|

سيل و منافع ملي

‌احسان هوشمند

کشور در روزهاي پاياني سال 97 و روزهاي آغازين سال 1398 با سيل سهمناکي در شمال، شمال شرق و غرب و جنوب غرب مواجه شد که پديده‌اي بي‌سابقه در سال‌ها و دهه‌هاي گذشته از نظر ابعاد، حجم و وسعت جغرافيايي مناطق درگير آن بود. بخش درخورتوجهي از استان‌هاي گلستان، خراسان شمالي، مازندران، لرستان، فارس، خوزستان، ايلام، کرمانشاه، همدان، کردستان، چهارمحال‌وبختياري، بويراحمد و چند منطقه و استان ديگر درجاتي از مواجهه با سيل را تجربه کردند و خسارات قابل توجهي بر منازل مسکوني، زيرساخت‌هاي ارتباطي، جاده‌ها، پل‌ها، تأسيسات برق و آب، مخابرات و زمين‌هاي کشاورزي و دامداري‌ها تحميل شد. سيل اخير بيش از پيش آسيب‌پذيري کشور در برابر مصائب جمعي و بلاياي طبيعي را نمايان كرد و البته نشانه‌هاي زيبايي از همدلي و همبستگي ملي را نيز به همراه داشت.

1- بيش از هر موضوع ديگري سيل اخير نشان داد کل کشور تا چه حد در برابر بلاياي طبيعي آسيب‌پذير است. سيل به‌روشني نمايان كرد که بي‌توجهي و کم‌توجهي مزمن و چند ‌دهه رعايت‌نكردن اصول بديهي در همسازي با طبيعت تا چه ميزان کشور را آسيب‌پذير کرده است. سيل گسترده اخير روشن‌تر از هميشه گفت اگر بي‌آبي و خشک‌سالي بلايي بزرگ است اما براي کشور باران فراوان هم مي‌تواند خسارات بزرگي در پي داشته باشد. اين پديده به‌صراحت مي‌گويد در کنار سياهه بزرگي از مسائل ريز و درشت کشور، انبوهي از مسائل زيست‌محيطي بر شانه کشور سنگيني مي‌کند. اگر بخشي از بستر رودخانه‌هاي کشور به جاده، خيابان، منزل مسکوني و تأسيسات شهري و روستايي بدل شده و در اين ساخت‌وساز مهر موافقت نهادها و سازمان‌هاي دولتي و حاکميتي را هم دريافت کرده است، تأثير خود را در سيلاب‌هاي اخير نشان مي‌دهد. سيل اخير مي‌گويد کشور در دهه‌هاي گذشته با مديريت ناکارآمد منابع طبيعي و زيست‌محيطي خود نه‌تنها نتوانسته از سرمايه‌هاي طبيعي و زيست‌محيطي‌اش مراقبت کند بلکه ضربات مهلکي بر محيط زيست، جنگل‌ها و مراتع و بستر رودخانه‌ها وارد کرده است.
سيل گسترده اخير مي‌گويد فرهنگ‌سازي و آموزش‌هاي عمومي لازم براي مراقبت از محيط زيست صورت نگرفته و قوانين لازم تدوين نشده است. ما در اجراي قوانين موجود موفق نبوده‌ايم. سازمان‌هاي ذي‌ربط در جايگاه قانوني خود قرار نداشته و گروهي فراتر از قوانين موجود حواشي رودخانه‌ها و بستر رودخانه‌ها را مورد تجاوز قرار داده‌اند و آبخيزداري به اندازه کافي مورد توجه نهادهاي قانوني و اجرائي کشور نبوده است. سيل اخير مي‌گويد مديرت منابع طبيعي کشور نتوانسته به اندازه کافي از منابع طبيعي محافظت کند. همچنين سيل اخير مي‌گويد لايروبي رودخانه‌هاي کشور اولويتي اساسي است.

