|

غیاب اولیس

علی شروقی

«اولیس» جیمز جویس تنها اثر مهم ادبیات جهان نیست که هنوز به زبان فارسی خوانده نشده. هستند آثار مهم دیگری که اینجا و آنجا درباره‌شان خوانده‌ایم و در بعضی از این «درباره»ها سطرهایی هم از خود این آثار نقل شده اما متن کامل‌شان هنوز به فارسی ترجمه نشده‌. یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌ها «گارگانتوا و پانتاگروئل» فرانسوا رابله است؛ رمانی کلاسیک و مهم که درباره‌اش جسته‌وگریخته خوانده‌ایم اما ترجمه فارسی آن موجود نیست. مخاطب فارسی‌زبان آشنایی با این اثر را بیش از هر کس مدیون ترجمه‌های میلان کوندراست؛ کوندرا در صحبت از هنر رمان بسیار به رابله ارجاع داده است؛ این‌دست آشنایی‌های نصفه‌نیمه اما‌ توأم با افسوس و البته چه بسا سوء‌تفاهم است. نمونه دیگر رمان ناتمام «مرد بدون خاصیت» روبرت موزیل است؛ اثری که از آن به عنوان یکی از مهم‌ترین رمان‌های مدرن یاد می‌شود اما دست مخاطب فارسی‌زبان فعلا از آن کوتاه است. نمونه‌های دیگری را هم می‌شود مثال زد؛ مثلا «پترزبورگ» آندری بیلی و... .

اما یکی از تفاوت‌های ماجرای ترجمه «اولیس» با نمونه‌های یادشده و دیگر نمونه‌های مشابه در این است که ترجمه کامل «اولیس» سال‌هاست که انجام شده اما به دلیل ممیزی چاپ‌نشده باقی مانده است؛ به همین دلیل حرف و حدیث هم پیرامون آن زیاده بوده، حال آنکه مترجمی هنوز سراغ ترجمه دیگر آثار یادشده در ابتدای این مطلب نرفته است، و شاید این امتناع به دلیل عبرت حاصل از ماجرای «اولیس» هم بوده باشد. یحتمل مترجمانی که توانایی ترجمه آن آثار را دارند با یک حساب سرانگشتی به این نتیجه رسیده‌اند که صرف نمی‌کند بنشینی وقت بگذاری و آثاری آن‌چنان سنگین و وقت‌گیر را که ترجمه‌شان عرق‌ریزان روح می‌طلبد ترجمه کنی و بعد کار در کشو بماند و خاک بخورد یا شرط و شروطی چنان محال برای چاپ آن گذاشته شود که مترجم عطای چاپ را به لقای آن ببخشد. ناقص‌کردن آثاری که زمان را به سلامت پشت سر گذاشته‌اند و از داوری تاریخ سربلند بیرون آمده‌اند آسان نیست. ارائه متنی ناقص و دست‌وپابریده از چنین آثاری بیشتر خبر می‌دهد از ماهی‌گرفتن از آب گل‌آلود تا افزودن به میراث و ذخیره فرهنگی، اگرچه دست‌اندرکاران این قبیل جرح و تعدیل‌ها ادعای دیگری داشته باشند. در مورد اثر تألیفی از نویسنده‌ای حی و حاضر موضوع قدری فرق می‌کند. چه بسا نویسنده‌ای که خودش بالای سر اثرش حضور دارد بتواند نوشته خود را به ضرورت به نحوی جرح و تعدیل کند که جان اثر را نجات دهد و نگذارد اصلِ کار از دست برود. ایدئال نیست اما شدنی است. گرچه آنچه در بازار سیاه بر رمان «کلنل» محمود دولت‌آبادی رفت نشان داد که حضور هم اگر داشته باشی و چهارچشمی اثرت را بپایی باز نمی‌توانی از آسیب سودجویان در امان بمانی. اشاره‌ام به ناشری زیرزمینی است که وقتی دید «کلنل» به عنوان رمانی که مجوز نمی‌گیرد سر زبان‌ها افتاده و نویسنده آن هم از شهرت کافی برخوردار است سفارش داد که رمان را از ترجمه آلمانی آن به فارسی ترجمه کنند و این ترجمه را وارد بازار سیاه کرد؛ رمانی که اصلِ آن به زبان فارسی نوشته شده!
