تاثیر سوریه در مناسبات تهران - آنکارا
سید علی موجانی*
یکصد سال پیش دو کشور ایران و ترکیه با توافق درخصوص پروتکل مرزی 1913 توانستند روند طولانی حسن همجواری خود را که از معاهده زهاب آغاز شده بود به رغم همه فراز و فرودها، تداوم بخشند. از پروتکل 1913 تا تحولات منتهی به تلاطمات چندساله اخیر دنیای عرب، با وجود آنکه نظام سیاسی دو کشور به صورت ماهوی نیز تغییر یافت، بنیاد روابط ایران و ترکیه کمتر دستخوش بحرانی طولانی و مستمر به مثال وضعیت دو سال و نیم اخیر در سوریه شده بود. بهطوریکه میتوان گفت «شام» تا حدی نقطه افتراق سیاستهای دو کشور شده است. اگر این پدیده در دو هزاره پیش، یعنی زمانی که لشکر مهرداد اشکانی با کراسوس رومی در منطقه پالمیرای سوریه کنونی جنگیدند، اتفاق افتاده بود، جای تعجب نداشت. چراکه دو امپراتوری اشکانی و روم در صحنه تقابلی آشکار و ژئوپلیتیک به مصاف هم رفته بودند.
این مثال تاریخی ما را به کدام سو رهنمون میسازد؟ آیا حوادث کنونی در استمرار همان جدال ژئوپلیتیک تمدنی گذشته است؟ بهنظر میرسد پاسخ مثبت نیست، چرا که فاکتورهای مهمی تغییر یافته است. امروزه دیگر نه آیین اشکانی باقی مانده و نه باورمندی روم بیزانس. دو کشور مسلمان، دو تمدن درهم آمیخته، دو فرهنگ به همپیوسته و دو زبان به هم وابسته، جایگزین گذشته شدهاند.
این قضاوت وجود دارد که رویکرد کنونی در حوادث اخیر سوریه را برخی از رسانههای غربی و عربی یک برخورد فرقهای- طایفهای دانست، همین او ظاهرا به ایران و ترکیه این اجازه را نمیدهد که در ورای این مساله به گفتوگوی مسوولانه و آگاهانه وارد شوند. برای اینجانب درک آنچه اتفاق افتاده و خود را بر ما تحمیل کرده هنگامی آشکار شد که با دقت و وسواس مطالعه نظریه «عمق استراتژیک» وزیر امور خارجه کنونی ترکیه جناب آقای دکتر داود اوغلو را به پایان رسانیدم. صاحب این نظریه، اجزای منطقه ما یا خاورمیانه را به سه مثلث تقسیم میکنند. یک مثلث بیرونی؛ شامل ترکیه، ایران و مصر که مکانیسم بازی اضلاع در آن چنین است «هرچه مصر کنار زده میشود، ایران در داخل مرکز قرار گرفته و به وسیله ترکیه حمایت میشود و هر زمان مصر به داخل سیستم میلغزد، ایران به بیرون رانده خواهد شد.» صرفنظر از بازی سه ضلع اصلی این مثلث بیرونی و بزرگ، دو مثلث کوچک دیگر هم در بازی خاورمیانه از سوی ایشان معرفی شده است. به باور ایشان، اتحادها و اتفاقهای درون سیستم سیاسی- امنیتی خاورمیانه، تنها هنگامی ایجاد میشود که اضلاع مثلث بزرگ با اضلاع دو مثلث کوچک روابطی را موقت یا پایدار برقرار سازند. این دو مثلث کوچک به ترتیب عبارتند از: مثلث عراق، سوریه و عربستان و مثلث اردن، لبنان و فلسطین. صاحب نظریه عمق استراتژیک معتقد است که یک رابطه سازمانیافته و تثبیتشده میان بازی مثلث بیرونی با دو مثلث درونی وجود دارد. به این گونه که «هیچ طرفی از مثلث بیرونی امکان یکپارچهشدن تمامی عناصر مثلث داخلی را با طرف مقابل نمیدهد. ائتلاف 2+1 در مقابل ائتلاف 1+2 [است که] توازن را برقرار میسازد. مثلا در خلال شکلگیری پیمان بغداد [با حضور] ترکیه، ایران و عراق، که از دو عنصر بیرونی و یک عنصر داخلی تشکیل میشدند، بلافاصله نزدیکی مصر، سوریه و عربستان که از یک عنصر بیرونی و دو عنصر داخلی تشکیل میشدند» را شاهد بودیم. با چنین برداشتی ظریف و مستند به شاخصهای تاریخی قرن اخیر، که حاصل مطالعه عمیق ژئوپلیتیک منطقه است راهبرد پیشنهادی دکتر داود اوغلو در زمانی که این نظریه را مطرح کردند- یعنی قبل از تصدی وزارت امور خارجه- چنین است که «ترکیه با هر توجیهی که میخواهد داشته باشد، بایستی [به گونهای] انعطاف داشته باشد که در مقابل قطببندیهای دوگانه، در این موازنه سهجانبه قرار نگیرد.» اکنون در فضای
