|

«اسلام نوآور» در برابر «نوآوری اسلامی»

امیر ناظمی. معاون وزیر ارتباطات

پیش‌درآمد

مناسبت‌های مذهبی، فرصت مناسبی برای اندیشیدن درباره موضوع دین است. محرم به واسطه یک رویداد چندبُعدی، فرصتی است که ظرفیت طرح موضوعات مذهبی را بیش از هر زمان دیگری به همراه دارد. در این نوشتار یک پرسش و یک حدس طرح شده است که اخیرا با شرکت در یک رویداد استارتاپی فرهنگی - مذهبی برایم شکل گرفت و آن را طرح می‌کنم به امید آنکه متفکران اسلامی برای آن پاسخی ارائه دهند:
تعمیم رابطه تجدد و اسلام
کریستوفر پارتریج در کتاب «سیری در ادیان جهان» در مورد اسلام قرن بیستم دوگانه‌ای از روشنفکران مسلمان را طرح می‌کند؛ دوگانه‌ای که در آن رابطه تجدد و اسلام پایه‌ تقسیم‌بندی است: گروه نخست روشنفکرانی بوده‌اند که خواستار اسلامی‌کردن تجدد هستند و گروه دوم متعلق به روشنفکرانی است که خواستار تجدد اسلام هستند! او معتقد است که روشنفکران مسلمان قرن بیستم بیشتر متعلق به گروه نخست بوده‌اند. بررسی روشنفکران مسلمان با دغدغه اسلام (که شاید این روزها «روشنفکران اسلامی» هم نامیده می‌شوند؛ هرچند با این نام‌گذاری همدل نیستم) مانند شریعتی یا مطهری در چند دهه گذشته تأییدکننده تقسیم‌بندی پارتریج است.
این تقسیم‌بندی پارتریج می‌تواند بذر شکل‌گیری دوگانه‌ای دیگر در حوزه نوآوری باشد: «نوآوری‌های اسلامی» در برابر «اسلام نوآور»! به سیاق پارتریج می‌توان ادعا داشت که اکثر پژوهش‌هایی که به رابطه اسلام و نوآوری پرداخته‌اند بیشتر با نگاه اسلامی‌کردن نوآوری‌ها یا همان نوآوری‌های اسلامی بوده است؛ نگاهی که در آن به صورت پیش‌فرض رویکردی منفعلانه در بطن آن جا خوش کرده است و گویی این هراس را در دل خود پنهان کرده که نوآوری‌ها می‌توانند تهدیدی در برابر اسلام باشند و به همین دلیل نیاز به فرایندی به منظور پالایش نوآوری اسلامی از نوآوری‌های غیراسلامی ضرورت می‌یابد!
از بدعت تا ابداع
