|

اثرات مثبت بازگشت پسر اهوازی به زندگی

ناصر قاسمزاد . روانشناس و استاد دانشگاه

جامعه ما جامعه‌ای جوان است و در چنین جامعه‌ای خواسته یا ناخواسته از میزان هیجان‌پذیری بالایی نزد جوانان برخوردار هستیم. جوانان نیازهایی دارند که متاسفانه شاهد آن هستیم به این نیازها در بعضی از سطوح پاسخ داده نمی‌شود. بخشی از این بی‌توجهی ممکن است به خانواده مرتبط باشد. برخی از بی‌توجهی‌ها نیز به نظام فرهنگی و اجتماعی حاکم بر جامعه بازمی‌گردد و بخشی دیگر به امکاناتی ارتباط دارد که دولت باید به شهروندان ارایه دهد. امکاناتی برای اوقات فراغت و امکاناتی در باب امنیت شغلی و اقتصادی از این جمله است. وقتی عوامل گوناگون دست به دست هم می‌دهد، شاهد آن هستیم که قشری از جامعه از امکانات عادی و به‌حق خودش برخوردار نیست. طبیعتا ممکن است میزان اضطراب، خشم و هیجان‌های منفی در نزد این گروه بالاتر باشد و زمینه برای بروز خشم، پرخاشگری و استرس مهیا شود. از سویی واژگانی چون غرور، خودسری، لجاجت، منفی‌گرایی و... در دوره جوانی نمود بیشتری پیدا می‌کند. در چنین شرایطی برخی جوانان ممکن است به واسطه عدم پاسخگویی بهینه به نیازهایشان نسبت به محیط واکنش‌های تکانشی و پرشدتی نشان دهند.
اگر نیازهای منطقی جوانان از سوی خانواده و دولت به درستی تامین شود، غرور، منفی‌گرایی، لجاجت، خودسری و... تا حدی استفاده می‌شود که آنان به خودشان یا دیگری صدمه نزنند. در واقع این صفات ممکن است چند دعوای کوچک و بی‌اهمیت را باعث شود اما وقتی کمپلکس‌های قبلی در نزد جوان وجود داشته و در این سن حل نشده باشد، هیجانات، فشار خود را چند برابر نشان‌ می‌دهند و واکنش‌های پرخاشگرانه‌ای بروز می‌کند که اغلب به‌طور ناخواسته منجر به ضرب و جرح و حتی قتل نفس می‌شود. در چنین وضعی فرد جوان در نهایت به‌عنوان قاتل به قصاص محکوم می‌شود. این اتفاقی است که می‌توان گفت در مورد محمد - پسر جوان اهوازی - نیز رخ داده است. ما شاهد این هستیم که این جوان قبلا مرتکب عمل مجرمانه نشده بود بنابراین می‌توان این را در نظر گرفت که با توجه به شرایط محیطی و خانوادگی این فرد، یک اشتباه منجر به بروز واکنش شدید پرخاشگرانه و انجام قتل توسط وی شده است.