بي‌توجهي به لايروبي مي‌تواند عواقب زيادي براي شهروندان داشته باشد. تا جايي که بعد از سه هفته از سيل گلستان هنوز آب‌گرفتگي شهرهاي گميشان و آق‌قلا برطرف نشده است.
2-سيل اخير البته وجوه ديگري هم دارد. گستردگي سيل در استان‌هاي مختلف کشور نشان داد بيش از هر زمان ديگري کشور نيازمند مديريت بحران يکپارچه، تخصصي و کارآمد است که بتواند ضمن هماهنگ‌سازي دستگQاهQيدگان ياري برساند. ايران همواره در معرض بلاياي طبيعي مانند زلزله و سيل است. مقابله با اين بلايا و پيامدهاي سهمناک آن نيازمند دخالت نهادها، سازمان‌ها و دستگاه‌هاي متنوع و مختلف اعم از کشوري و لشكري است و مديريت متمرکز و واحد بحران يکي از مهم‌ترين پيش‌نيازهاي مديريت بحران است. چرا تاکنون نهاد قانون‌گذاري نسبت به اين مهم يعني تدوين قانون براي متمرکز‌کردن مديريت اقدام لازم را در دستور کار قرار نداده است؟ ناهماهنگي دستگاه‌هاي امدادرسان به جز اتلاف منابع ملي هيچ آورده‌اي براي منافع ملي در پي نخواهد داشت.
3- آموزش تخصصي دستگاه‌هاي متولي کشوري و لشکري براي مقابله با پيامدهاي سيل، زلزله، آتش‌سوزي و ساير بلاياي طبيعي يکي از نيازمندي‌هاي دائمي و اساسي کشور است. مهارت مقابله با سيل نيازمند آموزش‌ها، تجارب و تمرين‌هاي فراواني است که به سادگي ميسر نمي‌شود. آيا در اين باره نيز توانسته‌ايم گامي جدي به پيش برداريم؟ اين مهارت‌ها اعم از نجات و امداد فردي تا سامان‌دهي و نظم‌دهي فوري به ارائه خدمات و کمک‌ها يا واکنش سريع به بلايا و آمارگيري سريع انساني و خساراتي و نيز حفظ امنيت مال و اموال مردم و جلوگيري از سوءاستفاده‌هاي سودجويان از مهم‌ترين اقدامات ضروري پس از هر حادثه طبيعي است؛ دراين باره دستاوردهاي ما چيست؟
4-سيل اخير از زوايه ديگري هم قابل تأمل است. تلاش دستگاه‌هاي مسئول کشوري و لشکري براي ياري‌رساني به مردم آسيب‌ديده ستودني است. بخش مهمي از امکانات کشور براي ياري مردم آسيب‌ديده بسيج شد و خدمات فراواني هم در مقياسي ملي صورت گرفت تا ميزان آسيب‌ها به حداقل برسد. مديران ارشد اجرائي و قانون‌گذار کشور و نيز فرماندهان لشکري هم با حضور ميداني در مناطق سيل‌زده از نزديک به مديريت بحران پرداختند. اين واکنش‌ها امري مثبت، سازنده و اميدبخش است اما متأسفانه برخي اقدامات براي جناحي‌کردن يا فرصت‌طلبي براي مقابله جناحي امري مذموم و ناپسند بود که کم و بيش خود را در فضاي عمومي نمايان كرد. برخي رسانه‌هاي پربيننده مانند رسانه ملي نيز گاه وارد اين رويکرد شدند که مضار آن بر اهل خرد روشن است. برجسته‌کردن خدمات يک گروه دولتي يا لشکري و تحقير گروه ديگر منطبق با کدام مصلحت عمومي است؟