|

صداوسیما و فرصت‌های از‌دست‌رفته

نفیسه زارع‌کهن -دانش‌آموخته دکترای علوم ارتباطات

این روزها اگر دستتان به کنداکتور برنامه‌های صدا‌و‌سیما برسد، حتما نام برنامه‌هایی را خواهید خواند که دیگر مقابلشان زمان پخش خالی است و احتمالا به زودی دکورهای آنان هم سر از سمساری‌ها و میوه‌فروشی‌ها در خواهند آورد. نام‌هایی که چندان غریب و ناشناس نیستند، چه‌بسا روزگاری پرمخاطب‌ترین برنامه‌های صداو‌سیما هم بوده‌اند؛ از نود گرفته تا حالا خورشید و ... .

آنچه مشخص است و نیاز به توضیح و تئوری و نظریه ندارد، این است که تلویزیون همراهی ناگزیر و عضوی از خانواده‌های جامعه مدرن است و اگرچه به نظر می‌رسد این روزها با رشد شبکه‌های اجتماعی و پیشرفت رسانه‌های همراه، بازارش کمی رو به افول گذاشته اما در واقع این‌طور نیست و فقط راه‌های همراهی آن فرق کرده و نیازمند قواعد خاص خود است.
از 11 مهر 1337 که نخستین فرستنده تلویزیون ایران اولین برنامه خود را پخش کرد، حبیب‌الله ثابت، وزیر پست و تلگراف وقت در لابه‌لای سخنانش خطاب به مخاطبان تلویزیون ملی گفت: «...و اما شما بینندگان و شنوندگان عزیز! اگر وقتی قسمتی از برنامه را مطابق سلیقه خود نیافتید با در‌نظر‌گرفتن اشکالات و این نکته مهم که ذوق و سلیقه‌ها مختلف است، بر ما ببخشید. به علاوه از شما تمنا داریم که ما را در اجرای این خدمت یاری کنید و نه‌تنها معایب و نقایص را گوشزد فرمایید بلکه ما را از آنچه برای بهبود و تکمیل برنامه‌ها به نظرتان می‌رسد، کتبا یا شفاها برخوردار و قرین امتنان نمایید...».‌ این همان چیزی بود که به نظر می‌رسید مؤسسان تلویزیون ملی به آن اندیشیده‌اند و به اهمیتش آگاه‌اند و آن چیزی نیست جز «مخاطب »؛ هرچند این ظاهر ماجرا بود.‌با یک بررسی گذرا درباره عملکرد این رسانه می‌توان گفت در این 61 سال و به‌ویژه در چندین سال اخیر، آنچه کمتر مورد توجه قرار گرفته همین «مخاطب» و ذائقه آن و البته در ادامه‌اش اعتماد بربادرفته آن بوده است. آن‌گونه که نظریه مخاطب و رسانه می‌گوید مخاطبان افراد فعالی هستند که از محتوا و مفهوم رسانه‌ها استفاده می‌کنند و مخاطب میان مجاری ارتباطی و محتواهایی که به او عرضه می‌شود، بر اساس نوعی ملاک دست به انتخابی آگاهانه و انگیزه‌دار می‌زند.