دو سال و نیم اخیر سوریه یا در پسِ حوادث 10سال اخیر عراق که ترتیبات درون منطقه کاملا دگرگون شده است، کافی است با توجه به این مدل نظریه عمق استراتژیک، بر آن شویم تصویری از رابطههای موقت و پایدار کنونی را ارايه کنیم: مصر به عنوان یکی از اضلاع مثلث بیرونی با سقوط دولت اخوانی محمد مرسی و در همگرایی با عربستان اتحاد ناکامل 1+1 را شکل داده است. ایران به همراه عراق و شامات -که میتوان از این واژه برای توصیف سوریه و لبنان یعنی دو ضلع متفاوت از دو مثلث مختلف درونی استفاده کرد- شکلی از اتفاقی تازه را رقم زده است، یعنی 1+2+1. سرنوشت اردن و فلسطین بهعنوان اضلاع رهاشده مثلث اردن، فلسطین و لبنان مشخص نیست. اما به صورت تاریخی و با استناد به منطق «اقلیم مشترک»، تاریخ نشان داده است که اردن و فلسطین بیشتر سرنوشت خود را در همبستگی با شامات دنبال کردهاند. در این شرایط یک ضلع مهم مثلث بیرونی یا مثلث بزرگ باقی مانده است: ترکیه. اگر به عناصر غیربومی درون منطقه همچون اسراییل آنگونه که صاحب نظریه عمق استراتژیک نیز نپرداخته است، ما هم توجهی نداشته باشیم، درمییابیم که ترکیه ضلع رهاشده و تنهای کنونی مثلث بیرونی یا بزرگ خاورمیانه است. این وضعیت حاصل چه عواملی است؟ به باور اینجانب برای درک این موضوع باید به سه نکته اساسی بیندیشیم: 1) به غیر از اجزای درون خاورمیانهای، از خارج از منطقه چه عواملی میتوانند بر بحران کنونی تاثیر بگذارند؟ نمونههای مختلفی را میتوان برشمرد: سازمان ملل، ناتو، اتحادیه اروپا، روسیه، چین، آمریکا و... 2) اقدامات دو سال گذشته این عناصر خارج از خاورمیانه چه چیزی را به ما در درون منطقه نمایانده است. یقینا هیچ فرمولی، چه دیپلماسی و چه جنگ که از ناحیه آنها دنبال شده به نتیجه نینجامیده است. پس میتوان با استناد به رهیافت دوستی مشترک- دکتر سجادپور- تصور کرد که بحران کنونی سوریه پس از جنگ جهانی دوم مهمترین پدیده چالشبرانگیز نظام بینالملل است. پدیدهای که نشان میدهد قدرتهای جهانی اعم از کشورها یا سازمانها نه تنها کارآمد نیستند بلکه دیگر شکستناپذیر هم نخواهند بود. اگر این جمله را مجددا مطالعه کنیم و بخواهیم قرابت تاریخی این فضای شکلیافته را در حافظه خود جستوجو کنیم چه دورهای است که توجه ما را به خود جلب میکند؟ یقینا مرور حوادث سالهای منتهی به جنگ جهانی اول عللی مشابه شرایط کنونی را به نمایش میگذارد. اینجا بدیهی است گفته شود: تاریخ تکرار نمیشود ولی حوادث مشابه، علل مشابه پیدا میکنند، زیرا که ما حافظه تاریخی و تبعات سهمناک اشتباهات گذشته خود را زود به فراموشی میسپاریم. دکتر داود اوغلو در کتاب خود، این برداشت نویسنده این سطور را با وضوح و دقتی روشنتر ثبت کرده است. از نظر ایشان «جدیترین اشتباه درخصوص عناصر قدرت، تاخیر و سستی در [ارايه] یک ارزیابی پویا نسبت به عناصر ثابت قدرت است»، اما این عناصر چهارگانه صاحب قدرت را ایشان چگونه معرفی داشتهاند: تاریخ، جغرافیا، فرهنگ و جمعیت. به باور اینجانب با مطالعه موردی سوریه، نسبت به هریک از این اجزای ثابت قدرت نتایج مهمی را میتوان مستدل بیان کرد. به عنوان مثال: با بررسی تاریخ و با مطالعه و تحلیل آن توسط خود جناب آقای دکتر داود اوغلو برای سیاست خارجی ترکیه میتوان به این گزاره که ایشان در اثر خود آوردهاند، توجه داد. از نظر ایشان «مهمترین تجربه سیاست خارجی دوره [حکومت] اتحاد و ترقی که امروزه هم بایستی مورد استفاده قرار گیرد ریسک ناشی از آرایش قدرت واقعی با جایگاه بینالمللی نامتناسب است. عامل اصلیای که سبب شد رهبران [حکومت] اتحاد و ترقی، دولت عثمانی را به جنگ جهانی اول وارد کنند، این بود که با کسب حمایت ارتش آلمان- که به شکستناپذیری آن معتقد بودند- در نظر داشتند... با یک جهش استراتژیک آنی بتوانند جایگاه بینالمللی جدیدی [برای عثمانی] کسب کنند.» اما نتیجه سیاست اشتباه آنها درخصوص عناصر قدرت و تاخیر و سستی در [ارايه] یک ارزیابی پویا سبب شد تا عثمانی مسیر تجزیه را بپیماید. در یک جمعبندی، بحران سوریه، یک جدال فرقهای-طایفهای نیست، بحرانی است عمیقتر و خطرناکتر، بحرانی است که به دلیل کمتوجهی جامعه جهانی در چگونگی تعیین نظامات جغرافیای سیاسی پس از جنگ جهانی اول و دخالت قدرتهای فایق در جنگ یعنی فرانسه و انگلستان، خود را بر ما تحمیل کرده است. تاریخ نشان داده که بحرانهایی از این دست میتواند از لباس و پوشش اختلاف نژادی، زبانی، مذهبی و حتی دینی استفاده کند و برای مدت مدیدی بیتوجه به ذات بحران، عناصر مرتبط با آن را درگیر و مستحیل کند. اگر شرایط کنونی، شرایط دولتهای اشکانی- رومی بود، بحران سوریه آغاز یک جنگ تمدنی میتوانست باشد. اما آنگونه که گفته شد دیگر نه ایران اشکانی و روم بیزانس باقی نمانده که ایران و ترکیه به دنبال تقابل تمدنی باشند. اجزای تمدنی ایران و ترکیه مشترک است، میراث تصوف نمونه آشکار آن است. احترام به میراث اسلامی در تقابل با آنچه روی میدهد، چون هدم آثار شیعیان یا حنفیان و ابنیه دولت عثمانی در حرمین شریفین، از سوی هر دو دولت و ملت مردود است.
