|

از التهاب تا دوستي تهران- باکو

تدوين: حسن علي بخشي رئيس اداره تاريخ شفاهي وزارت خارجه

در مهرماه سال 1391 زماني که التهاب در روابط دو کشور به اوج خود رسيده بود، عازم باکو شدم. در آن مقطع سفيران ايران و جمهوری آذربايجان در دو کشور حداقل شش‌بار به وزارت امور خارجه احضار شده بودند. دستگيري ۶۰ نفر از شهروندان دو طرف به اتهام جاسوسي و طراحي عمليات تروريستي روابط را تيره کرده بود. نقطه اوج التهاب در تابستان 1391؛ يعني دو ماه قبل از آغاز مأموريت من و بعد از برگزاري جشنواره موسيقي يوروويژن در باکو بود که حتي بازگشت سفير وقت ايران به تهران را در پي داشت.

تقريبا هيچ چيزي سر جاي خود نبود و دو کشور با فقدان اعتماد مواجه بودند. ملاقات‌هاي اوليه با مقامات جمهوری آذربايجان با گله‌گذاري‌هاي متقابل همراه بود، اما نکته مثبتي هم وجود داشت و آن اين بود که هر دو طرف از وضعيت موجود ناراضي بودند و تمايل به بهبود روابط داشتند. به‌طور طبيعي اولين اولويت من در آن شرايط به تلاش براي ايجاد اعتماد متقابل معطوف شد.
بعد از مدتي هر دو طرف سعي کرديم انتظارات طرف مقابل را حتي‌المقدور برآورده کنيم. سفرهاي متقابلي از سوي دو کشور انجام شد. متعاقب آن روابط باکو و تهران تا سال 1392 و آغاز کار دولت يازدهم به‌صورت عادي درآمد و از اين پس به دنبال ديدار تاريخي دکتر حسن روحاني با الهام علي‌‌اف، مرحله بهسازي روابط آغاز شد و شاهد توسعه سريع مناسبات في‌مابين شديم.
در سايه تحول خوب، اهداف ديگري مانند رشد مناسبات تجاري، آغاز احداث خط‌آهن رشت - آستارا، توسعه گردشگري در سه بخش سياحتي، زيارتي و درمان، تداوم سوآپ گاز، نزديک‌شدن ديدگاه‌ها در مورد همکاري در حوزه‌هاي مشترک نفتي خزر، تبادل برق، مرزهاي امن، همکاري‌هاي فرهنگي و رسانه‌اي، تقويت ارتباطات ديني و همکاري‌هاي امنيتي و دفاعي محقق شد.
يکي از مهم‌ترين دستاوردهاي مأموريتم، تصميم دو طرف براي تکميل پروژه کريدور شمال - جنوب است. تکميل پروژه کريدور شمال - جنوب و خط‌آهن رشت- آستارا آرزوي همه دولت‌ها و همه سفراي قبل از من بود... .
يکي ديگر از مهم‌ترين اتفاقات دوران مأموريتم، ديدار سه‌جانبه رؤساي‌جمهور ايران، روسيه و جمهوري آذربايجان در باکو بود. اين اجلاس تاريخي آغازگر تحولي مثبت در روابط سه کشور بود و تأثيرات مهمي نيز در حوزه دوجانبه داشت. درواقع گام مهمي در زمينه همکاري‌هاي منطقه‌اي برداشته شد. برگزاري اين اجلاس که براي نخستين‌بار صورت گرفت، جلوه‌اي از موفقيت‌هاي ديپلماتيک جمهوري اسلامي ايران و يک ابتکار منطقه‌اي مهم بود.
