خاطرات شفاهی وزارت امور خارجه خاطره 2 دهه رابطه با عربستان
تدوین: حسن علی بخشی
نقش منافقین در حج خونین 1366
مراسم برائت از مشرکین در یک کشور خارجی شکل میگرفت و در کشوری رقیب یا خصم برگزار میشد که حکومت آن به آمریکا وابسته بود. آمریکا از برگزاری این مراسم راضی نبود؛ زیرا باعث بیداری مسلمین میشد و به دولت سعودی فشار میآورد. همچنین این مراسم در کشوری برگزار میشد که ملیتهای مختلف در آنجا حضور داشتند و امکان سوءاستفاده برای هرکسی فراهم بود. بنابراین کنترل همه عناصر و عوامل تأثیرگذار در خارج از کشور از طرف مسئولان آن ممکن نبود. مسئولان برگزاری مراسم برائت شدیدا سعی در کنترل شعارها و مسیرهای حرکت داشتند؛ حتی از قبل به دولت عربستان میگفتند که از فلان نقطه تا فلان نقطه حرکت میکنیم، یا وارد حرم نمیشویم. پلاکاردها در پایان مراسم جمع میشد، مراسم با فاصله معقولی از ورودی بیتالحرام به پایان میرسید و زائران ایرانی به خیل نمازگزاران میپیوستند. اما در حج سال 1366 شیطنت و خباثتی اتفاق افتاد و آن حادثه ناگوار را در حرم امن رقم زد.مرحوم عزتالله سحابی که جزء جریانهای ملیمذهبی بود و به دلیل سابقه طولانی در مبارزات ضد شاه، روابط خیلی خوبی با مجاهدین خلق داشت، البته او با جبهه ملی، طیف روحانیت و دیگران نیز روابط
حسنهای داشت و این رابطه را تا آخر حفظ کرد، در کتاب خاطراتش درباره حج خونین به نکته مهمی اشاره میکند. او به نقل از دوستش که یکی از اعضای مجاهدین خلق بوده، گفته است: «شخصی به نام عباس... (به فامیلیاش اشاره نمیکند) در انتهای مراسم به پلی میرسد که پلیس در آنجا مستقر بوده است، او به سمت پلیس تیراندازی میکند و پلیس هم به جمعیت عکسالعمل نشان میدهد و با تیراندازیهای پیدرپی، تعداد بیشتری کشته میشوند».سحابی ذکر میکند که در گفتوگو با افراد زیادی در این خصوص، یقین حاصل کرد ابتدا این اقدام از طرف مجاهدین خلق صورت گرفته است. او این عمل مجاهدین خلق را تقبیح میکند و میگوید آنان نباید مشکل خود با حکومت ایران را به دستاویزی تبدیل کنند تا ملت ایران در خارج از کشور در چنین مخمصهای بیفتند و منجر به کشتهشدن تعداد زیادی از آنها شوند.[1]
سفر مرحوم آیتالله هاشمیرفسنجانی
مرحوم هاشمی در سال 1378 در جایگاه رئیس شورای تشخیص مصلحت نظام به عربستان سفر و در آنجا از ایشان در حد یک رئیسجمهور استقبال کردند. حتی درِ ضریح پیامبر(ص) را باز کردند تا در آنجا نماز بخواند. سپس ایشان را به مناطق نسبتا ممنوعه یا دورافتادهای مثل مدائن صالح، منطقه خیبر، فدک و ... بردند که هیچکس به آنجا رفتوآمد نمیکرد.کار دیگر اینکه قبل از برپایی نماز جمعه، قبرستان بقیع را در ساعتی غیرمعمول برای هیئت ایرانی باز کردند و ما به زیارت ائمه بقیع(ع) رفتیم. حتی خانمهای همراه آقای هاشمی هم میخواستند وارد بقیع شوند، ولی مأموران سعودی مانع شدند. خانمها دراینباره اصرار کردند.مسئولان عربستانی هرچه توجیه کردند که نمیشود و انعکاس خوبی ندارد، اما آقای هاشمی گفتند انجام این کار از نظر فقه ما مشکلی ندارد. بنابراین آنها با دفتر شاهزاده عبدالله تماس گرفتند و بالاخره دستور صادر شد که خانمها هم بیایند (در فقه اهل سنت، بهخصوص حنبلیها و وهابیها، ورود خانمها به قبرستانها جایز نیست).به نظرم حضور هیئت ایرانی در قبرستان بقیع روی شیوخ متعصب و تندرو وهابی مدینه اثر گذاشت و آنها به شیخ علیعبدالرحمن حذیفی، پیشنماز