چه سلبی به بررسی بپردازیم و چه ایجابی؛ موارد متعددی از اشتراکات در نگاه دو کشور و دو ملت وجود دارد که یقینا بحران سوریه نمیتواند آنها را از میان بردارد. هنر آن است همانگونه که در نظریه دکتر داود اوغلو مطرح شده اجازه ندهیم هیچیک از اجزای مثلث بیرونی یا مثلث بزرگ خاورمیانه رها شود. فراموش نباید کنیم که یک شاهد تاریخی معاصر در برابر ما وجود دارد: نتیجه ناکارآمدی بازی 1+2، پس از جنگهای اعراب با اسراییل، اجازه داد تا ضلع رهاشده و شکستخورده مصر در قالب کمپ دیوید جذب عنصر بیگانه درون نظریه دکتر داود اوغلو شود!
این مثال تاریخی ما را به کدام سو رهنمون میسازد؟ آیا حوادث کنونی در استمرار همان جدال ژئوپلیتیک تمدنی گذشته است؟ بهنظر میرسد پاسخ مثبت نیست، چرا که فاکتورهای مهمی تغییر یافته است. امروزه دیگر نه آیین اشکانی باقی مانده و نه باورمندی روم بیزانس. دو کشور مسلمان، دو تمدن درهم آمیخته، دو فرهنگ به همپیوسته و دو زبان به هم وابسته، جایگزین گذشته شدهاند.
این قضاوت وجود دارد که رویکرد کنونی در حوادث اخیر سوریه را برخی از رسانههای غربی و عربی یک برخورد فرقهای- طایفهای دانست، همین او ظاهرا به ایران و ترکیه این اجازه را نمیدهد که در ورای این مساله به گفتوگوی مسوولانه و آگاهانه وارد شوند. برای اینجانب درک آنچه اتفاق افتاده و خود را بر ما تحمیل کرده هنگامی آشکار شد که با دقت و وسواس مطالعه نظریه «عمق استراتژیک» وزیر امور خارجه کنونی ترکیه جناب آقای دکتر داود اوغلو را به پایان رسانیدم. صاحب این نظریه، اجزای منطقه ما یا خاورمیانه را به سه مثلث تقسیم میکنند. یک مثلث بیرونی؛ شامل ترکیه، ایران و مصر که مکانیسم بازی اضلاع در آن چنین است «هرچه مصر کنار زده میشود، ایران در داخل مرکز قرار گرفته و به وسیله ترکیه حمایت میشود و هر زمان مصر به داخل سیستم میلغزد، ایران به بیرون رانده خواهد شد.» صرفنظر از بازی سه ضلع اصلی این مثلث بیرونی و بزرگ، دو مثلث کوچک دیگر هم در بازی خاورمیانه از سوی ایشان معرفی شده است. به باور ایشان، اتحادها و اتفاقهای درون سیستم سیاسی- امنیتی خاورمیانه، تنها هنگامی ایجاد میشود که اضلاع مثلث بزرگ با اضلاع دو مثلث کوچک روابطی را موقت یا پایدار برقرار سازند. این دو مثلث کوچک به ترتیب عبارتند از: مثلث عراق، سوریه و عربستان و مثلث اردن، لبنان و فلسطین. صاحب نظریه عمق استراتژیک معتقد است که یک رابطه سازمانیافته و تثبیتشده میان بازی مثلث بیرونی با دو مثلث درونی وجود دارد. به این گونه که «هیچ طرفی از مثلث بیرونی امکان یکپارچهشدن تمامی عناصر مثلث داخلی را با طرف مقابل نمیدهد. ائتلاف 2+1 در مقابل ائتلاف 1+2 [است که] توازن را برقرار میسازد. مثلا در خلال شکلگیری پیمان بغداد [با حضور] ترکیه، ایران و عراق، که از دو عنصر بیرونی و یک عنصر داخلی تشکیل میشدند، بلافاصله نزدیکی مصر، سوریه و عربستان که از یک عنصر بیرونی و دو عنصر داخلی تشکیل میشدند» را شاهد بودیم. با چنین برداشتی ظریف و مستند به شاخصهای تاریخی قرن اخیر، که حاصل مطالعه عمیق ژئوپلیتیک منطقه است راهبرد پیشنهادی دکتر داود اوغلو در زمانی که این نظریه را مطرح کردند- یعنی قبل از تصدی وزارت امور خارجه- چنین است که «ترکیه با هر توجیهی که میخواهد داشته باشد، بایستی [به گونهای] انعطاف داشته باشد که در مقابل قطببندیهای دوگانه، در این موازنه سهجانبه قرار نگیرد.» اکنون در فضای
دو سال و نیم اخیر سوریه یا در پسِ حوادث 10سال اخیر عراق که ترتیبات درون منطقه کاملا دگرگون شده است، کافی است با توجه به این مدل نظریه عمق استراتژیک، بر آن شویم تصویری از رابطههای موقت و پایدار کنونی را ارايه کنیم: مصر به عنوان یکی از اضلاع مثلث بیرونی با سقوط دولت اخوانی محمد مرسی و در همگرایی با عربستان اتحاد ناکامل 1+1 را شکل داده است. ایران به همراه عراق و شامات -که میتوان از این واژه برای توصیف سوریه و لبنان یعنی دو ضلع متفاوت از دو مثلث مختلف درونی استفاده کرد- شکلی از اتفاقی تازه را رقم زده است، یعنی 1+2+1. سرنوشت اردن و فلسطین بهعنوان اضلاع رهاشده مثلث اردن، فلسطین و لبنان مشخص نیست. اما به صورت تاریخی و با استناد به منطق «اقلیم مشترک»، تاریخ نشان داده است که اردن و فلسطین بیشتر سرنوشت خود را در همبستگی با شامات دنبال کردهاند. در این شرایط یک ضلع مهم مثلث بیرونی یا مثلث بزرگ باقی مانده است: ترکیه. اگر به عناصر غیربومی درون منطقه همچون اسراییل آنگونه که صاحب نظریه عمق استراتژیک نیز نپرداخته است، ما هم توجهی نداشته باشیم، درمییابیم که ترکیه ضلع رهاشده و تنهای کنونی مثلث بیرونی یا بزرگ خاورمیانه است. این وضعیت حاصل چه عواملی است؟ به باور اینجانب برای درک این موضوع باید به سه نکته اساسی بیندیشیم: 1) به غیر از اجزای درون خاورمیانهای، از خارج از منطقه چه عواملی میتوانند بر بحران کنونی تاثیر بگذارند؟ نمونههای مختلفی را میتوان برشمرد: سازمان ملل، ناتو، اتحادیه اروپا، روسیه، چین، آمریکا و... 2) اقدامات دو سال گذشته این عناصر خارج از خاورمیانه چه چیزی را به ما در درون منطقه نمایانده است. یقینا هیچ فرمولی، چه دیپلماسی و چه جنگ که از ناحیه آنها دنبال شده به نتیجه نینجامیده است. پس میتوان با استناد به رهیافت دوستی مشترک- دکتر سجادپور- تصور کرد که بحران کنونی سوریه پس از جنگ جهانی دوم مهمترین پدیده چالشبرانگیز نظام بینالملل است. پدیدهای که نشان میدهد قدرتهای جهانی اعم از کشورها یا سازمانها نه تنها کارآمد نیستند بلکه دیگر شکستناپذیر هم نخواهند بود. اگر این جمله را مجددا مطالعه کنیم و بخواهیم قرابت تاریخی این فضای شکلیافته را در حافظه خود جستوجو کنیم چه دورهای است که توجه ما را به خود جلب میکند؟ یقینا مرور حوادث سالهای منتهی به جنگ جهانی اول عللی مشابه شرایط کنونی را به نمایش میگذارد. اینجا بدیهی است گفته شود: تاریخ تکرار نمیشود ولی حوادث مشابه، علل مشابه پیدا میکنند، زیرا که ما حافظه تاریخی و تبعات سهمناک اشتباهات گذشته خود را زود به فراموشی میسپاریم. دکتر داود اوغلو در کتاب خود، این برداشت نویسنده این سطور را با وضوح و دقتی روشنتر ثبت کرده است. از نظر ایشان «جدیترین اشتباه درخصوص عناصر قدرت، تاخیر و سستی در [ارايه] یک ارزیابی پویا نسبت به عناصر ثابت قدرت است»، اما این عناصر چهارگانه صاحب قدرت را ایشان چگونه معرفی داشتهاند: تاریخ، جغرافیا، فرهنگ و جمعیت. به باور اینجانب با مطالعه موردی سوریه، نسبت به هریک از این اجزای ثابت قدرت نتایج مهمی را میتوان مستدل بیان کرد. به عنوان مثال: با بررسی تاریخ و با مطالعه و تحلیل آن توسط خود جناب آقای دکتر داود اوغلو برای سیاست خارجی ترکیه میتوان به این گزاره که ایشان در اثر خود آوردهاند، توجه داد. از نظر ایشان «مهمترین تجربه سیاست خارجی دوره [حکومت] اتحاد و ترقی که امروزه هم بایستی مورد استفاده قرار گیرد ریسک ناشی از آرایش قدرت واقعی با جایگاه بینالمللی نامتناسب است. عامل اصلیای که سبب شد رهبران [حکومت] اتحاد و ترقی، دولت عثمانی را به جنگ جهانی اول وارد کنند، این بود که با کسب حمایت ارتش آلمان- که به شکستناپذیری آن معتقد بودند- در نظر داشتند... با یک جهش استراتژیک آنی بتوانند جایگاه بینالمللی جدیدی [برای عثمانی] کسب کنند.» اما نتیجه سیاست اشتباه آنها درخصوص عناصر قدرت و تاخیر و سستی در [ارايه] یک ارزیابی پویا سبب شد تا عثمانی مسیر تجزیه را بپیماید. در یک جمعبندی، بحران سوریه، یک جدال فرقهای-طایفهای نیست، بحرانی است عمیقتر و خطرناکتر، بحرانی است که به دلیل کمتوجهی جامعه جهانی در چگونگی تعیین نظامات جغرافیای سیاسی پس از جنگ جهانی اول و دخالت قدرتهای فایق در جنگ یعنی فرانسه و انگلستان، خود را بر ما تحمیل کرده است. تاریخ نشان داده که بحرانهایی از این دست میتواند از لباس و پوشش اختلاف نژادی، زبانی، مذهبی و حتی دینی استفاده کند و برای مدت مدیدی بیتوجه به ذات بحران، عناصر مرتبط با آن را درگیر و مستحیل کند. اگر شرایط کنونی، شرایط دولتهای اشکانی- رومی بود، بحران سوریه آغاز یک جنگ تمدنی میتوانست باشد. اما آنگونه که گفته شد دیگر نه ایران اشکانی و روم بیزانس باقی نمانده که ایران و ترکیه به دنبال تقابل تمدنی باشند. اجزای تمدنی ایران و ترکیه مشترک است، میراث تصوف نمونه آشکار آن است. احترام به میراث اسلامی در تقابل با آنچه روی میدهد، چون هدم آثار شیعیان یا حنفیان و ابنیه دولت عثمانی در حرمین شریفین، از سوی هر دو دولت و ملت مردود است.
چه سلبی به بررسی بپردازیم و چه ایجابی؛ موارد متعددی از اشتراکات در نگاه دو کشور و دو ملت وجود دارد که یقینا بحران سوریه نمیتواند آنها را از میان بردارد. هنر آن است همانگونه که در نظریه دکتر داود اوغلو مطرح شده اجازه ندهیم هیچیک از اجزای مثلث بیرونی یا مثلث بزرگ خاورمیانه رها شود. فراموش نباید کنیم که یک شاهد تاریخی معاصر در برابر ما وجود دارد: نتیجه ناکارآمدی بازی 1+2، پس از جنگهای اعراب با اسراییل، اجازه داد تا ضلع رهاشده و شکستخورده مصر در قالب کمپ دیوید جذب عنصر بیگانه درون نظریه دکتر داود اوغلو شود!