... يکي از عواملي که باعث ايجاد اختلاف در روابط ايران با جمهوري آذربايجان شده بود، نقش‌آفريني رسانه‌هاي صهيونيستي بود. اين رسانه‌ها با شناختي که از حساسيت‌هاي ايران و جمهوری آذربايجان دارند، براي تضعيف مناسبات دو کشور، اخبار و گزارش‌هاي هدايت‌شده‌اي را منتشر مي‌کنند. معمولا در جمهوري آذربايجان اين اخبار از سوي گروه‌هاي قوم‌گرا بزرگ‌نمايي مي‌شود و درواقع رژيم اشغالگر قدس و گروه‌هاي قوم‌گرا در جمهوري آذربايجان، دو لبه يک قيچي هستند که براي قطع پيوندهاي دوستانه ايران و جمهوري آذربايجان عمل مي‌کنند.خوشبختانه تهران و باکو و رهبران دو کشور با دقت و حساسيت فعاليت‌هاي مخرب را تحت نظر دارند، ولي بايد کماکان در اين‌گونه موارد درک متقابل وجود داشته باشد و از روابط مراقبت کنيم. البته هنوز طيف‌هايي در دو کشور وجود دارند که خواهان تقويت روابط دو کشور نيستند، اين طيف‌ها اگرچه به لحاظ کميت زياد نيستند، اما داراي نفوذ رسانه‌اي هستند. به نظر من اين طيف‌ها را نمي‌توان حذف کرد، تنها بايد ترفندهاي آنان را شناخت و تحت‌تأثير فعاليت‌هاي آنان قرار نگرفت. قطعا به هر ميزان که مناسبات دو کشور بهتر شود، عوامل مخالف هم به حاشيه خواهند رفت.موضوع ايجاد تسهيلات براي رواديد اتباع ايراني نيز در طول مأموريت من پيگيري شد و الحمدلله اين اواخر به نتيجه رسيد و امروز ايرانيان مي‌توانند در مدت سه روز ويزاي اينترنتي دريافت کنند... هميشه از ايجاد تسهيلات در تردد اتباع ايراني و جمهوري آذربايجان حمايت و سعي کرده‌ايم تسهيلات لازم را فراهم کنيم. در اين چارچوب بود که به‌ صورت يک‌طرفه به‌ضرورت اخذ رواديد براي اتباع آذري را لغو کرديم.من افق روابط دو کشور جمهوري اسلامي ايران و جمهوري آذربايجان را مثبت ارزيابي مي‌کنم. معتقدم روند مثبت مناسبات بين دو کشور سير صعودي خود را در آينده نيز حفظ خواهد کرد و تغيير مديران نمي‌تواند از روند رو به توسعه روابط جلوگيري کند.امروز ديگر نه‌تنها ادبيات گذشته بر زبان مقامات جمهوري آذربايجان جاري است، بلکه گسترش روابط دو کشور در زمينه‌هاي متعدد موردنظر مقامات ايران و آذربايجان است. جمهوري آذربايجان به‌جاي قرارگرفتن در محور ضدايراني، منافع خود را در قرارگرفتن در محور ايران و روسيه جست‌وجو مي‌کند و تلاش‌هاي فراوان سفارت و همراهي وزارت امور خارجه از جمله عواملي بود که اين جابه‌جايي راهبردي را محقق کرد.
منبع: چهار سال آن‌سوي ارس، خاطرات محسن پاک‌آيين- سفير سابق جمهوري اسلامي ايران در باکو.

