|

رؤياي دست‌نيافتني

ميترا امام: بيست‌وسوم خرداد مصادف با روز جهاني لغو کار کودک است، جا دارد نگاهي به وضعيت کودکان کار انسان‌هاي محروم از کودکي بيندازيم.
پيمان‌نامه حقوق کودک در سال ۱۳۷۹ توسط کشور ما پذيرفته شد و اين گامي بزرگ در جهت توسعه پايدار بود. ان‌جي‌اوهاي حامي كودكان با تلاش بي‌وقفه در جهت تصويب پيمان‌نامه و دفاع از حقوق کودکان به پا خاستند و با فعاليت‌هاي خود الگوي موفقي در راستاي جذب کودکان کار به آموزش و مددکاري خانواده آنان ارائه دادند و فرياد کردند که مي‌شود کودک را از خيابان به مدرسه برد. در حالي که لغو کار کودک نه در توان ان‌جي‌او‌ها و نه وظيفه آنهاست. در اين سال‌ها مسئولان دولتي نيز با طرح‌هاي مختلف وارد عرصه شدند.
طرح‌هايي از قبيل «جمع‌آوري کودکان کار و ساماندهي آنان»؛ البته اين طرح پس از هشت سال به نام «آيين‌نامه حمايت اجتماعي از کودکان» بازنگري و تکميل شد که متأسفانه هيچ‌وقت به مرحله اجرا نرسيد.
در اين طرح‌ها:
۱- کودکان توسط شهرداري، بهزيستي و نهادهاي ديگر دستگير شده و به مراکز بين‌راهي بهزيستي ارجاع داده شدند. در اين راستا دادگاهي تشکيل مي‌شد و تصميم مي‌گرفتند کودک را با تعهد والدين مبني بر عدم تکرار کار به خانه برگردانند يا کودک را به مراکز شبانه‌روزي بسپرند که البته گنجايش شبانه‌روزي‌ها بسيار کمتر از تعداد کودکان است و گرماي خانواده با همه کاستي‌هايش براي رشد کودک از هر مركز شبانه‌روزي‌اي مناسب‌تر است مگر در موارد خاص!
بسياري از کودکان کار در خيابان بارها به اين مراکز برده شده و با تعهد والدين به خانه برگشته‌اند و نتيجه اين کار اتلاف نيرو و بودجه، وجود ترس در کودکان و فرار آنان از نيروهاي انتظامي است، در نتيجه کودک نيروي انتظامي را نه حامي خود بلکه معارض با خود مي‌بيند و در مقابل متجاوزان به حقوقش فقط سکوت مي‌کند.
گاهي متأسفانه تنها و بي‌کس از مرز رد مي‌شوند و رهاکردن کودک بي‌پناه در کشوري که جنگ وجودش را مي‌لرزاند، ضد پيمان‌نامه حقوق کودک است. طرح‌هايي مانند «زمستان امن» توسط شهرداري براي کودکان نيز اجرا شده‌اند که در آن با دادن شال و کلاه به کودکان کار در خيابان مي‌خواستند زمستان را برايشان امن کنند. طرح دادن کمک‌هزينه تحصيلي نيز دردي از کودکان دوا نکرد. اين راه‌حل‌ها همه پاک‌کردن صورت‌مسئله يا ساده‌انگاشتن آن بود. آنچه کودک را به خيابان مي‌کشاند، فقر و نياز به بقاست که بايد همه‌جانبه بررسي شود. حس ترحم مردم نسبت به کودک، باعث مي‌شود درآمد او از پدر بيشتر باشد و خانواده ترجيح دهد او را در خيابان رها کند. البته وجود پدر به‌تنهايي براي کسب مخارج زندگي کافي نيست. «کودک کار امروز»، پدر حداقل چهار، پنج «کودک کار فردا» است. اين چرخه متأسفانه تصاعدي زياد مي‌شود. تا از کودک و خانواده‌اش حمايت نشود و حداقل رفاه اجتماعي برايش فراهم نشود، اوضاع همين خواهد بود. امروز ما شاهد افزايش تعداد کودکان کار و ازدياد مشاغل آنان هستيم. از اين کودکان از حمل بار تا فروش مواد استفاده مي‌شود و متأسفيم که بگوييم سوء‌استفاده‌های دیگر را نيز بايد به اينها اضافه کنيم. بارها از ما مي‌پرسند در مقابل کودکان کار چه کنيم؟ از آنها خريد کنيم يا نه؟ به آنها غذا بدهيم يا نه؟ سؤال پيچيده‌اي است؛ چون با انسان سروکار داريم نمي‌توان حکم قطعي داد. پيشنهاد اين است؛ اولا کودک را از فروشندگي با بذل و بخشش بيجاي خود به گدايي سوق ندهيد. مثلا عده‌اي پول مي‌دهند و مي‌گويند فال ما خودت.
