|

شب کودتا

حسین بکایی

شب کودتای نافرجام « 15 جولای (تموز)» سال 2016 شبی بد یا بهتر است بگویم بدترین شب من در سال‌های اقامتم در استانبول بود. آن شب روی دیگر سکه تصمیم دوربودن از خانه و کاشانه و خانواده و احساس تنهایی و غربت را تجربه کردم؛ حسی که می‌دانم در زمان وقوع اتفاق‌هایی مثل جنگ و سیل و کودتا و زلزله پیدا می‌شود.

وقتی خبر کودتا را شنیدم، تصاویر مختلفی از جلوی چشمم رژه رفت. خالکوبی‌های عکس و امضای آتاتورک که روی دست و بازو و سینه جوانان ترکیه به فراوانی دیده بودم؛ پرچم‌های بزرگ‌تر از بزرگ ترکیه و عکس‌های بزرگ‌تر از بزرگ رئیس‌جمهور اردوغان و رهبران احزاب مخالف دولت که از ساختمان‌های بلند آویزان شده بودند. اما هیچ تصویر روشنی از ارتشی که داشت از تلویزیون دولتی بیانیه کودتا را می‌خواند نداشتم. فقط شنیده بودم که نیروی نظامی ترکیه عنوان پنجمین ارتش قدرتمند جهان را یدک می‌کشد. آن شب تا صبح بارها صدای افسری که سال‌ها پیش در ترابوزان با او گفت‌وگویی اتفاقی و کوتاه داشتم، در گوشم زنگ زد: «ژنرال‌های ما به‌جز اطلاعات نظامی و سابقه خدمت زیر پرچم، حتما باید به پنج زبان زنده دنیا حرف بزنند تا بتوانند درجه ژنرالی بگیرند». دست‌بسته مانده بودم و هیچ دستاویزی به‌جز عشق ترکان نسبت به پرچم و کشورشان نداشتم.
آن شب تلفن‌های زیادی به من شد. دوستان و آشنایان و فامیل که می‌خواستند از حال‌وروز من و خانواده‌ام باخبر شوند و نیز از منبعی زنده خبرهای درست و دقیق و داغ را بگیرند، پی‌درپی زنگ می‌زدند و همگی ناباورانه و شگفت‌زده می‌پرسیدند: «مگه میشه؟ اونم تو ترکیه؟»
جوابی نداشتم. شده بود و من نمی‌خواستم به خاطرات کسانی که کودتای 1980 را تجربه کرده بودند و به شعرها و نوشته‌هایی که درباره آن کودتا خوانده بودم، فکر کنم و درباره آنها چیزی بگویم. دلم پر بود از ترس از اسارت دوباره کشور همسایه در یک استبداد خون‌ریز نظامی. اما کسانی که به من تلفن می‌زدند، نمی‌پرسیدند، کودتاچیان چه کسانی هستند؟ انگار برای همه‌شان مثل روز روشن بود که کودتاچیان کمالیست‌های افراطی ارتش ترکیه هستند که برای حفظ ارزش‌های جمهوری لائیک ترکیه علیه دولت اسلام‌گرا کودتا کرده‌اند و این حقیقت که کم نبودند کسانی که ضمن همدردی با غریب‌افتادگان در کشور کودتازده، شادی‌شان را از خوابیدن پرچم دولت اسلام‌گرا پنهان نمی‌کردند.
ماجرای آن کودتا شبانه جمع شد و با دمیدن آفتاب آرامش نسبی به کشور برگشت و من خسته، خواسته نخواسته خوابیدم. وقتی بیدار شدم، خبری عجیب‌تر منتظرم بود. کودتاچیان ناکام، اسلام‌گرایان افراطی‌ای بودند که می‌خواستند اسلام‌گرایان میانه‌رو یا همان دولت دست‌راستی و محافظه‌کار حزب رفاه و توسعه را سرنگون کنند. دیگر مسئله برای من پیچیده‌تر شده بود. از خودم می‌پرسیدم، چطور می‌شود ارتشی که در سال 1980 به‌خاطر اسلامی‌شدن کشور همسایه و برای حفظ ارزش‌های جمهوری لائیک دست به کودتا می‌زند، بعد از 36 سال برای اسلامی‌ترکردن کشور علیه حکومتی که متهم به اسلام‌گرایی است، کودتا می‌کند.
شب کودتا آن آتاتورکیست‌های دوآتشه و کمالیست‌های نشان‌داری که اغلب ایرانیان آنها را عمده مخالفان دولت برخاسته از حزب رفاه و توسعه و شخص رئیس‌جمهور اردوغان می‌دانند، در کنار دولت قانونی و شخص رئیس‌جمهور اردوغان در برابر ارتش کودتاچی صف کشیدند. اتفاقات شب کودتا و ماجراهای پس از آن قابل فهم نمی‌شد اگر به سه‌گوشه‌ای که در همان سال‌های نخست آشنایی‌ام با کشور و فرهنگ ترکیه در مغزم شکل گرفته بود، برنمی‌گشتم. در سال‌های نخست اقامتم در استانبول به سه‌گوشه‌ای رسیده بودم که یک ضلعش اسلام ترکی بود و ضلع دیگرش جمهوری ترکیه و ضلع سومش ارتش ترکیه. شب کودتا دیدم که این
سه‌گوشه به طور دقیق در هرکدام از اضلاعش تکرار می‌شود؛ یعنی ارتش ترکیه به طور هم‌زمان هم جمهوری ترکیه و هم اسلام ترکی را در دل خود دارد؛ همان‌طور که اسلام امروز ترکی چیزی نیست جز ارتش ترکیه و جمهوری ترکیه و جمهوری ترکیه در تعادل با اسلام و ارتش ترکی است که شکل گرفته و ادامه حیات داده است.