*پژوهشگر تاریخ روابط خارجی و مدیرکل پیشین اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه
یکصد سال پیش دو کشور ایران و ترکیه با توافق درخصوص پروتکل مرزی 1913 توانستند روند طولانی حسن همجواری خود را که از معاهده زهاب آغاز شده بود به رغم همه فراز و فرودها، تداوم بخشند. از پروتکل 1913 تا تحولات منتهی به تلاطمات چندساله اخیر دنیای عرب، با وجود آنکه نظام سیاسی دو کشور به صورت ماهوی نیز تغییر یافت، بنیاد روابط ایران و ترکیه کمتر دستخوش بحرانی طولانی و مستمر به مثال وضعیت دو سال و نیم اخیر در سوریه شده بود. بهطوریکه میتوان گفت «شام» تا حدی نقطه افتراق سیاستهای دو کشور شده است. اگر این پدیده در دو هزاره پیش، یعنی زمانی که لشکر مهرداد اشکانی با کراسوس رومی در منطقه پالمیرای سوریه کنونی جنگیدند، اتفاق افتاده بود، جای تعجب نداشت. چراکه دو امپراتوری اشکانی و روم در صحنه تقابلی آشکار و ژئوپلیتیک به مصاف هم رفته بودند.
این مثال تاریخی ما را به کدام سو رهنمون میسازد؟ آیا حوادث کنونی در استمرار همان جدال ژئوپلیتیک تمدنی گذشته است؟ بهنظر میرسد پاسخ مثبت نیست، چرا که فاکتورهای مهمی تغییر یافته است. امروزه دیگر نه آیین اشکانی باقی مانده و نه باورمندی روم بیزانس. دو کشور مسلمان، دو تمدن درهم آمیخته، دو فرهنگ به همپیوسته و دو زبان به هم وابسته، جایگزین گذشته شدهاند.
این قضاوت وجود دارد که رویکرد کنونی در حوادث اخیر سوریه را برخی از رسانههای غربی و عربی یک برخورد فرقهای- طایفهای دانست، همین او ظاهرا به ایران و ترکیه این اجازه را نمیدهد که در ورای این مساله به گفتوگوی مسوولانه و آگاهانه وارد شوند. برای اینجانب درک آنچه اتفاق افتاده و خود را بر ما تحمیل کرده هنگامی آشکار شد که با دقت و وسواس مطالعه نظریه «عمق استراتژیک» وزیر امور خارجه کنونی ترکیه جناب آقای دکتر داود اوغلو را به پایان رسانیدم. صاحب این نظریه، اجزای منطقه ما یا خاورمیانه را به سه مثلث تقسیم میکنند. یک مثلث بیرونی؛ شامل ترکیه، ایران و مصر که مکانیسم بازی اضلاع در آن چنین است «هرچه مصر کنار زده میشود، ایران در داخل مرکز قرار گرفته و به وسیله ترکیه حمایت میشود و هر زمان مصر به داخل سیستم میلغزد، ایران به بیرون رانده خواهد شد.» صرفنظر از بازی سه ضلع اصلی این مثلث بیرونی و بزرگ، دو مثلث کوچک دیگر هم در بازی خاورمیانه از سوی ایشان معرفی شده است. به باور ایشان، اتحادها و اتفاقهای درون سیستم سیاسی- امنیتی خاورمیانه، تنها هنگامی ایجاد میشود که اضلاع مثلث بزرگ با اضلاع دو مثلث کوچک روابطی را موقت یا پایدار برقرار سازند. این دو مثلث کوچک به ترتیب عبارتند از: مثلث عراق، سوریه و عربستان و مثلث اردن، لبنان و فلسطین. صاحب نظریه عمق استراتژیک معتقد است که یک رابطه سازمانیافته و تثبیتشده میان بازی مثلث بیرونی با دو مثلث درونی وجود دارد. به این گونه که «هیچ طرفی از مثلث بیرونی امکان یکپارچهشدن تمامی عناصر مثلث داخلی را با طرف مقابل نمیدهد. ائتلاف 2+1 در مقابل ائتلاف 1+2 [است که] توازن را برقرار میسازد. مثلا در خلال شکلگیری پیمان بغداد [با حضور] ترکیه، ایران و عراق، که از دو عنصر بیرونی و یک عنصر داخلی تشکیل میشدند، بلافاصله نزدیکی مصر، سوریه و عربستان که از یک عنصر بیرونی و دو عنصر داخلی تشکیل میشدند» را شاهد بودیم. با چنین برداشتی ظریف و مستند به شاخصهای تاریخی قرن اخیر، که حاصل مطالعه عمیق ژئوپلیتیک منطقه است راهبرد پیشنهادی دکتر داود اوغلو در زمانی که این نظریه را مطرح کردند- یعنی قبل از تصدی وزارت امور خارجه- چنین است که «ترکیه با هر توجیهی که میخواهد داشته باشد، بایستی [به گونهای] انعطاف داشته باشد که در مقابل قطببندیهای دوگانه، در این موازنه سهجانبه قرار نگیرد.» اکنون در فضای