دوم اينکه کودک به توجه شما بيشتر از پول شما نياز دارد، با او گفت‌وگو کنيد. تلاش کنيد با آنها ارتباط برقرار کنيد؛ شايد شما بتوانيد پلي باشيد تا او حلقه گمشده زندگي‌اش يعني کودکي‌اش را پيدا کند. اگر در اين رفتار شما، کودک به شما اعتماد کند، شايد بتوانيد با پيداکردن شغلي مناسب براي والدينش و ايجاد فرصت آموزشي برايش مشکلات او را کم کنيد. البته کودک کار فقط در خيابان نيست. کودکان در کارگاه‌ها گاهي بيشتر از 12 ساعت در روز کار و در همان‌جا زيست مي‌کنند.
ايران معاهده منع بدترين اشکال کار کودک را امضا کرده ولي کدام شهروند تهراني است که کودکان سرفروبرده در سطل‌هاي زباله را نديده باشد؟ اين کودکان در دپوهاي تفکيک زباله کار و زيست مي‌کنند.
تيمارداري اسب، سگ‌گيري و شغل‌هاي اين‌چنيني همه جزء بدترين اشکال کار کودک هستند. کودکان با کمي چربي و گوشت، همراه ترس و دلهره وارد باغات مي‌شوند و با وسوسه سگ، او را به دام مي‌اندازند و اين همه براي کسب لقمه ناني بيش نيست. صحبت از انواع کار کودک هدف من نيست؛ در لايه‌هاي پنهان اين کار بايد تأمل کرد. کودک همراه پدرش در جايي مثلا مرغ‌فروشي کار مي‌کند. او به راحتي تحکم کارفرما را بر پدر مي‌بيند و مي‌داند که در مقابل کارفرما، پدر نمي‌تواند حامي او باشد. پس مطيع بي‌چون‌وچراي او مي‌شود! روابط بين کارفرما و کودک، جايي که کودک مجبور است بيتوته کند و کودکي که بدون حمايت خانواده فقط براي کار مهاجرت کرده است، حس خوبي ندارد. مسئله اين است كه تعرض و تجاوز به حقوق کودک به راحتي صورت مي‌گيرد و هر بار گره‌اي در وجودش شکل مي‌گيرد. گره‌هايي که روزي سر باز خواهد کرد و دامن خود و جامعه‌اش را خواهد گرفت. متأسفانه هزينه بسياري خواهد داشت. خيلي بيشتر از اينکه الان دست به کار شويم و به حل مشکلات کودک و خانواده‌اش بپردازيم و مأمن امني برايش بسازيم تا کودکي کند؛ تا در آينده در جست‌وجوي کودکي ازدست‌رفته‌اش دنياي خود را ويران نکند. کودکي را که براي تأمين معاش خانواده مجبور است کار کند و اين کار مانع رشد همه‌جانبه او شود؛ «کودک کار» مي‌نامند. آيا جنين در شکم مادر که همراه مادر تا ديروقت در ميادين شهر مشغول کار است، رشد همه‌جانبه دارد؟ مادر در چنين شرايطي آرامشي دارد که به کودکش منتقل کند؟ نوزاداني که در پشت مادر هستند، چطور؟ بر اين باورم «جنين کار» و «نوزاد کار» را هم بايد به اين تعريف اضافه کرد و اينكه پيامدهاي چنين زندگي‌اي چه ارمغاني براي خودش و جامعه دارد؟ «لغو کار کودک» تلاش منسجم نهادها و ارگان‌هاي دولتي و غيردولتي را مي‌طلبد که هر کدام مسئوليت خود را برعهده بگيرند: مثلا آموزش‌وپرورش اين کودکان را بدون هيچ قيدوشرطي ثبت‌نام کند. وزارت ورزش و جوانان با ثبت‌نام رايگان اين کودکان فرصت‌هاي برابر ورزشي را برايشان ايجاد کند. بهزيستي مددکاري کودک و خانواده را همراه ان‌جي‌او‌ها انجام دهد. وزارت رفاه تأمين شغل والدين و بيمه بي‌کاري‌شان را بر عهده بگيرد و... . در «آيين‌نامه حمايت اجتماعي از کودکان کار و خيابان» که توسط دو نماينده از ان‌جي‌او‌ها و نمايندگان سازمان رفاه و بهزيستي کل کشور نوشته شده وظايف تک‌تک ارگان‌ها آورده شده است. متأسفانه هيچ اقدامي براي اجراي آن نشده است. يعني هنوز اراده جمعي مسئولان که همت جمعي را مي‌طلبد براي انجام اين کار وجود ندارد. در وضعيت فعلي متأسفانه به ضرس قاطع بايد گفت: «لغو کار کودک در جامعه ما رؤيايي بيش نيست».