شب کودتای نافرجام « 15 جولای (تموز)» سال 2016 شبی بد یا بهتر است بگویم بدترین شب من در سال‌های اقامتم در استانبول بود. آن شب روی دیگر سکه تصمیم دوربودن از خانه و کاشانه و خانواده و احساس تنهایی و غربت را تجربه کردم؛ حسی که می‌دانم در زمان وقوع اتفاق‌هایی مثل جنگ و سیل و کودتا و زلزله پیدا می‌شود.

وقتی خبر کودتا را شنیدم، تصاویر مختلفی از جلوی چشمم رژه رفت. خالکوبی‌های عکس و امضای آتاتورک که روی دست و بازو و سینه جوانان ترکیه به فراوانی دیده بودم؛ پرچم‌های بزرگ‌تر از بزرگ ترکیه و عکس‌های بزرگ‌تر از بزرگ رئیس‌جمهور اردوغان و رهبران احزاب مخالف دولت که از ساختمان‌های بلند آویزان شده بودند. اما هیچ تصویر روشنی از ارتشی که داشت از تلویزیون دولتی بیانیه کودتا را می‌خواند نداشتم. فقط شنیده بودم که نیروی نظامی ترکیه عنوان پنجمین ارتش قدرتمند جهان را یدک می‌کشد. آن شب تا صبح بارها صدای افسری که سال‌ها پیش در ترابوزان با او گفت‌وگویی اتفاقی و کوتاه داشتم، در گوشم زنگ زد: «ژنرال‌های ما به‌جز اطلاعات نظامی و سابقه خدمت زیر پرچم، حتما باید به پنج زبان زنده دنیا حرف بزنند تا بتوانند درجه ژنرالی بگیرند». دست‌بسته مانده بودم و هیچ دستاویزی به‌جز عشق ترکان نسبت به پرچم و کشورشان نداشتم.
آن شب تلفن‌های زیادی به من شد. دوستان و آشنایان و فامیل که می‌خواستند از حال‌وروز من و خانواده‌ام باخبر شوند و نیز از منبعی زنده خبرهای درست و دقیق و داغ را بگیرند، پی‌درپی زنگ می‌زدند و همگی ناباورانه و شگفت‌زده می‌پرسیدند: «مگه میشه؟ اونم تو ترکیه؟»
جوابی نداشتم. شده بود و من نمی‌خواستم به خاطرات کسانی که کودتای 1980 را تجربه کرده بودند و به شعرها و نوشته‌هایی که درباره آن کودتا خوانده بودم، فکر کنم و درباره آنها چیزی بگویم. دلم پر بود از ترس از اسارت دوباره کشور همسایه در یک استبداد خون‌ریز نظامی. اما کسانی که به من تلفن می‌زدند، نمی‌پرسیدند، کودتاچیان چه کسانی هستند؟ انگار برای همه‌شان مثل روز روشن بود که کودتاچیان کمالیست‌های افراطی ارتش ترکیه هستند که برای حفظ ارزش‌های جمهوری لائیک ترکیه علیه دولت اسلام‌گرا کودتا کرده‌اند و این حقیقت که کم نبودند کسانی که ضمن همدردی با غریب‌افتادگان در کشور کودتازده، شادی‌شان را از خوابیدن پرچم دولت اسلام‌گرا پنهان نمی‌کردند.
ماجرای آن کودتا شبانه جمع شد و با دمیدن آفتاب آرامش نسبی به کشور برگشت و من خسته، خواسته نخواسته خوابیدم. وقتی بیدار شدم، خبری عجیب‌تر منتظرم بود. کودتاچیان ناکام، اسلام‌گرایان افراطی‌ای بودند که می‌خواستند اسلام‌گرایان میانه‌رو یا همان دولت دست‌راستی و محافظه‌کار حزب رفاه و توسعه را سرنگون کنند. دیگر مسئله برای من پیچیده‌تر شده بود. از خودم می‌پرسیدم، چطور می‌شود ارتشی که در سال 1980 به‌خاطر اسلامی‌شدن کشور همسایه و برای حفظ ارزش‌های جمهوری لائیک دست به کودتا می‌زند، بعد از 36 سال برای اسلامی‌ترکردن کشور علیه حکومتی که متهم به اسلام‌گرایی است، کودتا می‌کند.
شب کودتا آن آتاتورکیست‌های دوآتشه و کمالیست‌های نشان‌داری که اغلب ایرانیان آنها را عمده مخالفان دولت برخاسته از حزب رفاه و توسعه و شخص رئیس‌جمهور اردوغان می‌دانند، در کنار دولت قانونی و شخص رئیس‌جمهور اردوغان در برابر ارتش کودتاچی صف کشیدند. اتفاقات شب کودتا و ماجراهای پس از آن قابل فهم نمی‌شد اگر به سه‌گوشه‌ای که در همان سال‌های نخست آشنایی‌ام با کشور و فرهنگ ترکیه در مغزم شکل گرفته بود، برنمی‌گشتم. در سال‌های نخست اقامتم در استانبول به سه‌گوشه‌ای رسیده بودم که یک ضلعش اسلام ترکی بود و ضلع دیگرش جمهوری ترکیه و ضلع سومش ارتش ترکیه. شب کودتا دیدم که این
سه‌گوشه به طور دقیق در هرکدام از اضلاعش تکرار می‌شود؛ یعنی ارتش ترکیه به طور هم‌زمان هم جمهوری ترکیه و هم اسلام ترکی را در دل خود دارد؛ همان‌طور که اسلام امروز ترکی چیزی نیست جز ارتش ترکیه و جمهوری ترکیه و جمهوری ترکیه در تعادل با اسلام و ارتش ترکی است که شکل گرفته و ادامه حیات داده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.