‌در مصائب جمعي جامعه آسيب‌ديده در شوک ناشي از مواجهه با سيل و زلزله مستعد نارضايتي جدي ناشي از بزرگي حادثه است. آيا در چنين وضعيتي تحقير، تمسخر و حمله به دستگاه‌ها و سازمان‌هاي مختلف امدادرسان مي‌تواند منافع جناحي و سياسي در پي داشته باشد؟ يا اينکه وحدت و همبستگي ملي را نشانه خواهد گرفت؟ آيا بهره‌برداري جناحي از سيل و زلزله خسارت‌هاي وارده بر جامعه هدف را جبران مي‌کند؟ يا منافع ملي را قرباني مي‌کند؟
5-بسان زلزله سرپل‌ذهاب سيل اخير نيز بار ديگر همدلي و همنوايي ملي را به رخ جهانيان کشاند. ياري ملي به سيل‌زدگان منحصر به استان و شهرستان خاصي در گستره ايران بزرگ نبود؛ جاي جاي ايران با قربانيان سيل ابراز همدردي کرد. جاي جاي ايران با کمک‌هاي نقدي و کالايي خود به ياري هوطنان پرداخت. سرمايه اجتماعي توليدشده در اين سيل يکي از کارکردهاي رويداد ناخوشايند سيل اخير است که بايد قدردان آن باشيم. اگر زلزله‌زده ثلاث‌باباجاني براي ياري هموطن سيل‌زده گلستاني خود اقدام مي‌کند، اگر هموطن شيرازي سيل‌زدگان را رايگان به منزل مسکوني خود دعوت مي‌کند و اگر گروهي با پاي پياده به روستاهاي دورافتاده لرستان براي رساندن آذوقه اقدام مي‌کنند، ‌بايد قدرشناس اين نيک‌انديشي و ملي‌انديشي در سطح عمومي و کشوري بود. سيل نشان داد غمخواري و همدردي آحاد شهروندان ايراني با هموطنان آسيب‌ديده از بلاياي طبيعي را حد و مرزي نيست. سرمايه‌اي بزرگ در اين رويکرد ملي نهفته است. در سال جديد بيش از گذشته از اين ميراث و سرمايه اجتماعي بايد مراقبت و قدرشناسي کرد.

کشور در روزهاي پاياني سال 97 و روزهاي آغازين سال 1398 با سيل سهمناکي در شمال، شمال شرق و غرب و جنوب غرب مواجه شد که پديده‌اي بي‌سابقه در سال‌ها و دهه‌هاي گذشته از نظر ابعاد، حجم و وسعت جغرافيايي مناطق درگير آن بود. بخش درخورتوجهي از استان‌هاي گلستان، خراسان شمالي، مازندران، لرستان، فارس، خوزستان، ايلام، کرمانشاه، همدان، کردستان، چهارمحال‌وبختياري، بويراحمد و چند منطقه و استان ديگر درجاتي از مواجهه با سيل را تجربه کردند و خسارات قابل توجهي بر منازل مسکوني، زيرساخت‌هاي ارتباطي، جاده‌ها، پل‌ها، تأسيسات برق و آب، مخابرات و زمين‌هاي کشاورزي و دامداري‌ها تحميل شد. سيل اخير بيش از پيش آسيب‌پذيري کشور در برابر مصائب جمعي و بلاياي طبيعي را نمايان كرد و البته نشانه‌هاي زيبايي از همدلي و همبستگي ملي را نيز به همراه داشت.