ميترا امام: بيست‌وسوم خرداد مصادف با روز جهاني لغو کار کودک است، جا دارد نگاهي به وضعيت کودکان کار انسان‌هاي محروم از کودکي بيندازيم.
پيمان‌نامه حقوق کودک در سال ۱۳۷۹ توسط کشور ما پذيرفته شد و اين گامي بزرگ در جهت توسعه پايدار بود. ان‌جي‌اوهاي حامي كودكان با تلاش بي‌وقفه در جهت تصويب پيمان‌نامه و دفاع از حقوق کودکان به پا خاستند و با فعاليت‌هاي خود الگوي موفقي در راستاي جذب کودکان کار به آموزش و مددکاري خانواده آنان ارائه دادند و فرياد کردند که مي‌شود کودک را از خيابان به مدرسه برد. در حالي که لغو کار کودک نه در توان ان‌جي‌او‌ها و نه وظيفه آنهاست. در اين سال‌ها مسئولان دولتي نيز با طرح‌هاي مختلف وارد عرصه شدند.
طرح‌هايي از قبيل «جمع‌آوري کودکان کار و ساماندهي آنان»؛ البته اين طرح پس از هشت سال به نام «آيين‌نامه حمايت اجتماعي از کودکان» بازنگري و تکميل شد که متأسفانه هيچ‌وقت به مرحله اجرا نرسيد.
در اين طرح‌ها:
۱- کودکان توسط شهرداري، بهزيستي و نهادهاي ديگر دستگير شده و به مراکز بين‌راهي بهزيستي ارجاع داده شدند. در اين راستا دادگاهي تشکيل مي‌شد و تصميم مي‌گرفتند کودک را با تعهد والدين مبني بر عدم تکرار کار به خانه برگردانند يا کودک را به مراکز شبانه‌روزي بسپرند که البته گنجايش شبانه‌روزي‌ها بسيار کمتر از تعداد کودکان است و گرماي خانواده با همه کاستي‌هايش براي رشد کودک از هر مركز شبانه‌روزي‌اي مناسب‌تر است مگر در موارد خاص!
بسياري از کودکان کار در خيابان بارها به اين مراکز برده شده و با تعهد والدين به خانه برگشته‌اند و نتيجه اين کار اتلاف نيرو و بودجه، وجود ترس در کودکان و فرار آنان از نيروهاي انتظامي است، در نتيجه کودک نيروي انتظامي را نه حامي خود بلکه معارض با خود مي‌بيند و در مقابل متجاوزان به حقوقش فقط سکوت مي‌کند.
گاهي متأسفانه تنها و بي‌کس از مرز رد مي‌شوند و رهاکردن کودک بي‌پناه در کشوري که جنگ وجودش را مي‌لرزاند، ضد پيمان‌نامه حقوق کودک است. طرح‌هايي مانند «زمستان امن» توسط شهرداري براي کودکان نيز اجرا شده‌اند که در آن با دادن شال و کلاه به کودکان کار در خيابان مي‌خواستند زمستان را برايشان امن کنند. طرح دادن کمک‌هزينه تحصيلي نيز دردي از کودکان دوا نکرد. اين راه‌حل‌ها همه پاک‌کردن صورت‌مسئله يا ساده‌انگاشتن آن بود. آنچه کودک را به خيابان مي‌کشاند، فقر و نياز به بقاست که بايد همه‌جانبه بررسي شود. حس ترحم مردم نسبت به کودک، باعث مي‌شود درآمد او از پدر بيشتر باشد و خانواده ترجيح دهد او را در خيابان رها کند. البته وجود پدر به‌تنهايي براي کسب مخارج زندگي کافي نيست. «کودک کار امروز»، پدر حداقل چهار، پنج «کودک کار فردا» است. اين چرخه متأسفانه تصاعدي زياد مي‌شود. تا از کودک و خانواده‌اش حمايت نشود و حداقل رفاه اجتماعي برايش فراهم نشود، اوضاع همين خواهد بود. امروز ما شاهد افزايش تعداد کودکان کار و ازدياد مشاغل آنان هستيم. از اين کودکان از حمل بار تا فروش مواد استفاده مي‌شود و متأسفيم که بگوييم سوء‌استفاده‌های دیگر را نيز بايد به اينها اضافه کنيم. بارها از ما مي‌پرسند در مقابل کودکان کار چه کنيم؟ از آنها خريد کنيم يا نه؟ به آنها غذا بدهيم يا نه؟ سؤال پيچيده‌اي است؛ چون با انسان سروکار داريم نمي‌توان حکم قطعي داد. پيشنهاد اين است؛ اولا کودک را از فروشندگي با بذل و بخشش بيجاي خود به گدايي سوق ندهيد. مثلا عده‌اي پول مي‌دهند و مي‌گويند فال ما خودت.
