تخته سياه مرد
احمد طالبينژاد
يک کارشناس تعليم و تربيت در برنامهای تلويزيوني درباره ويژگيهاي نظام آموزشي ما از اصطلاح «پمپبنزيني» ياد کرد. اقرار ميکنم تا آن لحظه اين اصطلاح به گوشم نخورده بود و هنگامي که او دراينباره توضيح داد، متوجه شدم که چقدر درست و بجاست. اتومبيل وارد پمپبنزين ميشود، مأمور سر شلنگ را در حفره باک خالي قرار ميدهد و بيآنکه بداند صاحب اتومبيل کيست و چهکاره است و در چه شرايطي قرار دارد، باک را پر ميکند و اين همان کاري است که ما در مدارس و حتي دانشگاههايمان انجام ميدهيم. به عنوان کسي که بيشترين و بهترين سالهاي عمرش را در زمينه آموزش -چه دبيرستان و چه دانشگاه و مراکز آموزشي آزاد- صرف کردهَ، گواهي ميدهم که ناکارآمدترين، بيهودهترين و مضرترين نظام آموزشي و به تبع آن پرورشي هميني است که ما دچارش هستيم و اين درد ريشهاي ديرينه دارد. همه ما از درس و مدرسه خاطرات تلخ بسيار در سينه داريم. مشق شب، ترس از نتوانستن حل يک مسئله هندسي يا جبر و کتکخوردن پاي تخته، روز آخر مدرسه و پارهکردن کتابها و جزوهها از سر نفرت و انبوهي خاطرات ريز و درشت ديگر که سرجمع مدرسه را به شکنجهگاه تبديل ميکند و اين روند همچنان ادامه دارد. من در طول دوران تحصيلم فقط دو معلم خردمند و مهربان را در شهرمان به ياد ميآورم؛ نخست زندهياد «محمدعلي نشاط» معلمي که در اين همه سال يادش از دل و ذهن نه من بلکه صدها نفري که شاگردش بودهايم، بيرون نرفته است. خوشبختانه در زمان حيات ايشان، باعث شدم مجله رشد معلم به سراغش برود و گفتوگوي مفصلي با او و شاگردان قديمياش انجام دهد و يک يادگاري خوب از او بماند. ديگري آقاي عابديننژاد است که گمان ميکنم هنوز در قيد حيات باشند. چند سال پيش که در حال ساختن فيلم مستندي با نام «مدرسهاي که ميرفتيم» بودم، ايشان در فيلم حضور و همکاري پررنگي داشتند. آقاي عابديننژاد، در خلال درس اصلي از گفتن داستانها و حکايات جذاب هم غافل نميماند. به ياد دارم که در کلاس چهارم، او در دو هفته داستان رستم و سهراب از شاهنامه را با چنان لحن جذاب و گرمي روايت کرد که در پايان هنگامي که رستم پهلوي پسرش را با خنجر ميدرد و آه از نهادش برميخيزد، تقريبا همه بچههاي کلاس به گريه افتاده بوديم. جز اين، من خاطره خوشايندي از درس و مدرسه ندارم و راستش چيزي جز تنفر در عمق وجودم از اين همه خشونت و بيگاري احساس نميکنم. هرگز نفهميدم چرا بايد جبر ياد بگيريم که هرگز در طول زندگي با آن سروکار نخواهيم داشت؟ چرا بايد طول و عرض راهآهن شوروي سابق را از بر کنيم، درحاليکه همين اطلاعات را درباره کشور خودمان نداريم و نمونههاي ديگري از درسهاي بيحاصلي که نه به درد دنيايمان ميخورد و نه آخرتمان... . به گمانم نظام آموزشي کشورمان حتي از نظام آموزشي مدرسه دارالفنون که به دست باکفايت اميرکبير بنا نهاده شد هم عقبماندهتر است. تاکنون دو بار نظام آموزشوپرورش ايران دچار تحول عميق شده است؛ يکي همان تأسيس دارالفنون و دوم بار هنگامي که زندهياد ملکالشعراي بهار شد وزير فرهنگ و نظام مدرسهاي دبستان و دبيرستان را داير کرد، ولي هر دو تحول در طول زمان دچار بلاتکليفي شدند و نتيجهاش شده است وضعيت فعلي. در دوراني که دکتر نجفي وزير آموزشوپرورش بود، من هم کارشناس دفتر تکنولوژي آموزشي بودم، طرحي مطرح شد به نام «دانش در آينه تصوير»؛ به اين معنا که در کنار هر کتاب درسي، يک فيلم کمکآموزشي هم توليد شود و همراه کتاب به سراسر کشور ارسال شود. طرح بسيار بلندپروازانه و انقلابياي بود و در صورت تداوم، شايد که ميتوانست اين نظام آموزشي ابتر را به سوي تعالي و تحول رهنمون شود. اما طرح شکست خورد؛ چون نخستين کساني که با آن مخالفت کردند، خود معلمان بودند که تصور ميکردند نانشان بريده خواهد شد؛ حق هم