در مهرماه سال 1391 زماني که التهاب در روابط دو کشور به اوج خود رسيده بود، عازم باکو شدم. در آن مقطع سفيران ايران و جمهوری آذربايجان در دو کشور حداقل شش‌بار به وزارت امور خارجه احضار شده بودند. دستگيري ۶۰ نفر از شهروندان دو طرف به اتهام جاسوسي و طراحي عمليات تروريستي روابط را تيره کرده بود. نقطه اوج التهاب در تابستان 1391؛ يعني دو ماه قبل از آغاز مأموريت من و بعد از برگزاري جشنواره موسيقي يوروويژن در باکو بود که حتي بازگشت سفير وقت ايران به تهران را در پي داشت.

تقريبا هيچ چيزي سر جاي خود نبود و دو کشور با فقدان اعتماد مواجه بودند. ملاقات‌هاي اوليه با مقامات جمهوری آذربايجان با گله‌گذاري‌هاي متقابل همراه بود، اما نکته مثبتي هم وجود داشت و آن اين بود که هر دو طرف از وضعيت موجود ناراضي بودند و تمايل به بهبود روابط داشتند. به‌طور طبيعي اولين اولويت من در آن شرايط به تلاش براي ايجاد اعتماد متقابل معطوف شد.
بعد از مدتي هر دو طرف سعي کرديم انتظارات طرف مقابل را حتي‌المقدور برآورده کنيم. سفرهاي متقابلي از سوي دو کشور انجام شد. متعاقب آن روابط باکو و تهران تا سال 1392 و آغاز کار دولت يازدهم به‌صورت عادي درآمد و از اين پس به دنبال ديدار تاريخي دکتر حسن روحاني با الهام علي‌‌اف، مرحله بهسازي روابط آغاز شد و شاهد توسعه سريع مناسبات في‌مابين شديم.
در سايه تحول خوب، اهداف ديگري مانند رشد مناسبات تجاري، آغاز احداث خط‌آهن رشت - آستارا، توسعه گردشگري در سه بخش سياحتي، زيارتي و درمان، تداوم سوآپ گاز، نزديک‌شدن ديدگاه‌ها در مورد همکاري در حوزه‌هاي مشترک نفتي خزر، تبادل برق، مرزهاي امن، همکاري‌هاي فرهنگي و رسانه‌اي، تقويت ارتباطات ديني و همکاري‌هاي امنيتي و دفاعي محقق شد.
يکي از مهم‌ترين دستاوردهاي مأموريتم، تصميم دو طرف براي تکميل پروژه کريدور شمال - جنوب است. تکميل پروژه کريدور شمال - جنوب و خط‌آهن رشت- آستارا آرزوي همه دولت‌ها و همه سفراي قبل از من بود... .
يکي ديگر از مهم‌ترين اتفاقات دوران مأموريتم، ديدار سه‌جانبه رؤساي‌جمهور ايران، روسيه و جمهوري آذربايجان در باکو بود. اين اجلاس تاريخي آغازگر تحولي مثبت در روابط سه کشور بود و تأثيرات مهمي نيز در حوزه دوجانبه داشت. درواقع گام مهمي در زمينه همکاري‌هاي منطقه‌اي برداشته شد. برگزاري اين اجلاس که براي نخستين‌بار صورت گرفت، جلوه‌اي از موفقيت‌هاي ديپلماتيک جمهوري اسلامي ايران و يک ابتکار منطقه‌اي مهم بود.
... يکي از عواملي که باعث ايجاد اختلاف در روابط ايران با جمهوري آذربايجان شده بود، نقش‌آفريني رسانه‌هاي صهيونيستي بود. اين رسانه‌ها با شناختي که از حساسيت‌هاي ايران و جمهوری آذربايجان دارند، براي تضعيف مناسبات دو کشور، اخبار و گزارش‌هاي هدايت‌شده‌اي را منتشر مي‌کنند. معمولا در جمهوري آذربايجان اين اخبار از سوي گروه‌هاي قوم‌گرا بزرگ‌نمايي مي‌شود و درواقع رژيم اشغالگر قدس و گروه‌هاي قوم‌گرا در جمهوري آذربايجان، دو لبه يک قيچي هستند که براي قطع پيوندهاي دوستانه ايران و جمهوري آذربايجان عمل مي‌کنند.خوشبختانه تهران و باکو و رهبران دو کشور با دقت و حساسيت فعاليت‌هاي مخرب را تحت نظر دارند، ولي بايد کماکان در اين‌گونه موارد درک متقابل وجود داشته باشد و از روابط مراقبت کنيم. البته هنوز طيف‌هايي در دو کشور وجود دارند که خواهان تقويت روابط دو کشور نيستند، اين طيف‌ها اگرچه به لحاظ کميت زياد نيستند، اما داراي نفوذ رسانه‌اي هستند. به نظر من اين طيف‌ها را نمي‌توان حذف کرد، تنها بايد ترفندهاي آنان را شناخت و تحت‌تأثير فعاليت‌هاي آنان قرار نگرفت. قطعا به هر ميزان که مناسبات دو کشور بهتر شود، عوامل مخالف هم به حاشيه خواهند رفت.موضوع ايجاد تسهيلات براي رواديد اتباع ايراني نيز در طول مأموريت من پيگيري شد و الحمدلله اين اواخر به نتيجه رسيد و امروز ايرانيان مي‌توانند در مدت سه روز ويزاي اينترنتي دريافت کنند... هميشه از ايجاد تسهيلات در تردد اتباع ايراني و جمهوري آذربايجان حمايت و سعي کرده‌ايم تسهيلات لازم را فراهم کنيم. در اين چارچوب بود که به‌ صورت يک‌طرفه به‌ضرورت اخذ رواديد براي اتباع آذري را لغو کرديم.من افق روابط دو کشور جمهوري اسلامي ايران و جمهوري آذربايجان را مثبت ارزيابي مي‌کنم. معتقدم روند مثبت مناسبات بين دو کشور سير صعودي خود را در آينده نيز حفظ خواهد کرد و تغيير مديران نمي‌تواند از روند رو به توسعه روابط جلوگيري کند.امروز ديگر نه‌تنها ادبيات گذشته بر زبان مقامات جمهوري آذربايجان جاري است، بلکه گسترش روابط دو کشور در زمينه‌هاي متعدد موردنظر مقامات ايران و آذربايجان است. جمهوري آذربايجان به‌جاي قرارگرفتن در محور ضدايراني، منافع خود را در قرارگرفتن در محور ايران و روسيه جست‌وجو مي‌کند و تلاش‌هاي فراوان سفارت و همراهي وزارت امور خارجه از جمله عواملي بود که اين جابه‌جايي راهبردي را محقق کرد.
منبع: چهار سال آن‌سوي ارس، خاطرات محسن پاک‌آيين- سفير سابق جمهوري اسلامي ايران در باکو.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.