دوم اينکه کودک به توجه شما بيشتر از پول شما نياز دارد، با او گفت‌وگو کنيد. تلاش کنيد با آنها ارتباط برقرار کنيد؛ شايد شما بتوانيد پلي باشيد تا او حلقه گمشده زندگي‌اش يعني کودکي‌اش را پيدا کند. اگر در اين رفتار شما، کودک به شما اعتماد کند، شايد بتوانيد با پيداکردن شغلي مناسب براي والدينش و ايجاد فرصت آموزشي برايش مشکلات او را کم کنيد. البته کودک کار فقط در خيابان نيست. کودکان در کارگاه‌ها گاهي بيشتر از 12 ساعت در روز کار و در همان‌جا زيست مي‌کنند.
ايران معاهده منع بدترين اشکال کار کودک را امضا کرده ولي کدام شهروند تهراني است که کودکان سرفروبرده در سطل‌هاي زباله را نديده باشد؟ اين کودکان در دپوهاي تفکيک زباله کار و زيست مي‌کنند.
تيمارداري اسب، سگ‌گيري و شغل‌هاي اين‌چنيني همه جزء بدترين اشکال کار کودک هستند. کودکان با کمي چربي و گوشت، همراه ترس و دلهره وارد باغات مي‌شوند و با وسوسه سگ، او را به دام مي‌اندازند و اين همه براي کسب لقمه ناني بيش نيست. صحبت از انواع کار کودک هدف من نيست؛ در لايه‌هاي پنهان اين کار بايد تأمل کرد. کودک همراه پدرش در جايي مثلا مرغ‌فروشي کار مي‌کند. او به راحتي تحکم کارفرما را بر پدر مي‌بيند و مي‌داند که در مقابل کارفرما، پدر نمي‌تواند حامي او باشد. پس مطيع بي‌چون‌وچراي او مي‌شود! روابط بين کارفرما و کودک، جايي که کودک مجبور است بيتوته کند و کودکي که بدون حمايت خانواده فقط براي کار مهاجرت کرده است، حس خوبي ندارد. مسئله اين است كه تعرض و تجاوز به حقوق کودک به راحتي صورت مي‌گيرد و هر بار گره‌اي در وجودش شکل مي‌گيرد. گره‌هايي که روزي سر باز خواهد کرد و دامن خود و جامعه‌اش را خواهد گرفت. متأسفانه هزينه بسياري خواهد داشت. خيلي بيشتر از اينکه الان دست به کار شويم و به حل مشکلات کودک و خانواده‌اش بپردازيم و مأمن امني برايش بسازيم تا کودکي کند؛ تا در آينده در جست‌وجوي کودکي ازدست‌رفته‌اش دنياي خود را ويران نکند. کودکي را که براي تأمين معاش خانواده مجبور است کار کند و اين کار مانع رشد همه‌جانبه او شود؛ «کودک کار» مي‌نامند. آيا جنين در شکم مادر که همراه مادر تا ديروقت در ميادين شهر مشغول کار است، رشد همه‌جانبه دارد؟ مادر در چنين شرايطي آرامشي دارد که به کودکش منتقل کند؟ نوزاداني که در پشت مادر هستند، چطور؟ بر اين باورم «جنين کار» و «نوزاد کار» را هم بايد به اين تعريف اضافه کرد و اينكه پيامدهاي چنين زندگي‌اي چه ارمغاني براي خودش و جامعه دارد؟ «لغو کار کودک» تلاش منسجم نهادها و ارگان‌هاي دولتي و غيردولتي را مي‌طلبد که هر کدام مسئوليت خود را برعهده بگيرند: مثلا آموزش‌وپرورش اين کودکان را بدون هيچ قيدوشرطي ثبت‌نام کند. وزارت ورزش و جوانان با ثبت‌نام رايگان اين کودکان فرصت‌هاي برابر ورزشي را برايشان ايجاد کند. بهزيستي مددکاري کودک و خانواده را همراه ان‌جي‌او‌ها انجام دهد. وزارت رفاه تأمين شغل والدين و بيمه بي‌کاري‌شان را بر عهده بگيرد و... . در «آيين‌نامه حمايت اجتماعي از کودکان کار و خيابان» که توسط دو نماينده از ان‌جي‌او‌ها و نمايندگان سازمان رفاه و بهزيستي کل کشور نوشته شده وظايف تک‌تک ارگان‌ها آورده شده است. متأسفانه هيچ اقدامي براي اجراي آن نشده است. يعني هنوز اراده جمعي مسئولان که همت جمعي را مي‌طلبد براي انجام اين کار وجود ندارد. در وضعيت فعلي متأسفانه به ضرس قاطع بايد گفت: «لغو کار کودک در جامعه ما رؤيايي بيش نيست».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.