داشتند چون توجيه نشده بودند که مزاياي اين طرح تحول چيست. بعدها هم که وزير عوض شد و ماجرا بيسرانجام ماند. درحاليکه تداومش ميتوانست آموزش ذهني را به آموزش عيني تبديل کند. در نظر داشته باشيم که در اغلب مدارس اتاقي يا اتاقکي به نام آزمايشگاه وجود دارد که معمولا در طول سال درش بسته است و گاهي بهصورت نمايشي باز ميشود تا مثلا دانشآموزان از اينکه فلان ماده وقتي با بهمان ماده در لوله آزمايش ترکيب ميشود، چه اتفاقي ميافتد و بچهها ذوق کنند. در فيلمهاي آموزشي که با خون دل توليد ميشدند، عملا بچهها همه اين اتفاقها و چيزهايي از قبيل در درسهاي جغرافيا، تاريخ، فيزيک، شيمي، زيست، و... را بهصورت عيني ميديدند. مولانا گفته است «آنچه يک ديدن کند ادراک آن، با هزاران گفت نايد در بیان». به عنوان حسن ختام به يک خاطره اشاره کنم همان سالها در سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي تصميم گرفته شد درسهاي تاريخ و تاريخ ادبيات دوره دبيرستان به صورت فيلم توليد شود، از سوي مديرکل وقت دفتر تکنولوژي آموزشي که مجري اين طرحها بود، مأمور شدم تا کارگردان مناسبي را انتخاب کنم و پيشنهاد بدهم که بيدرنگ زندهياد علي حاتمي را پيشنهاد دادم و خود مأمور مذاکره با او شدم. با اين پيشنهاد موافقت کرد؛ اما براي توليد فيلمها چنان رقم بالايي را درخواست کرد که تقريبا معادل بودجه سالانه وزارت آموزشوپرورش در آن دوران بود. اگر دست من بود حتما ميپذيرفتم ولي خب آقايان زير بار نرفتند. بگذريم! نظام آموزشي و پرورشي ما کارآمد که نيست هيچ، بيخاصيتترين نيز هست. عزمي ملي ميخواهد تا تحولي اساسي و بنيادين در ارکان آن صورت پذيرد و آن را به مرکزي براي جذب و همکاري نخبگان همه رشتهها تبديل کند. نه اينکه هرکس هيچ جايي دستش بند کار نشد، برود سراغ آموزشوپرورش که ديوارش از همه ديوارهاي جهان کوتاهتر است.
يک کارشناس تعليم و تربيت در برنامهای تلويزيوني درباره ويژگيهاي نظام آموزشي ما از اصطلاح «پمپبنزيني» ياد کرد. اقرار ميکنم تا آن لحظه اين اصطلاح به گوشم نخورده بود و هنگامي که او دراينباره توضيح داد، متوجه شدم که چقدر درست و بجاست. اتومبيل وارد پمپبنزين ميشود، مأمور سر شلنگ را در حفره باک خالي قرار ميدهد و بيآنکه بداند صاحب اتومبيل کيست و چهکاره است و در چه شرايطي قرار دارد، باک را پر ميکند و اين همان کاري است که ما در مدارس و حتي دانشگاههايمان انجام ميدهيم. به عنوان کسي که بيشترين و بهترين سالهاي عمرش را در زمينه آموزش -چه دبيرستان و چه دانشگاه و مراکز آموزشي آزاد- صرف کردهَ، گواهي ميدهم که ناکارآمدترين، بيهودهترين و مضرترين نظام آموزشي و به تبع آن پرورشي هميني است که ما دچارش هستيم و اين درد ريشهاي ديرينه دارد. همه ما از درس و مدرسه خاطرات تلخ بسيار در سينه داريم. مشق شب، ترس از نتوانستن حل يک مسئله هندسي يا جبر و کتکخوردن پاي تخته، روز آخر مدرسه و پارهکردن کتابها و جزوهها از سر نفرت و انبوهي خاطرات ريز و درشت ديگر که سرجمع مدرسه را به شکنجهگاه تبديل ميکند و اين روند همچنان ادامه دارد. من در طول دوران تحصيلم فقط دو معلم خردمند و مهربان را در شهرمان به ياد ميآورم؛ نخست زندهياد «محمدعلي نشاط» معلمي که در اين همه سال يادش از دل و ذهن نه من بلکه صدها نفري که شاگردش بودهايم، بيرون نرفته است. خوشبختانه در زمان حيات ايشان، باعث شدم مجله رشد معلم به سراغش برود و گفتوگوي مفصلي با او و شاگردان قديمياش انجام دهد و يک يادگاري خوب از او بماند. ديگري آقاي عابديننژاد است که گمان ميکنم هنوز در قيد حيات باشند. چند سال پيش که در حال ساختن فيلم مستندي با نام «مدرسهاي که ميرفتيم» بودم، ايشان در فيلم حضور و همکاري پررنگي داشتند. آقاي عابديننژاد، در خلال درس اصلي از گفتن داستانها