این تب اروپارفتن یا هویت؛ مفهوم گمشده
سامره رضایی- کارگردان و بازیگر
تابستان سال ۲۰۱۵ بود و من مشغول تحقیق و پژوهش مستند جدیدم؛ یک فیلم اتوبیوگرافی راجع به دوگانگی هویت ایرانی _افغانم و همچنین مشغول تدریس بازیگری و تمرین نمایشنامه با تعدادی هنرجوی افغان بودم. آن زمان موج مهاجرت قاچاق به ترکیه و اروپا شروع و دامنگیر هنرجویان من نیز شد. همه آنها که اکثرشان زیر ۲۰ سال بودند، رفتند. بسیاری از آنها با هر سختی که شده، رفتند و در کشورهای مختلف اروپا پناهنده شدند اما بعضی از آنها در مرز ایران دستگیر و به افغانستان دیپورت شدند. «مجتبی» یکی از آنها بود. این تب اروپارفتن به خانواده من هم سرایت کرد. برادر ۱۸سالهام که نخبه مدرسه و معدلش بالای ۱۹ بود و قرار بود همان سال در کنکور سراسری شرکت کند، با یک تصمیم آنی رفت. هیچ چیز جلودارش نبود. دلیلش را که میپرسیدم، میگفت تو خودت اینجا اینهمه درس خواندی، مدرک کارشناسی ارشد از دانشگاه تهران گرفتی، چه اتفاقی برایت افتاده که مرا تشویق به ماندن و درسخواندن میکنی؟ من که در حال تحقیق پژوهش فیلمم بودم، این موضوع برایم مهم شد و دقیقتر شدم. جالب است حرفی که بین اغلب آن نوجوانان سرکش و یاغی زیر ۲۰ سال مشترک بود، این بود که در اینجا هیچ آینده روشنی ندارند. انگیزههای متفاوتی داشتند اما عمیقتر که میشدم یک موضوع بین همه آنها مشترک بود؛ «هویت» . آنها که پدر و مادرشان هم متولد یا بزرگشده ایران بودند، وقتی در ایران هیچ شناسنامهای نداشتند و همواره مهاجر و خارجی و «دیگری» خطاب میشدند و در ضمن هیچ شناخت و تصوری از افغانستان نداشتند، «هویت» مفهوم گمشدهای بود که در سرزمینی دیگر در پی آن میگشتند و حاضر بودند برای بهدستآوردن آن و زندگی بهتر از جان خود هم بگذرند. برادرم رفت و در مرز ایران دستگیر شد. برای چند روز هیچ خبری از او نداشتیم و روزها و لحظههای بسیار سخت و غیر قابل توصیفی را پشت سر گذاشتم. تصاویر هولناکی از مهاجران در اخبار میدیدم. «آیلان» تصویر پسربچه غرقشدهای که دنیا را تکان داد، قلب و روح مرا هم فشرده بود. موضوع مهاجرت که ارتباط نزدیکی با هویت داشت، برایم جالب شد. برادرم و هنرجویم مجتبی دستگیر و به افغانستان دیپورت شدند. جایی که هیچ تصوری از آن نداشتند و حتی زبان و لهجه آنجا را بلد نبودند. مجتبی پس از ماهها قاچاقی به ایران برگشت و به کلاس بازیگری من آمد. اما این بار او انسان دیگری شده بود. صحبتهای او و خاطرات مرز و دستگیری و مسیر وحشتناکی که طی کرده بود، به خودی خود یک درام و یک اثر نمایشی بود. این بود که بر اساس تجربه شخصی خود و مجتبی نمایش «در میان آبها» که هماکنون در پلاتوی اجرای تئاتر شهر ساعت 18 هر روز به صحنه میرود، شکل گرفت. نمایشی که در زیر متن آن زندگی سه نسل از مهاجران افغان روایت میشود؛ پدر و مادر من که حدود 40 سال پیش به صورت قاچاقی به ایران مهاجرت کردهاند؛ نسل من که در اینجا به دنیا آمده و بزرگ شده و تحصیل کرده و با همه سختیها و مشکلات کنار آمدهاند و نسل بعد از من؛ مجتبی برادرم و بقیه که سرکش و مطالبهگر هستند و برای بهدستآوردن «هویت» ازدسترفتهشان میکوشند؛ حتی به قیمت ازدستدادن جانشان. آنها بعد از گذشت چهار دهه از مهاجرت قاچاق پدر و مادرهایشان، باز هم مسیر قاچاق را انتخاب میکنند. این نمایش قصه پسری است که خانوادهاش را ترک میکند (مجتبی) و دختری است که توسط برادرش ترک میشود (سامره). بنابراین قضاوت اثر یکسویه نیست. ما هر دو بخش ماجرا را میبینیم؛ هم کسی که رفته و در دل ماجراست و هم کسی که مانده و در انتظار خبری کوچک از مسافرش هر دقیقه برایش معادل یک ساعت میگذرد. در دل این نمایشنامه به واسطه زندگی گذشته دختر از کودکی تا جوانی، 30 سال زندگی مهاجران در ایران روایت میشود. این نمایش در کل قصه همه مهاجرهاست. همه کسانی که به هر دلیلی از کشور خود یا کشوری که در آن به دنیا آمدهاند، «طرد» شدهاند و به امید زندگی بهتر رفتن را انتخاب میکنند.