این در حالی است که بررسی عملکرد صداوسیما در این دوران بیشتر نشان‌دهنده این نظریه است که مخاطبان افرادی منفعل هستند که هرچه به خوردشان بدهی می‌پذیرند و هیچ واکنشی نخواهند داشت؛ در‌حالی‌که در عمل چنین نیست یا لااقل در دوران پیشرفته کنونی چنین توقعی از هیچ مخاطبی نمی‌رود.
قابل کتمان نیست که هر رسانه‌ای در هرکجای دنیا در نهایت و حتما ایدئولوژی خاصی دارد و در پس و پشت برنامه‌ها و محتوای تولیدی، ایدئولوژی خود را تبلیغ می‌کند اما یک رسانه موفق این قاعده را هم پذیرفته است که ارائه ایده مخالف و بحث درباره آن و اصولا رواج فرهنگ گفت‌و‌گویی از ضروریات یک رسانه موفق است.
ضرورتی که به نظر می‌رسد صدا‌و‌سیما قائل به آن نیست و اگر هم در موارد اندکی آن را پذیرفته و به آن تن داده یا متوجه آن نشده یا اگر آگاهانه هم انجامش داده، با تغییر مدیریت یک‌شبه تمام بساطش برچیده شده است؛ چراکه استراتژی رسانه، این نبوده است. این تنها بلای جان برنامه‌ها نبوده که برخی مجریان صدا‌و‌سیما هم همواره مواجه با این اتفاق بوده‌اند و به‌راحتی و بی‌توجه به نظر مخاطبان از دایره برنامه‌ها حذف شده‌اند و البته صدای اعتراض‌ها به هیچ کجا نرسیده است؛ نمونه بارز و اخیرش همین آقای فردوسی‌پور است که هنوز هر دوشنبه در اعتراض به حذف خودش و برنامه‌اش برخی بازیگران و سلبریتی‌ها و البته افراد عادی پست‌های اعتراضی و یادبود می‌گذارند، یا همین آقای رشید‌پور «حالاخورشید» که مخاطبان نفهمیدند کی ناچار شد برود و چرا رفت.
در این میان حتی برنامه‌های کودک و نوجوان هم از این بی‌تدبیری و با یک شمشیر راندن در امان نمانده و با جمع‌شدن دکور برنامه پرطرفدار و نوستالژیک کلاه قرمزی، تهیه‌کنندگان آن و آقای مجری (ایرج طهماسب) و عروسک‌های محبوب کلاه‌قرمزی و پسرخاله اعلام کردند دیگر به تلویزیون برنخواهند گشت. در ادبیات جهان رسانه، اعتماد و اعتبار میزان اطمینان و ارزشی است که گیرنده برای یک منبع و کانال ارتباطی قائل است. مخاطب و نظرها و تصورات او میزان اعتبار یک منبع را تعیین می‌کند. اگر رسانه‌ای موفق به جلب اعتماد مخاطبان شود، مخاطبان رسانه را انتخاب می‌کنند و پیام آن را می‌پذیرند و در غیر این صورت مخاطبان به سمت رسانه‌ای می‌روند که مورد وثوق باشد و بتوانند به آن اعتماد کنند یا با آن اقناع شوند. بی‌توجهی به این اصل است که باعث شده در نظرسنجی‌ها میزان اعتماد به صدا‌و‌سیما کاهش یابد و گرایش به شبکه‌های مجازی که مخاطب خود انتخاب می‌کند، از میان بازار رنگارنگ پیام و با هر اندیشه و ایده کدام را برگزیند، افزایش پیدا کند و روی پشت بام دورافتاده‌ترین روستا‌ها هم دیش‌های ماهواره خودنمایی کنند. این‌همه ماحصل بی‌توجهی به این نکته است که در ارتباطات هیچ‌چیز مهم‌تر از کسب اعتماد مخاطبان نیست که در صورت فقدان آن با جامعه‌ای ترسیده، ناامید و بی‌اعتماد به تمامی دست‌اندرکارانش روبه‌رو خواهیم بود.
صدا‌و‌سیما در این سال‌ها فرصت‌های بسیاری را از دست داده و احتمالا از دست خواهد داد؛ چراکه فضاندادن به دیدگاه‌ها و سلایق گوناگون هیچ‌گاه نتیجه مطلوبی به‌دنبال نداشته و در دراز‌مدت اثر خود را بروز خواهد داد؛ این نکته‌ای است که مرور تاریخ هم بر آن صحه می‌گذارد. فوکویاما می‌گوید «خوشبختی یک ملت و همین‌طور توانایی‌اش برای رقابت منوط به داشتن یک ویژگی فرهنگی واحد فراگیر است که آن سطح «اعتماد» در جامعه است». کاش صدا‌و‌سیما گامی در جهت افزایش این واحد فراگیر بردارد.