در مورد ترجمه شاید بگویند ترجمه‌ای ناقص از شاهکاری که چاپ کامل آن نشدنی است بهتر از این است که مخاطب کلا از خواندن آن محروم بماند. توجیهی است مشکوک و خطرناک که راه را برای هر جرح و تعدیلی باز می‌گذارد. بیشتر لاپوشانی مسئله است تا حل آن. در تمام این سال‌ها که ترجمه کامل «اولیس» جیمز جویس آماده شده ممیزی فراز و فرودهای بسیار داشته است. در دوره‌هایی قدری فروکش کرده، در دوره‌هایی هم اوج گرفته اما متن کامل «اولیس» همچنان چاپ‌نشده مانده است و این یعنی به رغم گشودگی‌های مقطعی در سازوکار ممیزی تغییری بنیادین در این سازوکار رخ نداده است. «اولیس» همچنان یک غایب بزرگ در تاریخ ترجمه ادبی ماست. یک فقدان که دری را به درک معضل رمان فارسی می‌گشاید. غیاب اولیس چه به دلیل ممیزی رسمی و چه به دلیل خدشه‌دارشدن احساسات عمومی، اشاره به معضل بزرگ رمان ایرانی هم دارد؛ اشاره به اینکه رمان‌نوشتن با لکنت و خودسانسوری امکان‌پذیر نیست. غیاب اولیس و یکی از دلایل مهم این غیاب، روایت مالی بلوم (شخصیت زن رمان اولیس)، همچنین وجه زنانه این لکنت و خودسانسوری را آشکار می‌کند.
آنها که بدون در نظرداشتن این لکنت و دلایل آن و یا تجاهل در مواجهه با آن به آسیب‌شناسی رمان ایرانی می‌پردازند چندان راه به جایی نخواهند برد. همه نتوانستن‌ها و ناشی‌گری‌هایی که در آسیب‌شناسی رمان ایرانی از آنها سخن به میان می‌آید و گاه به ناتوانی‌های فنی یا گیرهای فکری و فلسفی و ایدئولوژیک نسبت داده می‌شوند در واقع بازمی‌گردند به همان لکنت؛ لکنتی که به شیوه‌های مختلف طرز دید را محدود می‌کند و گشودگی و وسعت و تنوع و سرخوشی و طراوت را از رمان می‌گیرد و آن را از عرصه عمومی به عرصه‌های هرچه خصوصی‌تر می‌راند، حال بماند که در همان عرصه خصوصی هم بسا چیزها که ناگفته می‌ماند. یادمان نرود که ما هنوز بسیاری از شاهکارهای ادبیات جهان را تمام و کمال نخوانده‌ایم و عقب‌ماندن‌مان از قافله ادبیات جهان بی‌ارتباط به این نخواندن نیست. ترجمه دست‌وپاشکسته این شاهکارها هم آن‌چنان دردی را دوا نمی‌کند. چنین ترجمه‌هایی در بهترین حالت صرفا سایه‌ای بی‌رنگ و بو و طعم از آن آثار می‌نمایند و عوایدی هم اگر داشته باشند برای فروشنده و ناشر و مترجم است.
رضا براهنی در مقاله‌ای با عنوان «من ایاز را با خون‌ام نوشته‌ام» از قصد ترجمه اولیس برای انتشارات امیرکبیر به پیشنهاد زنده‌یاد عبدالرحیم جعفری سخن گفته است و از اینکه ترجمه «اولیس» را رها کرده تا رمان خودش، «روزگار دوزخی آقای ایاز»، را بنویسد. «اولیس» ترجمه‌نشده می‌مانَد تا سال‌ها بعد که منوچهر بدیعی این مهم را دست می‌گیرد و به انجام می‌رساند. براهنی در همان مقاله می‌نویسد: «دوست بزرگ من منوچهر بدیعی کتاب را به آن زیبایی و به مراتب بهتر از من در صورتی که من می‌خواستم ترجمه کنم، ترجمه کرده.» اما نه ایاز هنوز به‌طور کامل و به‌صورت رسمی منتشر شده است نه اولیس. بله در صحبت از بحران رمان فارسی این غیاب‌ها را نمی‌توان نادیده گرفت اگر نخواهیم صرفا حرفی زده باشیم محض وقت‌گذرانی.