تابستان سال ۲۰۱۵ بود و من مشغول تحقیق و پژوهش مستند جدیدم؛ یک فیلم اتوبیوگرافی راجع به دوگانگی هویت ایرانی _افغانم و همچنین مشغول تدریس بازیگری و تمرین نمایشنامه با تعدادی هنرجوی افغان بودم. آن زمان موج مهاجرت قاچاق به ترکیه و اروپا شروع و دامنگیر هنرجویان من نیز شد. همه آنها که اکثرشان زیر ۲۰ سال بودند، رفتند. بسیاری از آنها با هر سختی که شده، رفتند و در کشورهای مختلف اروپا پناهنده شدند اما بعضی از آنها در مرز ایران دستگیر و به افغانستان دیپورت شدند. «مجتبی» یکی از آنها بود. این تب اروپارفتن به خانواده من هم سرایت کرد. برادر ۱۸سالهام که نخبه مدرسه و معدلش بالای ۱۹ بود و قرار بود همان سال در کنکور سراسری شرکت کند، با یک تصمیم آنی رفت. هیچ چیز جلودارش نبود. دلیلش را که میپرسیدم، میگفت تو خودت اینجا اینهمه درس خواندی، مدرک کارشناسی ارشد از دانشگاه تهران گرفتی، چه اتفاقی برایت افتاده که مرا تشویق به ماندن و درسخواندن میکنی؟ من که در حال تحقیق پژوهش فیلمم بودم، این موضوع برایم مهم شد و دقیقتر شدم. جالب است حرفی که بین اغلب آن نوجوانان سرکش و یاغی زیر ۲۰ سال مشترک بود، این بود که در اینجا هیچ آینده روشنی ندارند. انگیزههای متفاوتی داشتند اما عمیقتر که میشدم یک موضوع بین همه آنها مشترک بود؛ «هویت» . آنها که پدر و مادرشان هم متولد یا بزرگشده ایران بودند، وقتی در ایران هیچ شناسنامهای نداشتند و همواره مهاجر و خارجی و «دیگری» خطاب میشدند و در ضمن هیچ شناخت و تصوری از افغانستان نداشتند، «هویت» مفهوم گمشدهای بود که در سرزمینی دیگر در پی آن میگشتند و حاضر بودند برای بهدستآوردن آن و زندگی بهتر از جان خود هم بگذرند. برادرم رفت و در مرز ایران دستگیر شد. برای چند روز هیچ خبری از او نداشتیم و روزها و لحظههای بسیار سخت و غیر قابل توصیفی را پشت سر گذاشتم. تصاویر هولناکی از مهاجران در اخبار میدیدم. «آیلان» تصویر پسربچه غرقشدهای که دنیا را تکان داد، قلب و روح مرا هم فشرده بود. موضوع مهاجرت که ارتباط نزدیکی با هویت داشت، برایم جالب شد. برادرم و هنرجویم مجتبی دستگیر و به افغانستان دیپورت شدند. جایی که هیچ تصوری از آن نداشتند و حتی زبان و لهجه آنجا را بلد نبودند. مجتبی پس از ماهها قاچاقی به ایران برگشت و به کلاس بازیگری من آمد. اما این بار او انسان دیگری شده بود. صحبتهای او و خاطرات مرز و دستگیری و مسیر وحشتناکی که طی کرده بود، به خودی خود یک درام و یک اثر نمایشی بود. این بود که بر اساس تجربه شخصی خود و مجتبی نمایش «در میان آبها» که هماکنون در پلاتوی اجرای تئاتر شهر ساعت 18 هر روز به صحنه میرود، شکل گرفت. نمایشی که در زیر متن آن زندگی سه نسل از مهاجران افغان روایت میشود؛ پدر و مادر من که حدود 40 سال پیش به صورت قاچاقی به ایران مهاجرت کردهاند؛ نسل من که در اینجا به دنیا آمده و بزرگ شده و تحصیل کرده و با همه سختیها و مشکلات کنار آمدهاند و نسل بعد از من؛ مجتبی برادرم و بقیه که سرکش و مطالبهگر هستند و برای بهدستآوردن «هویت» ازدسترفتهشان میکوشند؛ حتی به قیمت ازدستدادن جانشان. آنها بعد از گذشت چهار دهه از مهاجرت قاچاق پدر و مادرهایشان، باز هم مسیر قاچاق را انتخاب میکنند. این نمایش قصه پسری است که خانوادهاش را ترک میکند (مجتبی) و دختری است که توسط برادرش ترک میشود (سامره). بنابراین قضاوت اثر یکسویه نیست. ما هر دو بخش ماجرا را میبینیم؛ هم کسی که رفته و در دل ماجراست و هم کسی که مانده و در انتظار خبری کوچک از مسافرش هر دقیقه برایش معادل یک ساعت میگذرد. در دل این نمایشنامه به واسطه زندگی گذشته دختر از کودکی تا جوانی، 30 سال زندگی مهاجران در ایران روایت میشود. این نمایش در کل قصه همه مهاجرهاست. همه کسانی که به هر دلیلی از کشور خود یا کشوری که در آن به دنیا آمدهاند، «طرد» شدهاند و به امید زندگی بهتر رفتن را انتخاب میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.