و حکايات جذاب هم غافل نميماند. به ياد دارم که در کلاس چهارم، او در دو هفته داستان رستم و سهراب از شاهنامه را با چنان لحن جذاب و گرمي روايت کرد که در پايان هنگامي که رستم پهلوي پسرش را با خنجر ميدرد و آه از نهادش برميخيزد، تقريبا همه بچههاي کلاس به گريه افتاده بوديم. جز اين، من خاطره خوشايندي از درس و مدرسه ندارم و راستش چيزي جز تنفر در عمق وجودم از اين همه خشونت و بيگاري احساس نميکنم. هرگز نفهميدم چرا بايد جبر ياد بگيريم که هرگز در طول زندگي با آن سروکار نخواهيم داشت؟ چرا بايد طول و عرض راهآهن شوروي سابق را از بر کنيم، درحاليکه همين اطلاعات را درباره کشور خودمان نداريم و نمونههاي ديگري از درسهاي بيحاصلي که نه به درد دنيايمان ميخورد و نه آخرتمان... . به گمانم نظام آموزشي کشورمان حتي از نظام آموزشي مدرسه دارالفنون که به دست باکفايت اميرکبير بنا نهاده شد هم عقبماندهتر است. تاکنون دو بار نظام آموزشوپرورش ايران دچار تحول عميق شده است؛ يکي همان تأسيس دارالفنون و دوم بار هنگامي که زندهياد ملکالشعراي بهار شد وزير فرهنگ و نظام مدرسهاي دبستان و دبيرستان را داير کرد، ولي هر دو تحول در طول زمان دچار بلاتکليفي شدند و نتيجهاش شده است وضعيت فعلي. در دوراني که دکتر نجفي وزير آموزشوپرورش بود، من هم کارشناس دفتر تکنولوژي آموزشي بودم، طرحي مطرح شد به نام «دانش در آينه تصوير»؛ به اين معنا که در کنار هر کتاب درسي، يک فيلم کمکآموزشي هم توليد شود و همراه کتاب به سراسر کشور ارسال شود. طرح بسيار بلندپروازانه و انقلابياي بود و در صورت تداوم، شايد که ميتوانست اين نظام آموزشي ابتر را به سوي تعالي و تحول رهنمون شود. اما طرح شکست خورد؛ چون نخستين کساني که با آن مخالفت کردند، خود معلمان بودند که تصور ميکردند نانشان بريده خواهد شد؛ حق هم داشتند چون توجيه نشده بودند که مزاياي اين طرح تحول چيست. بعدها هم که وزير عوض شد و ماجرا بيسرانجام ماند. درحاليکه تداومش ميتوانست آموزش ذهني را به آموزش عيني تبديل کند. در نظر داشته باشيم که در اغلب مدارس اتاقي يا اتاقکي به نام آزمايشگاه وجود دارد که معمولا در طول سال درش بسته است و گاهي بهصورت نمايشي باز ميشود تا مثلا دانشآموزان از اينکه فلان ماده وقتي با بهمان ماده در لوله آزمايش ترکيب ميشود، چه اتفاقي ميافتد و بچهها ذوق کنند. در فيلمهاي آموزشي که با خون دل توليد ميشدند، عملا بچهها همه اين اتفاقها و چيزهايي از قبيل در درسهاي جغرافيا، تاريخ، فيزيک، شيمي، زيست، و... را بهصورت عيني ميديدند. مولانا گفته است «آنچه يک ديدن کند ادراک آن، با هزاران گفت نايد در بیان». به عنوان حسن ختام به يک خاطره اشاره کنم همان سالها در سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي تصميم گرفته شد درسهاي تاريخ و تاريخ ادبيات دوره دبيرستان به صورت فيلم توليد شود، از سوي مديرکل وقت دفتر تکنولوژي آموزشي که مجري اين طرحها بود، مأمور شدم تا کارگردان مناسبي را انتخاب کنم و پيشنهاد بدهم که بيدرنگ زندهياد علي حاتمي را پيشنهاد دادم و خود مأمور مذاکره با او شدم. با اين پيشنهاد موافقت کرد؛ اما براي توليد فيلمها چنان رقم بالايي را درخواست کرد که تقريبا معادل بودجه سالانه وزارت آموزشوپرورش در آن دوران بود. اگر دست من بود حتما ميپذيرفتم ولي خب آقايان زير بار نرفتند. بگذريم! نظام آموزشي و پرورشي ما کارآمد که نيست هيچ، بيخاصيتترين نيز هست. عزمي ملي ميخواهد تا تحولي اساسي و بنيادين در ارکان آن صورت پذيرد و آن را به مرکزي براي جذب و همکاري نخبگان همه رشتهها تبديل کند. نه اينکه هرکس هيچ جايي دستش بند کار نشد، برود سراغ آموزشوپرورش که ديوارش از همه ديوارهاي جهان کوتاهتر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.