سیل؛ غلبه اقتصاد قهوهای بر توسعه پايدار
رحيم ملكنيا.عضو هيئتعلمي دانشگاه لرستان
سیل فروردین ۹۸ با خسارتهای عظیم و گستردگی آن همیشه به یاد خواهد ماند. وقوع این سیل با توجه به میزان بارندگی بالا و بازه زمانی کوتاه بارش، حتمی بود اما شدت آن و حجم خسارتهای ایجادشده با میزان بارش تناسب چندانی نداشت. در کنار مقدار بالای بارش، دلایل دیگری از جمله تخریب جنگلها و پوشش گیاهی، تجاوز به حریم رودخانهها، برخی پروژههای سدسازی، ضعف در عملیات آبخیزداری، توسعه و گسترش مناطق مسکونی، تفریحی، تجاری و صنعتی بدون توجه به سابقه طبیعی مناطق وقوع سیل و پروژههای جادهای و ریلی نامناسب برای بروز این پدیده مطرح شده است که کارشناسان مختلف بر حسب نگاه خود سعی دارند بخشی از این عوامل را مهمتر یا کماهمیتتر جلوه دهند. با این حال، میتوان همه این عوامل را در نگاهی کلیتر تحت عنوان استفاده نادرست از سرزمین خلاصه کرد. تخریب جنگلها و سایر انواع پوششهای گیاهی، جانمایی اشتباه پروژههای توسعه و بیتوجهی به سابقه و شرایط طبیعی هر منطقه در برنامهریزی، باعث شده است که در بسیاری از موارد خسارتهای ایجادشده نه بر اثر خود سیل، بلکه ناشی از حضور انسان و پدیدههای انسانساز در مسیر طبیعی آن باشد. در فاجعه آققلا
در گلستان، دروازه قرآن شیراز، مناطق حاشیه رودخانه خرمآباد یا غرقشدن بخشهایی از سیروان ایلام در مخزن سد سیمره، میتوان ردپای نادیدهگرفتن قوانین طبیعت و بیتوجهی به اصول محیط زیستی در طرحهای توسعه را به وضوح مشاهده کرد. توجه بیشازحد به اقتصاد و درنظرنگرفتن رکن محیط زیست در توسعه، منجر به این مدل استفاده نادرست از سرزمین و در نهایت شکلگیری توسعه ناپایدار مبتنیبر اقتصاد قهوهای شده است که نتیجه نهایی آن بهمخاطرانداختن سلامت شهروندان و تخریب طبیعت در مقیاس محلی و تهدید حیات روی کرهزمین در مقیاس جهانی است. سیل اخیر بهخوبی بیانگر چیرگی نگاه اقتصاد قهوهای در توسعه است؛ تفکری که رشد و توسعه را به بهای تخریب طبیعت به ارمغان میآورد و خود نیز در نهایت قربانی این توسعه مخرب خواهد شد. اگرچه توسعه ناپایدار با نگاه صرفا اقتصادی با تخریب اکوسیستمهای طبیعی باعث بروز این فاجعه و خسارت شدید به مناطق انسانساز و طبیعی شد، اما توسعه نیز در این حادثه قربانی نگاه یکسویه و طبیعتستیز خود شده و در بسیاری از مناطق، طبیعت با حمله به عناصر این مدل توسعه، آن را تخریب و بهنوعی میتوان گفت طبیعت عرصه غصبشده خود
را از چنگال توسعه ناپایدار پس گرفت. اما راهکار کاهش چنین بلایایی در چرخش نگاه به سوی اقتصاد سبز و توجه به رکن محیط زیست در برنامههای توسعه است. اقتصاد سبز به دنبال توسعه و رشدی است که همزمان با بهبود رفاه و عدالت اجتماعی در جامعه، خطرات محیط زیستی را کاهش دهد. این نگاه و هدف مبتنیبر سه رکن اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی توسعه است. به بیان دیگر، نگاه صرفا اقتصادی به طبیعت و بهرهکشی از آن شاید در کوتاهمدت منجر به رشد اقتصادی شود، اما بدون شک در بلندمدت این اثرات پایدار نبوده و با تخریبهای صورتگرفته رفاه و عدالت اجتماعی نیز دچار خسران خواهد شد و با تخریب طبیعت در اثر بلایایی مانند سیل و فقر در جامعه تشدید میشود که این امر بهنوبه خود فشار به عرصههای طبیعی را تشدید کرده که بر اثر آن خسارت بلایای طبیعی نیز چشمگیرتر خواهد شد. سیل اخیر در کشور اولین رخداد اینچنینی نبوده و بهطور حتم آخرین آنها نیز نخواهد بود، اما میتوان با درسگرفتن از آن، خسارت سیلهای آتی را کاهش داد. بروز سیل و خسارت به زیرساختهای توسعه، تهدید جان و مال مردم باید زنگ هشداری باشد که برنامهریزان و مدیران دیدگاه خود به رشد و توسعه
را تغییر دهند. تغییر نگاه سلطهگر بر طبیعت و عبور از اقتصاد قهوهای به اقتصاد سبز راهکاری پایدار برای کاهش خطرات طبیعی است. حفظ طبیعت در طرحهای توسعه، درک و درنظرگرفتن قواعد و اصول اکولوژیک، جلوگیری از تجاوز به عرصههای طبیعی اعم از جنگل، مرتع و رودخانهها و نگاه جامع در طرحهای مدیریت منابع طبیعی از مهمترین مسائلی است که باید در برنامهریزی مورد توجه قرار گیرد. امید است که تجربههای حاصل از این سیل که به قیمت گزاف جان و مال هموطنان حاصل شده است، به دست فراموشی سپرده نشود.