این روزها اگر دستتان به کنداکتور برنامه‌های صدا‌و‌سیما برسد، حتما نام برنامه‌هایی را خواهید خواند که دیگر مقابلشان زمان پخش خالی است و احتمالا به زودی دکورهای آنان هم سر از سمساری‌ها و میوه‌فروشی‌ها در خواهند آورد. نام‌هایی که چندان غریب و ناشناس نیستند، چه‌بسا روزگاری پرمخاطب‌ترین برنامه‌های صداو‌سیما هم بوده‌اند؛ از نود گرفته تا حالا خورشید و ... .

آنچه مشخص است و نیاز به توضیح و تئوری و نظریه ندارد، این است که تلویزیون همراهی ناگزیر و عضوی از خانواده‌های جامعه مدرن است و اگرچه به نظر می‌رسد این روزها با رشد شبکه‌های اجتماعی و پیشرفت رسانه‌های همراه، بازارش کمی رو به افول گذاشته اما در واقع این‌طور نیست و فقط راه‌های همراهی آن فرق کرده و نیازمند قواعد خاص خود است.
از 11 مهر 1337 که نخستین فرستنده تلویزیون ایران اولین برنامه خود را پخش کرد، حبیب‌الله ثابت، وزیر پست و تلگراف وقت در لابه‌لای سخنانش خطاب به مخاطبان تلویزیون ملی گفت: «...و اما شما بینندگان و شنوندگان عزیز! اگر وقتی قسمتی از برنامه را مطابق سلیقه خود نیافتید با در‌نظر‌گرفتن اشکالات و این نکته مهم که ذوق و سلیقه‌ها مختلف است، بر ما ببخشید. به علاوه از شما تمنا داریم که ما را در اجرای این خدمت یاری کنید و نه‌تنها معایب و نقایص را گوشزد فرمایید بلکه ما را از آنچه برای بهبود و تکمیل برنامه‌ها به نظرتان می‌رسد، کتبا یا شفاها برخوردار و قرین امتنان نمایید...».‌ این همان چیزی بود که به نظر می‌رسید مؤسسان تلویزیون ملی به آن اندیشیده‌اند و به اهمیتش آگاه‌اند و آن چیزی نیست جز «مخاطب »؛ هرچند این ظاهر ماجرا بود.‌با یک بررسی گذرا درباره عملکرد این رسانه می‌توان گفت در این 61 سال و به‌ویژه در چندین سال اخیر، آنچه کمتر مورد توجه قرار گرفته همین «مخاطب» و ذائقه آن و البته در ادامه‌اش اعتماد بربادرفته آن بوده است. آن‌گونه که نظریه مخاطب و رسانه می‌گوید مخاطبان افراد فعالی هستند که از محتوا و مفهوم رسانه‌ها استفاده می‌کنند و مخاطب میان مجاری ارتباطی و محتواهایی که به او عرضه می‌شود، بر اساس نوعی ملاک دست به انتخابی آگاهانه و انگیزه‌دار می‌زند.