1- بيش از هر موضوع ديگري سيل اخير نشان داد کل کشور تا چه حد در برابر بلاياي طبيعي آسيب‌پذير است. سيل به‌روشني نمايان كرد که بي‌توجهي و کم‌توجهي مزمن و چند ‌دهه رعايت‌نكردن اصول بديهي در همسازي با طبيعت تا چه ميزان کشور را آسيب‌پذير کرده است. سيل گسترده اخير روشن‌تر از هميشه گفت اگر بي‌آبي و خشک‌سالي بلايي بزرگ است اما براي کشور باران فراوان هم مي‌تواند خسارات بزرگي در پي داشته باشد. اين پديده به‌صراحت مي‌گويد در کنار سياهه بزرگي از مسائل ريز و درشت کشور، انبوهي از مسائل زيست‌محيطي بر شانه کشور سنگيني مي‌کند. اگر بخشي از بستر رودخانه‌هاي کشور به جاده، خيابان، منزل مسکوني و تأسيسات شهري و روستايي بدل شده و در اين ساخت‌وساز مهر موافقت نهادها و سازمان‌هاي دولتي و حاکميتي را هم دريافت کرده است، تأثير خود را در سيلاب‌هاي اخير نشان مي‌دهد. سيل اخير مي‌گويد کشور در دهه‌هاي گذشته با مديريت ناکارآمد منابع طبيعي و زيست‌محيطي خود نه‌تنها نتوانسته از سرمايه‌هاي طبيعي و زيست‌محيطي‌اش مراقبت کند بلکه ضربات مهلکي بر محيط زيست، جنگل‌ها و مراتع و بستر رودخانه‌ها وارد کرده است.
سيل گسترده اخير مي‌گويد فرهنگ‌سازي و آموزش‌هاي عمومي لازم براي مراقبت از محيط زيست صورت نگرفته و قوانين لازم تدوين نشده است. ما در اجراي قوانين موجود موفق نبوده‌ايم. سازمان‌هاي ذي‌ربط در جايگاه قانوني خود قرار نداشته و گروهي فراتر از قوانين موجود حواشي رودخانه‌ها و بستر رودخانه‌ها را مورد تجاوز قرار داده‌اند و آبخيزداري به اندازه کافي مورد توجه نهادهاي قانوني و اجرائي کشور نبوده است. سيل اخير مي‌گويد مديرت منابع طبيعي کشور نتوانسته به اندازه کافي از منابع طبيعي محافظت کند. همچنين سيل اخير مي‌گويد لايروبي رودخانه‌هاي کشور اولويتي اساسي است.

بي‌توجهي به لايروبي مي‌تواند عواقب زيادي براي شهروندان داشته باشد. تا جايي که بعد از سه هفته از سيل گلستان هنوز آب‌گرفتگي شهرهاي گميشان و آق‌قلا برطرف نشده است.
2-سيل اخير البته وجوه ديگري هم دارد. گستردگي سيل در استان‌هاي مختلف کشور نشان داد بيش از هر زمان ديگري کشور نيازمند مديريت بحران يکپارچه، تخصصي و کارآمد است که بتواند ضمن هماهنگ‌سازي دستگQاهQيدگان ياري برساند. ايران همواره در معرض بلاياي طبيعي مانند زلزله و سيل است. مقابله با اين بلايا و پيامدهاي سهمناک آن نيازمند دخالت نهادها، سازمان‌ها و دستگاه‌هاي متنوع و مختلف اعم از کشوري و لشكري است و مديريت متمرکز و واحد بحران يکي از مهم‌ترين پيش‌نيازهاي مديريت بحران است. چرا تاکنون نهاد قانون‌گذاري نسبت به اين مهم يعني تدوين قانون براي متمرکز‌کردن مديريت اقدام لازم را در دستور کار قرار نداده است؟ ناهماهنگي دستگاه‌هاي امدادرسان به جز اتلاف منابع ملي هيچ آورده‌اي براي منافع ملي در پي نخواهد داشت.