سیل فروردین ۹۸ با خسارتهای عظیم و گستردگی آن همیشه به یاد خواهد ماند. وقوع این سیل با توجه به میزان بارندگی بالا و بازه زمانی کوتاه بارش، حتمی بود اما شدت آن و حجم خسارتهای ایجادشده با میزان بارش تناسب چندانی نداشت. در کنار مقدار بالای بارش، دلایل دیگری از جمله تخریب جنگلها و پوشش گیاهی، تجاوز به حریم رودخانهها، برخی پروژههای سدسازی، ضعف در عملیات آبخیزداری، توسعه و گسترش مناطق مسکونی، تفریحی، تجاری و صنعتی بدون توجه به سابقه طبیعی مناطق وقوع سیل و پروژههای جادهای و ریلی نامناسب برای بروز این پدیده مطرح شده است که کارشناسان مختلف بر حسب نگاه خود سعی دارند بخشی از این عوامل را مهمتر یا کماهمیتتر جلوه دهند. با این حال، میتوان همه این عوامل را در نگاهی کلیتر تحت عنوان استفاده نادرست از سرزمین خلاصه کرد. تخریب جنگلها و سایر انواع پوششهای گیاهی، جانمایی اشتباه پروژههای توسعه و بیتوجهی به سابقه و شرایط طبیعی هر منطقه در برنامهریزی، باعث شده است که در بسیاری از موارد خسارتهای ایجادشده نه بر اثر خود سیل، بلکه ناشی از حضور انسان و پدیدههای انسانساز در مسیر طبیعی آن باشد. در فاجعه آققلا
در گلستان، دروازه قرآن شیراز، مناطق حاشیه رودخانه خرمآباد یا غرقشدن بخشهایی از سیروان ایلام در مخزن سد سیمره، میتوان ردپای نادیدهگرفتن قوانین طبیعت و بیتوجهی به اصول محیط زیستی در طرحهای توسعه را به وضوح مشاهده کرد. توجه بیشازحد به اقتصاد و درنظرنگرفتن رکن محیط زیست در توسعه، منجر به این مدل استفاده نادرست از سرزمین و در نهایت شکلگیری توسعه ناپایدار مبتنیبر اقتصاد قهوهای شده است که نتیجه نهایی آن بهمخاطرانداختن سلامت شهروندان و تخریب طبیعت در مقیاس محلی و تهدید حیات روی کرهزمین در مقیاس جهانی است. سیل اخیر بهخوبی بیانگر چیرگی نگاه اقتصاد قهوهای در توسعه است؛ تفکری که رشد و توسعه را به بهای تخریب طبیعت به ارمغان میآورد و خود نیز در نهایت قربانی این توسعه مخرب خواهد شد. اگرچه توسعه ناپایدار با نگاه صرفا اقتصادی با تخریب اکوسیستمهای طبیعی باعث بروز این فاجعه و خسارت شدید به مناطق انسانساز و طبیعی شد، اما توسعه نیز در این حادثه قربانی نگاه یکسویه و طبیعتستیز خود شده و در بسیاری از مناطق، طبیعت با حمله به عناصر این مدل توسعه، آن را تخریب و بهنوعی میتوان گفت طبیعت عرصه غصبشده خود
را از چنگال توسعه ناپایدار پس گرفت. اما راهکار کاهش چنین بلایایی در چرخش نگاه به سوی اقتصاد سبز و توجه به رکن محیط زیست در برنامههای توسعه است. اقتصاد سبز به دنبال توسعه و رشدی است که همزمان با بهبود رفاه و عدالت اجتماعی در جامعه، خطرات محیط زیستی را کاهش دهد. این نگاه و هدف مبتنیبر سه رکن اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی توسعه است. به بیان دیگر، نگاه صرفا اقتصادی به طبیعت و بهرهکشی از آن شاید در کوتاهمدت منجر به رشد اقتصادی شود، اما بدون شک در بلندمدت این اثرات پایدار نبوده و با تخریبهای صورتگرفته رفاه و عدالت اجتماعی نیز دچار خسران خواهد شد و با تخریب طبیعت در اثر بلایایی مانند سیل و فقر در جامعه تشدید میشود که این امر بهنوبه خود فشار به عرصههای طبیعی را تشدید کرده که بر اثر آن خسارت بلایای طبیعی نیز چشمگیرتر خواهد شد. سیل اخیر در کشور اولین رخداد اینچنینی نبوده و بهطور حتم آخرین آنها نیز نخواهد بود، اما میتوان با درسگرفتن از آن، خسارت سیلهای آتی را کاهش داد. بروز سیل و خسارت به زیرساختهای توسعه، تهدید جان و مال مردم باید زنگ هشداری باشد که برنامهریزان و مدیران دیدگاه خود به رشد و توسعه
را تغییر دهند. تغییر نگاه سلطهگر بر طبیعت و عبور از اقتصاد قهوهای به اقتصاد سبز راهکاری پایدار برای کاهش خطرات طبیعی است. حفظ طبیعت در طرحهای توسعه، درک و درنظرگرفتن قواعد و اصول اکولوژیک، جلوگیری از تجاوز به عرصههای طبیعی اعم از جنگل، مرتع و رودخانهها و نگاه جامع در طرحهای مدیریت منابع طبیعی از مهمترین مسائلی است که باید در برنامهریزی مورد توجه قرار گیرد. امید است که تجربههای حاصل از این سیل که به قیمت گزاف جان و مال هموطنان حاصل شده است، به دست فراموشی سپرده نشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.