مسجدالنبی(ص)، فشار آورده بودند که لااقل او کاری کند. به همین خاطر آن اتفاق ناخوشایند افتاد و زمانی که هیئت ایرانی بعد از زیارت قبرستان بقیع در نماز جمعه شرکت کردند، حذیفی در حضور هیئت ایرانی به مذهب تشیع و کشورمان توهین کرد.به همین خاطر آقای هاشمی و هیئت همراه مسجد را ترک کردند. خبر فورا به شاهزاده عبدالله رسید و او نیز بلافاصله دستور برکناری شیخ حذیفی را از امامت جمعه مسجدالنبی صادر کرد و تا چند سال حق سخنرانی را نیز به او ندادند. البته این اقدام مهم فقط به احترام آقای هاشمی انجام شد. در واقع حسن رابطه آقای هاشمی با شاهزاده عبدالله به حدی بود که میتوانست مسائل فقهی شیوخ وهابی را هم حل کند.خوشبختانه بعد از این سفر، حضور زائران ایرانی و خارجی بعد از نماز ظهر و صبح در قبرستان بقیع مرسوم شد و زوار توانستند از معنویت ائمه بقیع(ع) و اصحاب رسول(ع) در این قبرستان بهرهمند شوند؛ موضوعی که قبل از آن یک تابو بود.
منبع: خاطرات صباح زنگنه
[1]. کتاب نیمقرن خاطره، عزتالله سحابی، جلد دوم، چاپ خاوران، پاریس، سال 1392، ص 182، حادثه مکه. در این کتاب آمده است: «یکی از اعضای مجاهدین آقای عباس...، با لباس احرام در میان تظاهرکنندگان بوده و هنگامیکه جمعیت روی پل معروف به «هجوم» (حجون) میرسند، گلولهای به طرف پلیس شلیک میکند. پلیس عربستان هم که در حال آمادهباش بود، به طرف جمعیت حمله میکند».
*رئیس اداره تاریخ شفاهی
نقش منافقین در حج خونین 1366
مراسم برائت از مشرکین در یک کشور خارجی شکل میگرفت و در کشوری رقیب یا خصم برگزار میشد که حکومت آن به آمریکا وابسته بود. آمریکا از برگزاری این مراسم راضی نبود؛ زیرا باعث بیداری مسلمین میشد و به دولت سعودی فشار میآورد. همچنین این مراسم در کشوری برگزار میشد که ملیتهای مختلف در آنجا حضور داشتند و امکان سوءاستفاده برای هرکسی فراهم بود. بنابراین کنترل همه عناصر و عوامل تأثیرگذار در خارج از کشور از طرف مسئولان آن ممکن نبود. مسئولان برگزاری مراسم برائت شدیدا سعی در کنترل شعارها و مسیرهای حرکت داشتند؛ حتی از قبل به دولت عربستان میگفتند که از فلان نقطه تا فلان نقطه حرکت میکنیم، یا وارد حرم نمیشویم. پلاکاردها در پایان مراسم جمع میشد، مراسم با فاصله معقولی از ورودی بیتالحرام به پایان میرسید و زائران ایرانی به خیل نمازگزاران میپیوستند. اما در حج سال 1366 شیطنت و خباثتی اتفاق افتاد و آن حادثه ناگوار را در حرم امن رقم زد.مرحوم عزتالله سحابی که جزء جریانهای ملیمذهبی بود و به دلیل سابقه طولانی در مبارزات ضد شاه، روابط خیلی خوبی با مجاهدین خلق داشت، البته او با جبهه ملی، طیف روحانیت و دیگران نیز روابط