3- آموزش تخصصي دستگاه‌هاي متولي کشوري و لشکري براي مقابله با پيامدهاي سيل، زلزله، آتش‌سوزي و ساير بلاياي طبيعي يکي از نيازمندي‌هاي دائمي و اساسي کشور است. مهارت مقابله با سيل نيازمند آموزش‌ها، تجارب و تمرين‌هاي فراواني است که به سادگي ميسر نمي‌شود. آيا در اين باره نيز توانسته‌ايم گامي جدي به پيش برداريم؟ اين مهارت‌ها اعم از نجات و امداد فردي تا سامان‌دهي و نظم‌دهي فوري به ارائه خدمات و کمک‌ها يا واکنش سريع به بلايا و آمارگيري سريع انساني و خساراتي و نيز حفظ امنيت مال و اموال مردم و جلوگيري از سوءاستفاده‌هاي سودجويان از مهم‌ترين اقدامات ضروري پس از هر حادثه طبيعي است؛ دراين باره دستاوردهاي ما چيست؟
4-سيل اخير از زوايه ديگري هم قابل تأمل است. تلاش دستگاه‌هاي مسئول کشوري و لشکري براي ياري‌رساني به مردم آسيب‌ديده ستودني است. بخش مهمي از امکانات کشور براي ياري مردم آسيب‌ديده بسيج شد و خدمات فراواني هم در مقياسي ملي صورت گرفت تا ميزان آسيب‌ها به حداقل برسد. مديران ارشد اجرائي و قانون‌گذار کشور و نيز فرماندهان لشکري هم با حضور ميداني در مناطق سيل‌زده از نزديک به مديريت بحران پرداختند. اين واکنش‌ها امري مثبت، سازنده و اميدبخش است اما متأسفانه برخي اقدامات براي جناحي‌کردن يا فرصت‌طلبي براي مقابله جناحي امري مذموم و ناپسند بود که کم و بيش خود را در فضاي عمومي نمايان كرد. برخي رسانه‌هاي پربيننده مانند رسانه ملي نيز گاه وارد اين رويکرد شدند که مضار آن بر اهل خرد روشن است. برجسته‌کردن خدمات يک گروه دولتي يا لشکري و تحقير گروه ديگر منطبق با کدام مصلحت عمومي است؟‌در مصائب جمعي جامعه آسيب‌ديده در شوک ناشي از مواجهه با سيل و زلزله مستعد نارضايتي جدي ناشي از بزرگي حادثه است. آيا در چنين وضعيتي تحقير، تمسخر و حمله به دستگاه‌ها و سازمان‌هاي مختلف امدادرسان مي‌تواند منافع جناحي و سياسي در پي داشته باشد؟ يا اينکه وحدت و همبستگي ملي را نشانه خواهد گرفت؟ آيا بهره‌برداري جناحي از سيل و زلزله خسارت‌هاي وارده بر جامعه هدف را جبران مي‌کند؟ يا منافع ملي را قرباني مي‌کند؟
5-بسان زلزله سرپل‌ذهاب سيل اخير نيز بار ديگر همدلي و همنوايي ملي را به رخ جهانيان کشاند. ياري ملي به سيل‌زدگان منحصر به استان و شهرستان خاصي در گستره ايران بزرگ نبود؛ جاي جاي ايران با قربانيان سيل ابراز همدردي کرد. جاي جاي ايران با کمک‌هاي نقدي و کالايي خود به ياري هوطنان پرداخت. سرمايه اجتماعي توليدشده در اين سيل يکي از کارکردهاي رويداد ناخوشايند سيل اخير است که بايد قدردان آن باشيم. اگر زلزله‌زده ثلاث‌باباجاني براي ياري هموطن سيل‌زده گلستاني خود اقدام مي‌کند، اگر هموطن شيرازي سيل‌زدگان را رايگان به منزل مسکوني خود دعوت مي‌کند و اگر گروهي با پاي پياده به روستاهاي دورافتاده لرستان براي رساندن آذوقه اقدام مي‌کنند، ‌بايد قدرشناس اين نيک‌انديشي و ملي‌انديشي در سطح عمومي و کشوري بود. سيل نشان داد غمخواري و همدردي آحاد شهروندان ايراني با هموطنان آسيب‌ديده از بلاياي طبيعي را حد و مرزي نيست. سرمايه‌اي بزرگ در اين رويکرد ملي نهفته است. در سال جديد بيش از گذشته از اين ميراث و سرمايه اجتماعي بايد مراقبت و قدرشناسي کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.