این در حالی است که بررسی عملکرد صداوسیما در این دوران بیشتر نشان‌دهنده این نظریه است که مخاطبان افرادی منفعل هستند که هرچه به خوردشان بدهی می‌پذیرند و هیچ واکنشی نخواهند داشت؛ در‌حالی‌که در عمل چنین نیست یا لااقل در دوران پیشرفته کنونی چنین توقعی از هیچ مخاطبی نمی‌رود.
قابل کتمان نیست که هر رسانه‌ای در هرکجای دنیا در نهایت و حتما ایدئولوژی خاصی دارد و در پس و پشت برنامه‌ها و محتوای تولیدی، ایدئولوژی خود را تبلیغ می‌کند اما یک رسانه موفق این قاعده را هم پذیرفته است که ارائه ایده مخالف و بحث درباره آن و اصولا رواج فرهنگ گفت‌و‌گویی از ضروریات یک رسانه موفق است.
ضرورتی که به نظر می‌رسد صدا‌و‌سیما قائل به آن نیست و اگر هم در موارد اندکی آن را پذیرفته و به آن تن داده یا متوجه آن نشده یا اگر آگاهانه هم انجامش داده، با تغییر مدیریت یک‌شبه تمام بساطش برچیده شده است؛ چراکه استراتژی رسانه، این نبوده است. این تنها بلای جان برنامه‌ها نبوده که برخی مجریان صدا‌و‌سیما هم همواره مواجه با این اتفاق بوده‌اند و به‌راحتی و بی‌توجه به نظر مخاطبان از دایره برنامه‌ها حذف شده‌اند و البته صدای اعتراض‌ها به هیچ کجا نرسیده است؛ نمونه بارز و اخیرش همین آقای فردوسی‌پور است که هنوز هر دوشنبه در اعتراض به حذف خودش و برنامه‌اش برخی بازیگران و سلبریتی‌ها و البته افراد عادی پست‌های اعتراضی و یادبود می‌گذارند، یا همین آقای رشید‌پور «حالاخورشید» که مخاطبان نفهمیدند کی ناچار شد برود و چرا رفت.
در این میان حتی برنامه‌های کودک و نوجوان هم از این بی‌تدبیری و با یک شمشیر راندن در امان نمانده و با جمع‌شدن دکور برنامه پرطرفدار و نوستالژیک کلاه قرمزی، تهیه‌کنندگان آن و آقای مجری (ایرج طهماسب) و عروسک‌های محبوب کلاه‌قرمزی و پسرخاله اعلام کردند دیگر به تلویزیون برنخواهند گشت. در ادبیات جهان رسانه، اعتماد و اعتبار میزان اطمینان و ارزشی است که گیرنده برای یک منبع و کانال ارتباطی قائل است. مخاطب و نظرها و تصورات او میزان اعتبار یک منبع را تعیین می‌کند. اگر رسانه‌ای موفق به جلب اعتماد مخاطبان شود، مخاطبان رسانه را انتخاب می‌کنند و پیام آن را می‌پذیرند و در غیر این صورت مخاطبان به سمت رسانه‌ای می‌روند که مورد وثوق باشد و بتوانند به آن اعتماد کنند یا با آن اقناع شوند. بی‌توجهی به این اصل است که باعث شده در نظرسنجی‌ها میزان اعتماد به صدا‌و‌سیما کاهش یابد و گرایش به شبکه‌های مجازی که مخاطب خود انتخاب می‌کند، از میان بازار رنگارنگ پیام و با هر اندیشه و ایده کدام را برگزیند، افزایش پیدا کند و روی پشت بام دورافتاده‌ترین روستا‌ها هم دیش‌های ماهواره خودنمایی کنند. این‌همه ماحصل بی‌توجهی به این نکته است که در ارتباطات هیچ‌چیز مهم‌تر از کسب اعتماد مخاطبان نیست که در صورت فقدان آن با جامعه‌ای ترسیده، ناامید و بی‌اعتماد به تمامی دست‌اندرکارانش روبه‌رو خواهیم بود.
صدا‌و‌سیما در این سال‌ها فرصت‌های بسیاری را از دست داده و احتمالا از دست خواهد داد؛ چراکه فضاندادن به دیدگاه‌ها و سلایق گوناگون هیچ‌گاه نتیجه مطلوبی به‌دنبال نداشته و در دراز‌مدت اثر خود را بروز خواهد داد؛ این نکته‌ای است که مرور تاریخ هم بر آن صحه می‌گذارد. فوکویاما می‌گوید «خوشبختی یک ملت و همین‌طور توانایی‌اش برای رقابت منوط به داشتن یک ویژگی فرهنگی واحد فراگیر است که آن سطح «اعتماد» در جامعه است». کاش صدا‌و‌سیما گامی در جهت افزایش این واحد فراگیر بردارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.