نوآوری اسلامی در حقیقت مبتنی‌بر فاصله‌ میان «بدعت» و «ابداع» بنا شده است. بدعت واژه‌ای منفی به معنای تغییری که در تعارض با ماهیت دینی است، معنا می‌یابد و تهدید بدعت‌ها تهدید اساس دین است. به همین دلیل است که چنین نتیجه گرفته می‌شود که متولیان جامعه‌ اسلامی باید مجهز به تشخیص بدعت‌ها از ابداع‌ها باشند؛ بدعت‌ها باید پالایش شده و از ورودشان به دین جلوگیری شود، حال آنکه ابداع‌ها می‌توانند به رونق دین و دینداری بینجامند. استفاده از میکروفن در مجلس خطابه و وعظ یا تلویزیون در گسترش دینداری نمونه‌هایی تاریخی در مواجهه دین با امر نو است. امر نو در ابتدا با تردید مواجه شده، برخی از علمای اسلامی حتی آن را بدعت نامیده‌اند، اما به مدد گذشت زمان، علمایی به‌روزتر بر نوآوری مسلط شده و آن را تبدیل به ابزاری در جهت اهداف اسلامی می‌کنند. به‌این‌ترتیب است که میکروفن و بلندگو در جلسات گسترش می‌یابد و امروز شاید نشود پیدا کرد مجلس وعظ و عزاداری‌ای که در آن از این ابزارهای دنیای مدرن بهره گرفته نشود.
چالش اسلام نوآور
اما آنچه در این نگاه نوآوری اسلامی یا اسلامی‌کردن نوآوری مغفول می‌ماند همان گونه‌ دومی است که پارتریج آن را طرح کرده: اسلام نوآور یا همان نوآورکردن مسلمانان! اینکه چگونه می‌توان به اتکای فقه پویای شیعی با عینک نوآوری به زاویه‌هایی از اسلام پی برد که در آن نوآوری به مثابه ارزش یا روش زیست مسلمان فی‌الذات دارای ارزش است.
به نظر می‌رسد در پژوهش‌های ۱۵۰ سال اخیر، خصوصا از زمان مشروطه به‌بعد، پرسش روشنفکران مسلمان که دغدغه دین داشته‌اند پیرامون تمییز نوآوری اسلامی از نوآوری غیراسلامی بوده است؛ درحالی‌که احتمالا می‌توان ادعا داشت که پرسش دهه‌های آتی پیرامون «اسلام نوآور» خواهد بود! این پرسش البته در لایه تأویلی (هرمنوتیکی) می‌تواند به تفکر پیرامون قرائت «اسلام نوآور» دامن بزند.
درمجموع می‌توان چالش متفکران اسلامی را در روزهای آتی ساختن جامعه‌ای نوآور دانست که نوآوری را به‌عنوان سبک زندگی مورد تأیید خود ترویج خواهد داد؛ سبکی که در آن نوآوری به‌عنوان بُعدی از مسلمانی شناخته خواهد شد؛ درست به همان شیوه‌ای که زمانی یادگیری و آموزش تبدیل به بخشی از سبک زندگی مسلمانان شد. باید منتظر ماند و دید این رویارویی به شکل‌گیری چه مفاهیمی در آینده منجر خواهد شد.