«اولیس» جیمز جویس تنها اثر مهم ادبیات جهان نیست که هنوز به زبان فارسی خوانده نشده. هستند آثار مهم دیگری که اینجا و آنجا درباره‌شان خوانده‌ایم و در بعضی از این «درباره»ها سطرهایی هم از خود این آثار نقل شده اما متن کامل‌شان هنوز به فارسی ترجمه نشده‌. یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌ها «گارگانتوا و پانتاگروئل» فرانسوا رابله است؛ رمانی کلاسیک و مهم که درباره‌اش جسته‌وگریخته خوانده‌ایم اما ترجمه فارسی آن موجود نیست. مخاطب فارسی‌زبان آشنایی با این اثر را بیش از هر کس مدیون ترجمه‌های میلان کوندراست؛ کوندرا در صحبت از هنر رمان بسیار به رابله ارجاع داده است؛ این‌دست آشنایی‌های نصفه‌نیمه اما‌ توأم با افسوس و البته چه بسا سوء‌تفاهم است. نمونه دیگر رمان ناتمام «مرد بدون خاصیت» روبرت موزیل است؛ اثری که از آن به عنوان یکی از مهم‌ترین رمان‌های مدرن یاد می‌شود اما دست مخاطب فارسی‌زبان فعلا از آن کوتاه است. نمونه‌های دیگری را هم می‌شود مثال زد؛ مثلا «پترزبورگ» آندری بیلی و... .

اما یکی از تفاوت‌های ماجرای ترجمه «اولیس» با نمونه‌های یادشده و دیگر نمونه‌های مشابه در این است که ترجمه کامل «اولیس» سال‌هاست که انجام شده اما به دلیل ممیزی چاپ‌نشده باقی مانده است؛ به همین دلیل حرف و حدیث هم پیرامون آن زیاده بوده، حال آنکه مترجمی هنوز سراغ ترجمه دیگر آثار یادشده در ابتدای این مطلب نرفته است، و شاید این امتناع به دلیل عبرت حاصل از ماجرای «اولیس» هم بوده باشد. یحتمل مترجمانی که توانایی ترجمه آن آثار را دارند با یک حساب سرانگشتی به این نتیجه رسیده‌اند که صرف نمی‌کند بنشینی وقت بگذاری و آثاری آن‌چنان سنگین و وقت‌گیر را که ترجمه‌شان عرق‌ریزان روح می‌طلبد ترجمه کنی و بعد کار در کشو بماند و خاک بخورد یا شرط و شروطی چنان محال برای چاپ آن گذاشته شود که مترجم عطای چاپ را به لقای آن ببخشد. ناقص‌کردن آثاری که زمان را به سلامت پشت سر گذاشته‌اند و از داوری تاریخ سربلند بیرون آمده‌اند آسان نیست. ارائه متنی ناقص و دست‌وپابریده از چنین آثاری بیشتر خبر می‌دهد از ماهی‌گرفتن از آب گل‌آلود تا افزودن به میراث و ذخیره فرهنگی، اگرچه دست‌اندرکاران این قبیل جرح و تعدیل‌ها ادعای دیگری داشته باشند. در مورد اثر تألیفی از نویسنده‌ای حی و حاضر موضوع قدری فرق می‌کند. چه بسا نویسنده‌ای که خودش بالای سر اثرش حضور دارد بتواند نوشته خود را به ضرورت به نحوی جرح و تعدیل کند که جان اثر را نجات دهد و نگذارد اصلِ کار از دست برود. ایدئال نیست اما شدنی است. گرچه آنچه در بازار سیاه بر رمان «کلنل» محمود دولت‌آبادی رفت نشان داد که حضور هم اگر داشته باشی و چهارچشمی اثرت را بپایی باز نمی‌توانی از آسیب سودجویان در امان بمانی. اشاره‌ام به ناشری زیرزمینی است که وقتی دید «کلنل» به عنوان رمانی که مجوز نمی‌گیرد سر زبان‌ها افتاده و نویسنده آن هم از شهرت کافی برخوردار است سفارش داد که رمان را از ترجمه آلمانی آن به فارسی ترجمه کنند و این ترجمه را وارد بازار سیاه کرد؛ رمانی که اصلِ آن به زبان فارسی نوشته شده!