این جوان پنج‌سال گذشته را در زندان گذرانده است که این مجازات می‌تواند به‌طور کافی و شدید در روحیه او اثرات تنبیهی و بازدارنده را داشته باشد و زمینه را برای اصلاح رفتار‌های قبلی وی ایجاد کند و شاید او در صورت بخشش و آزادی به زندگی موفق و مثال‌زدنی دست یابد. در اکثر موارد وقتی فردی از مجازات عملی که مرتکب شده است بخشیده می‌شود و به زندگی بازمی‌گردد، تا آخر عمر اتفاقاتی را که برایش رخ داده و سختی‌هایی را که برای بازگشت به زندگی تحمل کرده مقابل چشم خواهد داشت و همین امر چنین افرادی را به الگویی برای دیگران تبدیل می‌کند. نکته مهم در پرونده مورد اشاره این است که با قصاص متهم، جوانی که از دست رفته نمی‌تواند به زندگی بازگردد اما با بودن این فرد ما می‌توانیم چگونه زیستن و لذت زندگی سالم و پشیمانی از رفتارهای نابجای گذشته را به خود او و دیگران نشان دهیم. باید توجه داشت اگر بخواهیم بزهکاران حرفه‌ای را که دایما مرتکب جرایم ریز و درشت می‌شوند از چنگال عدالت و برخوردهای قانونی رها کنیم، چنین کاری دور از انصاف است اما در مواردی مانند این پرونده که سن فرد در حین ارتکاب جرم بسیار پایین بوده و وضعیت خانوادگی و شرایط فرهنگی و تربیتی خاصی داشته، مجموع عوامل شرایط را مهیا کرده است که این فرد، رفتار واکنشی خشن داشته باشد. البته این نکته را هم باید تاکید کرد که ما به هیچ‌وجه به‌دنبال تایید رفتار غلط این فرد نیستیم، اما باید یاد‌آور شد بعضی مواقع برخی رفتارها در سنین و شرایط خاص فقط ناشی از اراده و خواسته فردی خود شخص نیست و عواملی دست‌به‌دست هم می‌دهند تا آن اتفاق، رخ دهد. با توجه به شواهد و مدارک، این شخص سابقه مجرمانه نداشته و برای اولین بار جرمی را مرتکب شده است طبیعتا او در بازه زمانی پنج‌ساله بارها مرگ را با تمام وجود خود احساس و شرایط روحی و روانی بد و محروم‌شدن از لذت زندگی‌کردن را در کابوس، واقعیت و رویا بارها تجربه کرده و بخش مهمی از عقوبت دنیوی کار خود را گذرانده است. گاه رافت، مهربانی و گذشت، شرایط را برای رشد فرد و الگوشدنش برای زندگی بهتر مهیا می‌کند اما برخورد شدیدتر با چنین فردی آن هم بعد از گذشت پنج‌سال به‌نظر می‌رسد عامل بازدارندگی را ندارد و ‌نمی‌توانیم تاثیرات تربیتی و تنبیهی این رفتار را در جامعه شاهد باشیم.
جامعه ما جامعه‌ای جوان است و در چنین جامعه‌ای خواسته یا ناخواسته از میزان هیجان‌پذیری بالایی نزد جوانان برخوردار هستیم. جوانان نیازهایی دارند که متاسفانه شاهد آن هستیم به این نیازها در بعضی از سطوح پاسخ داده نمی‌شود. بخشی از این بی‌توجهی ممکن است به خانواده مرتبط باشد. برخی از بی‌توجهی‌ها نیز به نظام فرهنگی و اجتماعی حاکم بر جامعه بازمی‌گردد و بخشی دیگر به امکاناتی ارتباط دارد که دولت باید به شهروندان ارایه دهد. امکاناتی برای اوقات فراغت و امکاناتی در باب امنیت شغلی و اقتصادی از این جمله است. وقتی عوامل گوناگون دست به دست هم می‌دهد، شاهد آن هستیم که قشری از جامعه از امکانات عادی و به‌حق خودش برخوردار نیست. طبیعتا ممکن است میزان اضطراب، خشم و هیجان‌های منفی در نزد این گروه بالاتر باشد و زمینه برای بروز خشم، پرخاشگری و استرس مهیا شود. از سویی واژگانی چون غرور، خودسری، لجاجت، منفی‌گرایی و... در دوره جوانی نمود بیشتری پیدا می‌کند. در چنین شرایطی برخی جوانان ممکن است به واسطه عدم پاسخگویی بهینه به نیازهایشان نسبت به محیط واکنش‌های تکانشی و پرشدتی نشان دهند.