دو سال و نیم اخیر سوریه یا در پسِ حوادث 10سال اخیر عراق که ترتیبات درون منطقه کاملا دگرگون شده است، کافی است با توجه به این مدل نظریه عمق استراتژیک، بر آن شویم تصویری از رابطههای موقت و پایدار کنونی را ارايه کنیم: مصر به عنوان یکی از اضلاع مثلث بیرونی با سقوط دولت اخوانی محمد مرسی و در همگرایی با عربستان اتحاد ناکامل 1+1 را شکل داده است. ایران به همراه عراق و شامات -که میتوان از این واژه برای توصیف سوریه و لبنان یعنی دو ضلع متفاوت از دو مثلث مختلف درونی استفاده کرد- شکلی از اتفاقی تازه را رقم زده است، یعنی 1+2+1. سرنوشت اردن و فلسطین بهعنوان اضلاع رهاشده مثلث اردن، فلسطین و لبنان مشخص نیست. اما به صورت تاریخی و با استناد به منطق «اقلیم مشترک»، تاریخ نشان داده است که اردن و فلسطین بیشتر سرنوشت خود را در همبستگی با شامات دنبال کردهاند. در این شرایط یک ضلع مهم مثلث بیرونی یا مثلث بزرگ باقی مانده است: ترکیه. اگر به عناصر غیربومی درون منطقه همچون اسراییل آنگونه که صاحب نظریه عمق استراتژیک نیز نپرداخته است، ما هم توجهی نداشته باشیم، درمییابیم که ترکیه ضلع رهاشده و تنهای کنونی مثلث بیرونی یا بزرگ خاورمیانه است. این وضعیت حاصل چه عواملی است؟ به باور اینجانب برای درک این موضوع باید به سه نکته اساسی بیندیشیم: 1) به غیر از اجزای درون خاورمیانهای، از خارج از منطقه چه عواملی میتوانند بر بحران کنونی تاثیر بگذارند؟ نمونههای مختلفی را میتوان برشمرد: سازمان ملل، ناتو، اتحادیه اروپا، روسیه، چین، آمریکا و... 2) اقدامات دو سال گذشته این عناصر خارج از خاورمیانه چه چیزی را به ما در درون منطقه نمایانده است. یقینا هیچ فرمولی، چه دیپلماسی و چه جنگ که از ناحیه آنها دنبال شده به نتیجه نینجامیده است. پس میتوان با استناد به رهیافت دوستی مشترک- دکتر سجادپور- تصور کرد که بحران کنونی سوریه پس از جنگ جهانی دوم مهمترین پدیده چالشبرانگیز نظام بینالملل است. پدیدهای که نشان میدهد قدرتهای جهانی اعم از کشورها یا سازمانها نه تنها کارآمد نیستند بلکه دیگر شکستناپذیر هم نخواهند بود. اگر این جمله را مجددا مطالعه کنیم و بخواهیم قرابت تاریخی این فضای شکلیافته را در حافظه خود جستوجو کنیم چه دورهای است که توجه ما را به خود جلب میکند؟ یقینا مرور حوادث سالهای منتهی به جنگ جهانی اول عللی مشابه شرایط کنونی را به نمایش میگذارد. اینجا بدیهی است گفته شود: تاریخ تکرار نمیشود ولی حوادث مشابه، علل مشابه پیدا میکنند، زیرا که ما حافظه تاریخی و تبعات سهمناک اشتباهات گذشته خود را زود به فراموشی میسپاریم. دکتر داود اوغلو در کتاب خود، این برداشت نویسنده این سطور را با وضوح و دقتی روشنتر ثبت کرده است. از نظر ایشان «جدیترین اشتباه درخصوص عناصر قدرت، تاخیر و سستی در [ارايه] یک ارزیابی پویا نسبت به عناصر ثابت قدرت است»، اما این عناصر چهارگانه صاحب قدرت را ایشان چگونه معرفی داشتهاند: تاریخ، جغرافیا، فرهنگ و جمعیت. به باور اینجانب با مطالعه موردی سوریه، نسبت به هریک از این اجزای ثابت قدرت نتایج مهمی را میتوان مستدل بیان کرد. به عنوان مثال: با بررسی تاریخ و با مطالعه و تحلیل آن توسط خود جناب آقای دکتر داود اوغلو برای سیاست خارجی ترکیه میتوان به این گزاره که ایشان در اثر خود آوردهاند، توجه داد. از نظر ایشان «مهمترین تجربه سیاست خارجی دوره [حکومت] اتحاد و ترقی که امروزه هم بایستی مورد استفاده قرار گیرد ریسک ناشی از آرایش قدرت واقعی با جایگاه بینالمللی نامتناسب است. عامل اصلیای که سبب شد رهبران [حکومت] اتحاد و ترقی، دولت عثمانی را به جنگ جهانی اول وارد کنند، این بود که با کسب حمایت ارتش آلمان- که به شکستناپذیری آن معتقد بودند- در نظر داشتند... با یک جهش استراتژیک آنی بتوانند جایگاه بینالمللی جدیدی [برای عثمانی] کسب کنند.» اما نتیجه سیاست اشتباه آنها درخصوص عناصر قدرت و تاخیر و سستی در [ارايه] یک ارزیابی پویا سبب شد تا عثمانی مسیر تجزیه را بپیماید. در یک جمعبندی، بحران سوریه، یک جدال فرقهای-طایفهای نیست، بحرانی است عمیقتر و خطرناکتر، بحرانی است که به دلیل کمتوجهی جامعه جهانی در چگونگی تعیین نظامات جغرافیای سیاسی پس از جنگ جهانی اول و دخالت قدرتهای فایق در جنگ یعنی فرانسه و انگلستان، خود را بر ما تحمیل کرده است. تاریخ نشان داده که بحرانهایی از این دست میتواند از لباس و پوشش اختلاف نژادی، زبانی، مذهبی و حتی دینی استفاده کند و برای مدت مدیدی بیتوجه به ذات بحران، عناصر مرتبط با آن را درگیر و مستحیل کند. اگر شرایط کنونی، شرایط دولتهای اشکانی- رومی بود، بحران سوریه آغاز یک جنگ تمدنی میتوانست باشد. اما آنگونه که گفته شد دیگر نه ایران اشکانی و روم بیزانس باقی نمانده که ایران و ترکیه به دنبال تقابل تمدنی باشند. اجزای تمدنی ایران و ترکیه مشترک است، میراث تصوف نمونه آشکار آن است. احترام به میراث اسلامی در تقابل با آنچه روی میدهد، چون هدم آثار شیعیان یا حنفیان و ابنیه دولت عثمانی در حرمین شریفین، از سوی هر دو دولت و ملت مردود است.