در مورد ترجمه شاید بگویند ترجمه‌ای ناقص از شاهکاری که چاپ کامل آن نشدنی است بهتر از این است که مخاطب کلا از خواندن آن محروم بماند. توجیهی است مشکوک و خطرناک که راه را برای هر جرح و تعدیلی باز می‌گذارد. بیشتر لاپوشانی مسئله است تا حل آن. در تمام این سال‌ها که ترجمه کامل «اولیس» جیمز جویس آماده شده ممیزی فراز و فرودهای بسیار داشته است. در دوره‌هایی قدری فروکش کرده، در دوره‌هایی هم اوج گرفته اما متن کامل «اولیس» همچنان چاپ‌نشده مانده است و این یعنی به رغم گشودگی‌های مقطعی در سازوکار ممیزی تغییری بنیادین در این سازوکار رخ نداده است. «اولیس» همچنان یک غایب بزرگ در تاریخ ترجمه ادبی ماست. یک فقدان که دری را به درک معضل رمان فارسی می‌گشاید. غیاب اولیس چه به دلیل ممیزی رسمی و چه به دلیل خدشه‌دارشدن احساسات عمومی، اشاره به معضل بزرگ رمان ایرانی هم دارد؛ اشاره به اینکه رمان‌نوشتن با لکنت و خودسانسوری امکان‌پذیر نیست. غیاب اولیس و یکی از دلایل مهم این غیاب، روایت مالی بلوم (شخصیت زن رمان اولیس)، همچنین وجه زنانه این لکنت و خودسانسوری را آشکار می‌کند.
آنها که بدون در نظرداشتن این لکنت و دلایل آن و یا تجاهل در مواجهه با آن به آسیب‌شناسی رمان ایرانی می‌پردازند چندان راه به جایی نخواهند برد. همه نتوانستن‌ها و ناشی‌گری‌هایی که در آسیب‌شناسی رمان ایرانی از آنها سخن به میان می‌آید و گاه به ناتوانی‌های فنی یا گیرهای فکری و فلسفی و ایدئولوژیک نسبت داده می‌شوند در واقع بازمی‌گردند به همان لکنت؛ لکنتی که به شیوه‌های مختلف طرز دید را محدود می‌کند و گشودگی و وسعت و تنوع و سرخوشی و طراوت را از رمان می‌گیرد و آن را از عرصه عمومی به عرصه‌های هرچه خصوصی‌تر می‌راند، حال بماند که در همان عرصه خصوصی هم بسا چیزها که ناگفته می‌ماند. یادمان نرود که ما هنوز بسیاری از شاهکارهای ادبیات جهان را تمام و کمال نخوانده‌ایم و عقب‌ماندن‌مان از قافله ادبیات جهان بی‌ارتباط به این نخواندن نیست. ترجمه دست‌وپاشکسته این شاهکارها هم آن‌چنان دردی را دوا نمی‌کند. چنین ترجمه‌هایی در بهترین حالت صرفا سایه‌ای بی‌رنگ و بو و طعم از آن آثار می‌نمایند و عوایدی هم اگر داشته باشند برای فروشنده و ناشر و مترجم است.
رضا براهنی در مقاله‌ای با عنوان «من ایاز را با خون‌ام نوشته‌ام» از قصد ترجمه اولیس برای انتشارات امیرکبیر به پیشنهاد زنده‌یاد عبدالرحیم جعفری سخن گفته است و از اینکه ترجمه «اولیس» را رها کرده تا رمان خودش، «روزگار دوزخی آقای ایاز»، را بنویسد. «اولیس» ترجمه‌نشده می‌مانَد تا سال‌ها بعد که منوچهر بدیعی این مهم را دست می‌گیرد و به انجام می‌رساند. براهنی در همان مقاله می‌نویسد: «دوست بزرگ من منوچهر بدیعی کتاب را به آن زیبایی و به مراتب بهتر از من در صورتی که من می‌خواستم ترجمه کنم، ترجمه کرده.» اما نه ایاز هنوز به‌طور کامل و به‌صورت رسمی منتشر شده است نه اولیس. بله در صحبت از بحران رمان فارسی این غیاب‌ها را نمی‌توان نادیده گرفت اگر نخواهیم صرفا حرفی زده باشیم محض وقت‌گذرانی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.