حسنهای داشت و این رابطه را تا آخر حفظ کرد، در کتاب خاطراتش درباره حج خونین به نکته مهمی اشاره میکند. او به نقل از دوستش که یکی از اعضای مجاهدین خلق بوده، گفته است: «شخصی به نام عباس... (به فامیلیاش اشاره نمیکند) در انتهای مراسم به پلی میرسد که پلیس در آنجا مستقر بوده است، او به سمت پلیس تیراندازی میکند و پلیس هم به جمعیت عکسالعمل نشان میدهد و با تیراندازیهای پیدرپی، تعداد بیشتری کشته میشوند».سحابی ذکر میکند که در گفتوگو با افراد زیادی در این خصوص، یقین حاصل کرد ابتدا این اقدام از طرف مجاهدین خلق صورت گرفته است. او این عمل مجاهدین خلق را تقبیح میکند و میگوید آنان نباید مشکل خود با حکومت ایران را به دستاویزی تبدیل کنند تا ملت ایران در خارج از کشور در چنین مخمصهای بیفتند و منجر به کشتهشدن تعداد زیادی از آنها شوند.[1]
سفر مرحوم آیتالله هاشمیرفسنجانی
مرحوم هاشمی در سال 1378 در جایگاه رئیس شورای تشخیص مصلحت نظام به عربستان سفر و در آنجا از ایشان در حد یک رئیسجمهور استقبال کردند. حتی درِ ضریح پیامبر(ص) را باز کردند تا در آنجا نماز بخواند. سپس ایشان را به مناطق نسبتا ممنوعه یا دورافتادهای مثل مدائن صالح، منطقه خیبر، فدک و ... بردند که هیچکس به آنجا رفتوآمد نمیکرد.کار دیگر اینکه قبل از برپایی نماز جمعه، قبرستان بقیع را در ساعتی غیرمعمول برای هیئت ایرانی باز کردند و ما به زیارت ائمه بقیع(ع) رفتیم. حتی خانمهای همراه آقای هاشمی هم میخواستند وارد بقیع شوند، ولی مأموران سعودی مانع شدند. خانمها دراینباره اصرار کردند.مسئولان عربستانی هرچه توجیه کردند که نمیشود و انعکاس خوبی ندارد، اما آقای هاشمی گفتند انجام این کار از نظر فقه ما مشکلی ندارد. بنابراین آنها با دفتر شاهزاده عبدالله تماس گرفتند و بالاخره دستور صادر شد که خانمها هم بیایند (در فقه اهل سنت، بهخصوص حنبلیها و وهابیها، ورود خانمها به قبرستانها جایز نیست).به نظرم حضور هیئت ایرانی در قبرستان بقیع روی شیوخ متعصب و تندرو وهابی مدینه اثر گذاشت و آنها به شیخ علیعبدالرحمن حذیفی، پیشنماز
مسجدالنبی(ص)، فشار آورده بودند که لااقل او کاری کند. به همین خاطر آن اتفاق ناخوشایند افتاد و زمانی که هیئت ایرانی بعد از زیارت قبرستان بقیع در نماز جمعه شرکت کردند، حذیفی در حضور هیئت ایرانی به مذهب تشیع و کشورمان توهین کرد.به همین خاطر آقای هاشمی و هیئت همراه مسجد را ترک کردند. خبر فورا به شاهزاده عبدالله رسید و او نیز بلافاصله دستور برکناری شیخ حذیفی را از امامت جمعه مسجدالنبی صادر کرد و تا چند سال حق سخنرانی را نیز به او ندادند. البته این اقدام مهم فقط به احترام آقای هاشمی انجام شد. در واقع حسن رابطه آقای هاشمی با شاهزاده عبدالله به حدی بود که میتوانست مسائل فقهی شیوخ وهابی را هم حل کند.خوشبختانه بعد از این سفر، حضور زائران ایرانی و خارجی بعد از نماز ظهر و صبح در قبرستان بقیع مرسوم شد و زوار توانستند از معنویت ائمه بقیع(ع) و اصحاب رسول(ع) در این قبرستان بهرهمند شوند؛ موضوعی که قبل از آن یک تابو بود.
منبع: خاطرات صباح زنگنه
[1]. کتاب نیمقرن خاطره، عزتالله سحابی، جلد دوم، چاپ خاوران، پاریس، سال 1392، ص 182، حادثه مکه. در این کتاب آمده است: «یکی از اعضای مجاهدین آقای عباس...، با لباس احرام در میان تظاهرکنندگان بوده و هنگامیکه جمعیت روی پل معروف به «هجوم» (حجون) میرسند، گلولهای به طرف پلیس شلیک میکند. پلیس عربستان هم که در حال آمادهباش بود، به طرف جمعیت حمله میکند».
*رئیس اداره تاریخ شفاهی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.