اگر نیازهای منطقی جوانان از سوی خانواده و دولت به درستی تامین شود، غرور، منفی‌گرایی، لجاجت، خودسری و... تا حدی استفاده می‌شود که آنان به خودشان یا دیگری صدمه نزنند. در واقع این صفات ممکن است چند دعوای کوچک و بی‌اهمیت را باعث شود اما وقتی کمپلکس‌های قبلی در نزد جوان وجود داشته و در این سن حل نشده باشد، هیجانات، فشار خود را چند برابر نشان‌ می‌دهند و واکنش‌های پرخاشگرانه‌ای بروز می‌کند که اغلب به‌طور ناخواسته منجر به ضرب و جرح و حتی قتل نفس می‌شود. در چنین وضعی فرد جوان در نهایت به‌عنوان قاتل به قصاص محکوم می‌شود. این اتفاقی است که می‌توان گفت در مورد محمد - پسر جوان اهوازی - نیز رخ داده است. ما شاهد این هستیم که این جوان قبلا مرتکب عمل مجرمانه نشده بود بنابراین می‌توان این را در نظر گرفت که با توجه به شرایط محیطی و خانوادگی این فرد، یک اشتباه منجر به بروز واکنش شدید پرخاشگرانه و انجام قتل توسط وی شده است.
این جوان پنج‌سال گذشته را در زندان گذرانده است که این مجازات می‌تواند به‌طور کافی و شدید در روحیه او اثرات تنبیهی و بازدارنده را داشته باشد و زمینه را برای اصلاح رفتار‌های قبلی وی ایجاد کند و شاید او در صورت بخشش و آزادی به زندگی موفق و مثال‌زدنی دست یابد. در اکثر موارد وقتی فردی از مجازات عملی که مرتکب شده است بخشیده می‌شود و به زندگی بازمی‌گردد، تا آخر عمر اتفاقاتی را که برایش رخ داده و سختی‌هایی را که برای بازگشت به زندگی تحمل کرده مقابل چشم خواهد داشت و همین امر چنین افرادی را به الگویی برای دیگران تبدیل می‌کند. نکته مهم در پرونده مورد اشاره این است که با قصاص متهم، جوانی که از دست رفته نمی‌تواند به زندگی بازگردد اما با بودن این فرد ما می‌توانیم چگونه زیستن و لذت زندگی سالم و پشیمانی از رفتارهای نابجای گذشته را به خود او و دیگران نشان دهیم. باید توجه داشت اگر بخواهیم بزهکاران حرفه‌ای را که دایما مرتکب جرایم ریز و درشت می‌شوند از چنگال عدالت و برخوردهای قانونی رها کنیم، چنین کاری دور از انصاف است اما در مواردی مانند این پرونده که سن فرد در حین ارتکاب جرم بسیار پایین بوده و وضعیت خانوادگی و شرایط فرهنگی و تربیتی خاصی داشته، مجموع عوامل شرایط را مهیا کرده است که این فرد، رفتار واکنشی خشن داشته باشد. البته این نکته را هم باید تاکید کرد که ما به هیچ‌وجه به‌دنبال تایید رفتار غلط این فرد نیستیم، اما باید یاد‌آور شد بعضی مواقع برخی رفتارها در سنین و شرایط خاص فقط ناشی از اراده و خواسته فردی خود شخص نیست و عواملی دست‌به‌دست هم می‌دهند تا آن اتفاق، رخ دهد. با توجه به شواهد و مدارک، این شخص سابقه مجرمانه نداشته و برای اولین بار جرمی را مرتکب شده است طبیعتا او در بازه زمانی پنج‌ساله بارها مرگ را با تمام وجود خود احساس و شرایط روحی و روانی بد و محروم‌شدن از لذت زندگی‌کردن را در کابوس، واقعیت و رویا بارها تجربه کرده و بخش مهمی از عقوبت دنیوی کار خود را گذرانده است. گاه رافت، مهربانی و گذشت، شرایط را برای رشد فرد و الگوشدنش برای زندگی بهتر مهیا می‌کند اما برخورد شدیدتر با چنین فردی آن هم بعد از گذشت پنج‌سال به‌نظر می‌رسد عامل بازدارندگی را ندارد و ‌نمی‌توانیم تاثیرات تربیتی و تنبیهی این رفتار را در جامعه شاهد باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.