پیش‌درآمد

مناسبت‌های مذهبی، فرصت مناسبی برای اندیشیدن درباره موضوع دین است. محرم به واسطه یک رویداد چندبُعدی، فرصتی است که ظرفیت طرح موضوعات مذهبی را بیش از هر زمان دیگری به همراه دارد. در این نوشتار یک پرسش و یک حدس طرح شده است که اخیرا با شرکت در یک رویداد استارتاپی فرهنگی - مذهبی برایم شکل گرفت و آن را طرح می‌کنم به امید آنکه متفکران اسلامی برای آن پاسخی ارائه دهند:
تعمیم رابطه تجدد و اسلام
کریستوفر پارتریج در کتاب «سیری در ادیان جهان» در مورد اسلام قرن بیستم دوگانه‌ای از روشنفکران مسلمان را طرح می‌کند؛ دوگانه‌ای که در آن رابطه تجدد و اسلام پایه‌ تقسیم‌بندی است: گروه نخست روشنفکرانی بوده‌اند که خواستار اسلامی‌کردن تجدد هستند و گروه دوم متعلق به روشنفکرانی است که خواستار تجدد اسلام هستند! او معتقد است که روشنفکران مسلمان قرن بیستم بیشتر متعلق به گروه نخست بوده‌اند. بررسی روشنفکران مسلمان با دغدغه اسلام (که شاید این روزها «روشنفکران اسلامی» هم نامیده می‌شوند؛ هرچند با این نام‌گذاری همدل نیستم) مانند شریعتی یا مطهری در چند دهه گذشته تأییدکننده تقسیم‌بندی پارتریج است.
این تقسیم‌بندی پارتریج می‌تواند بذر شکل‌گیری دوگانه‌ای دیگر در حوزه نوآوری باشد: «نوآوری‌های اسلامی» در برابر «اسلام نوآور»! به سیاق پارتریج می‌توان ادعا داشت که اکثر پژوهش‌هایی که به رابطه اسلام و نوآوری پرداخته‌اند بیشتر با نگاه اسلامی‌کردن نوآوری‌ها یا همان نوآوری‌های اسلامی بوده است؛ نگاهی که در آن به صورت پیش‌فرض رویکردی منفعلانه در بطن آن جا خوش کرده است و گویی این هراس را در دل خود پنهان کرده که نوآوری‌ها می‌توانند تهدیدی در برابر اسلام باشند و به همین دلیل نیاز به فرایندی به منظور پالایش نوآوری اسلامی از نوآوری‌های غیراسلامی ضرورت می‌یابد!
از بدعت تا ابداع
نوآوری اسلامی در حقیقت مبتنی‌بر فاصله‌ میان «بدعت» و «ابداع» بنا شده است. بدعت واژه‌ای منفی به معنای تغییری که در تعارض با ماهیت دینی است، معنا می‌یابد و تهدید بدعت‌ها تهدید اساس دین است. به همین دلیل است که چنین نتیجه گرفته می‌شود که متولیان جامعه‌ اسلامی باید مجهز به تشخیص بدعت‌ها از ابداع‌ها باشند؛ بدعت‌ها باید پالایش شده و از ورودشان به دین جلوگیری شود، حال آنکه ابداع‌ها می‌توانند به رونق دین و دینداری بینجامند. استفاده از میکروفن در مجلس خطابه و وعظ یا تلویزیون در گسترش دینداری نمونه‌هایی تاریخی در مواجهه دین با امر نو است. امر نو در ابتدا با تردید مواجه شده، برخی از علمای اسلامی حتی آن را بدعت نامیده‌اند، اما به مدد گذشت زمان، علمایی به‌روزتر بر نوآوری مسلط شده و آن را تبدیل به ابزاری در جهت اهداف اسلامی می‌کنند. به‌این‌ترتیب است که میکروفن و بلندگو در جلسات گسترش می‌یابد و امروز شاید نشود پیدا کرد مجلس وعظ و عزاداری‌ای که در آن از این ابزارهای دنیای مدرن بهره گرفته نشود.
چالش اسلام نوآور
اما آنچه در این نگاه نوآوری اسلامی یا اسلامی‌کردن نوآوری مغفول می‌ماند همان گونه‌ دومی است که پارتریج آن را طرح کرده: اسلام نوآور یا همان نوآورکردن مسلمانان! اینکه چگونه می‌توان به اتکای فقه پویای شیعی با عینک نوآوری به زاویه‌هایی از اسلام پی برد که در آن نوآوری به مثابه ارزش یا روش زیست مسلمان فی‌الذات دارای ارزش است.
به نظر می‌رسد در پژوهش‌های ۱۵۰ سال اخیر، خصوصا از زمان مشروطه به‌بعد، پرسش روشنفکران مسلمان که دغدغه دین داشته‌اند پیرامون تمییز نوآوری اسلامی از نوآوری غیراسلامی بوده است؛ درحالی‌که احتمالا می‌توان ادعا داشت که پرسش دهه‌های آتی پیرامون «اسلام نوآور» خواهد بود! این پرسش البته در لایه تأویلی (هرمنوتیکی) می‌تواند به تفکر پیرامون قرائت «اسلام نوآور» دامن بزند.
درمجموع می‌توان چالش متفکران اسلامی را در روزهای آتی ساختن جامعه‌ای نوآور دانست که نوآوری را به‌عنوان سبک زندگی مورد تأیید خود ترویج خواهد داد؛ سبکی که در آن نوآوری به‌عنوان بُعدی از مسلمانی شناخته خواهد شد؛ درست به همان شیوه‌ای که زمانی یادگیری و آموزش تبدیل به بخشی از سبک زندگی مسلمانان شد. باید منتظر ماند و دید این رویارویی به شکل‌گیری چه مفاهیمی در آینده منجر خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.