چه سلبی به بررسی بپردازیم و چه ایجابی؛ موارد متعددی از اشتراکات در نگاه دو کشور و دو ملت وجود دارد که یقینا بحران سوریه نمیتواند آنها را از میان بردارد. هنر آن است همانگونه که در نظریه دکتر داود اوغلو مطرح شده اجازه ندهیم هیچیک از اجزای مثلث بیرونی یا مثلث بزرگ خاورمیانه رها شود. فراموش نباید کنیم که یک شاهد تاریخی معاصر در برابر ما وجود دارد: نتیجه ناکارآمدی بازی 1+2، پس از جنگهای اعراب با اسراییل، اجازه داد تا ضلع رهاشده و شکستخورده مصر در قالب کمپ دیوید جذب عنصر بیگانه درون نظریه دکتر داود اوغلو شود!
این مثال تاریخی ما را به کدام سو رهنمون میسازد؟ آیا حوادث کنونی در استمرار همان جدال ژئوپلیتیک تمدنی گذشته است؟ بهنظر میرسد پاسخ مثبت نیست، چرا که فاکتورهای مهمی تغییر یافته است. امروزه دیگر نه آیین اشکانی باقی مانده و نه باورمندی روم بیزانس. دو کشور مسلمان، دو تمدن درهم آمیخته، دو فرهنگ به همپیوسته و دو زبان به هم وابسته، جایگزین گذشته شدهاند.
این قضاوت وجود دارد که رویکرد کنونی در حوادث اخیر سوریه را برخی از رسانههای غربی و عربی یک برخورد فرقهای- طایفهای دانست، همین او ظاهرا به ایران و ترکیه این اجازه را نمیدهد که در ورای این مساله به گفتوگوی مسوولانه و آگاهانه وارد شوند. برای اینجانب درک آنچه اتفاق افتاده و خود را بر ما تحمیل کرده هنگامی آشکار شد که با دقت و وسواس مطالعه نظریه «عمق استراتژیک» وزیر امور خارجه کنونی ترکیه جناب آقای دکتر داود اوغلو را به پایان رسانیدم. صاحب این نظریه، اجزای منطقه ما یا خاورمیانه را به سه مثلث تقسیم میکنند. یک مثلث بیرونی؛ شامل ترکیه، ایران و مصر که مکانیسم بازی اضلاع در آن چنین است «هرچه مصر کنار زده میشود، ایران در داخل مرکز قرار گرفته و به وسیله ترکیه حمایت میشود و هر زمان مصر به داخل سیستم میلغزد، ایران به بیرون رانده خواهد شد.» صرفنظر از بازی سه ضلع اصلی این مثلث بیرونی و بزرگ، دو مثلث کوچک دیگر هم در بازی خاورمیانه از سوی ایشان معرفی شده است. به باور ایشان، اتحادها و اتفاقهای درون سیستم سیاسی- امنیتی خاورمیانه، تنها هنگامی ایجاد میشود که اضلاع مثلث بزرگ با اضلاع دو مثلث کوچک روابطی را موقت یا پایدار برقرار سازند. این دو مثلث کوچک به ترتیب عبارتند از: مثلث عراق، سوریه و عربستان و مثلث اردن، لبنان و فلسطین. صاحب نظریه عمق استراتژیک معتقد است که یک رابطه سازمانیافته و تثبیتشده میان بازی مثلث بیرونی با دو مثلث درونی وجود دارد. به این گونه که «هیچ طرفی از مثلث بیرونی امکان یکپارچهشدن تمامی عناصر مثلث داخلی را با طرف مقابل نمیدهد. ائتلاف 2+1 در مقابل ائتلاف 1+2 [است که] توازن را برقرار میسازد. مثلا در خلال شکلگیری پیمان بغداد [با حضور] ترکیه، ایران و عراق، که از دو عنصر بیرونی و یک عنصر داخلی تشکیل میشدند، بلافاصله نزدیکی مصر، سوریه و عربستان که از یک عنصر بیرونی و دو عنصر داخلی تشکیل میشدند» را شاهد بودیم. با چنین برداشتی ظریف و مستند به شاخصهای تاریخی قرن اخیر، که حاصل مطالعه عمیق ژئوپلیتیک منطقه است راهبرد پیشنهادی دکتر داود اوغلو در زمانی که این نظریه را مطرح کردند- یعنی قبل از تصدی وزارت امور خارجه- چنین است که «ترکیه با هر توجیهی که میخواهد داشته باشد، بایستی [به گونهای] انعطاف داشته باشد که در مقابل قطببندیهای دوگانه، در این موازنه سهجانبه قرار نگیرد.» اکنون در فضای
دو سال و نیم اخیر سوریه یا در پسِ حوادث 10سال اخیر عراق که ترتیبات درون منطقه کاملا دگرگون شده است، کافی است با توجه به این مدل نظریه عمق استراتژیک، بر آن شویم تصویری از رابطههای موقت و پایدار کنونی را ارايه کنیم: مصر به عنوان یکی از اضلاع مثلث بیرونی با سقوط دولت اخوانی محمد مرسی و در همگرایی با عربستان اتحاد ناکامل 1+1 را شکل داده است. ایران به همراه عراق و شامات -که میتوان از این واژه برای توصیف سوریه و لبنان یعنی دو ضلع متفاوت از دو مثلث مختلف درونی استفاده کرد- شکلی از اتفاقی تازه را رقم زده است، یعنی 1+2+1. سرنوشت اردن و فلسطین بهعنوان اضلاع رهاشده مثلث اردن، فلسطین و لبنان مشخص نیست. اما به صورت تاریخی و با استناد به منطق «اقلیم مشترک»، تاریخ نشان داده است که اردن و فلسطین بیشتر سرنوشت خود را در همبستگی با شامات دنبال کردهاند. در این شرایط یک ضلع مهم مثلث بیرونی یا مثلث بزرگ باقی مانده است: ترکیه. اگر به عناصر غیربومی درون منطقه همچون اسراییل آنگونه که صاحب نظریه عمق استراتژیک نیز نپرداخته است، ما هم توجهی نداشته باشیم، درمییابیم که ترکیه ضلع رهاشده و تنهای کنونی مثلث بیرونی یا بزرگ خاورمیانه است. این وضعیت حاصل چه عواملی است؟ به باور اینجانب برای درک این موضوع باید به سه نکته اساسی بیندیشیم: 1) به غیر از اجزای درون خاورمیانهای، از خارج از منطقه چه عواملی میتوانند بر بحران کنونی تاثیر بگذارند؟ نمونههای مختلفی را میتوان برشمرد: سازمان ملل، ناتو، اتحادیه اروپا، روسیه، چین، آمریکا و... 2) اقدامات دو سال گذشته این عناصر خارج از خاورمیانه چه چیزی را به ما در درون منطقه نمایانده است. یقینا هیچ فرمولی، چه دیپلماسی و چه جنگ که از ناحیه آنها دنبال شده به نتیجه نینجامیده است. پس میتوان با استناد به رهیافت دوستی مشترک- دکتر سجادپور- تصور کرد که بحران کنونی سوریه پس از جنگ جهانی دوم مهمترین پدیده چالشبرانگیز نظام بینالملل است. پدیدهای که نشان میدهد قدرتهای جهانی اعم از کشورها یا سازمانها نه تنها کارآمد نیستند بلکه دیگر شکستناپذیر هم نخواهند بود. اگر این جمله را مجددا مطالعه کنیم و بخواهیم قرابت تاریخی این فضای شکلیافته را در حافظه خود جستوجو کنیم چه دورهای است که توجه ما را به خود جلب میکند؟ یقینا مرور حوادث سالهای منتهی به جنگ جهانی اول عللی مشابه شرایط کنونی را به نمایش میگذارد. اینجا بدیهی است گفته شود: تاریخ تکرار نمیشود ولی حوادث مشابه، علل مشابه پیدا میکنند، زیرا که ما حافظه تاریخی و تبعات سهمناک اشتباهات گذشته خود را زود به فراموشی میسپاریم. دکتر داود اوغلو در کتاب خود، این برداشت نویسنده این سطور را با وضوح و دقتی روشنتر ثبت کرده است. از نظر ایشان «جدیترین اشتباه درخصوص عناصر قدرت، تاخیر و سستی در [ارايه] یک ارزیابی پویا نسبت به عناصر ثابت قدرت است»، اما این عناصر چهارگانه صاحب قدرت را ایشان چگونه معرفی داشتهاند: تاریخ، جغرافیا، فرهنگ و جمعیت. به باور اینجانب با مطالعه موردی سوریه، نسبت به هریک از این اجزای ثابت قدرت نتایج مهمی را میتوان مستدل بیان کرد. به عنوان مثال: با بررسی تاریخ و با مطالعه و تحلیل آن توسط خود جناب آقای دکتر داود اوغلو برای سیاست خارجی ترکیه میتوان به این گزاره که ایشان در اثر خود آوردهاند، توجه داد. از نظر ایشان «مهمترین تجربه سیاست خارجی دوره [حکومت] اتحاد و ترقی که امروزه هم بایستی مورد استفاده قرار گیرد ریسک ناشی از آرایش قدرت واقعی با جایگاه بینالمللی نامتناسب است. عامل اصلیای که سبب شد رهبران [حکومت] اتحاد و ترقی، دولت عثمانی را به جنگ جهانی اول وارد کنند، این بود که با کسب حمایت ارتش آلمان- که به شکستناپذیری آن معتقد بودند- در نظر داشتند... با یک جهش استراتژیک آنی بتوانند جایگاه بینالمللی جدیدی [برای عثمانی] کسب کنند.» اما نتیجه سیاست اشتباه آنها درخصوص عناصر قدرت و تاخیر و سستی در [ارايه] یک ارزیابی پویا سبب شد تا عثمانی مسیر تجزیه را بپیماید. در یک جمعبندی، بحران سوریه، یک جدال فرقهای-طایفهای نیست، بحرانی است عمیقتر و خطرناکتر، بحرانی است که به دلیل کمتوجهی جامعه جهانی در چگونگی تعیین نظامات جغرافیای سیاسی پس از جنگ جهانی اول و دخالت قدرتهای فایق در جنگ یعنی فرانسه و انگلستان، خود را بر ما تحمیل کرده است. تاریخ نشان داده که بحرانهایی از این دست میتواند از لباس و پوشش اختلاف نژادی، زبانی، مذهبی و حتی دینی استفاده کند و برای مدت مدیدی بیتوجه به ذات بحران، عناصر مرتبط با آن را درگیر و مستحیل کند. اگر شرایط کنونی، شرایط دولتهای اشکانی- رومی بود، بحران سوریه آغاز یک جنگ تمدنی میتوانست باشد. اما آنگونه که گفته شد دیگر نه ایران اشکانی و روم بیزانس باقی نمانده که ایران و ترکیه به دنبال تقابل تمدنی باشند. اجزای تمدنی ایران و ترکیه مشترک است، میراث تصوف نمونه آشکار آن است. احترام به میراث اسلامی در تقابل با آنچه روی میدهد، چون هدم آثار شیعیان یا حنفیان و ابنیه دولت عثمانی در حرمین شریفین، از سوی هر دو دولت و ملت مردود است.
چه سلبی به بررسی بپردازیم و چه ایجابی؛ موارد متعددی از اشتراکات در نگاه دو کشور و دو ملت وجود دارد که یقینا بحران سوریه نمیتواند آنها را از میان بردارد. هنر آن است همانگونه که در نظریه دکتر داود اوغلو مطرح شده اجازه ندهیم هیچیک از اجزای مثلث بیرونی یا مثلث بزرگ خاورمیانه رها شود. فراموش نباید کنیم که یک شاهد تاریخی معاصر در برابر ما وجود دارد: نتیجه ناکارآمدی بازی 1+2، پس از جنگهای اعراب با اسراییل، اجازه داد تا ضلع رهاشده و شکستخورده مصر در قالب کمپ دیوید جذب عنصر بیگانه درون نظریه دکتر داود اوغلو شود!
*پژوهشگر تاریخ روابط خارجی و مدیرکل پیشین اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.