|

اشعار بي‌تاريخ

پانیذ تهرانی: «نواي كاروان» دفتر دوم از اشعار منتشرنشده نيما يوشيج به تصحيح سعيد رضواني منتشر شد. دفترِ اول از آثار بازمانده از نيما يوشيج، يك سالِ پيش در دفتري با عنوان «صد سال دگر» به تصحيح سعيد رضواني و مهدي عليائي‌مقدم به چاپ رسيد. در مقدمه كتاب به‌ قلمِ احمد سميعي‌گيلاني آمده است از محتويات دفتر دومِ اشعار منتشرنشده نيما، آنچه بيشتر جلب توجه مي‌كند منظومه‌هاي بلند و نسبتا بلند از سويي و حكايات كوتاه از سوي ديگر است. از ميانِ منظومه‌ها «اي ستم‌ديده مرد شو بيدار» مضموني انقلابي دارد و متاثر از فضاي سياسي روزگارش است با زباني روان و خوشخوان. منظومه‌هاي ديگر اما خصلت شعر نيمايي را دارد «استحكام ساختاري، مضامين و تعبيرات نو، انعكاس تجارب هنري، توصيف‌هاي عاطفي و ذوقي، و شرح احوال شخصي». اين دفتر كه طرزِ استنساخ آن به‌گفته دكتر رضواني مانند دفتر اول است و شرطِ انتخاب اشعار و كار روي آنها كامل‌بودن شعرهاست، شامل 82 قطعه شعر است و چند منظومه بلند دارد. از خصوصيات كتاب دوم اين است كه شعرهاي كمتر مورد توجهِ نيما يعني شعرهايي در قالب‌هاي كلاسيك را در خود جاي داده است و از مثنوي و غزل تا رباعي و ديگر قالب‌هاي كلاسيك دارد. عناوين كتاب‌ها هر دو از يكي از شعرهاي خواندنيِ نيما برگرفته شده‌اند. «نواي كاروان» به‌لحاظ فرم شعري درخور و قابل توجه است و از اين‌رو نامِ كتاب از روي اين شعر انتخاب شده است. در مقدمه مصحح نيز آمده است «مهم‌ترين تفاوت اين دفتر با دفتر پيشين به فرم اشعار مربوط است. اشعار دفتر حاضر علاوه ‌بر سه دسته كلاسيك، نوقُدمايي و نيمايي كه هماره قريب به اتفاق آثار شعري نيما را در خوي جاي داده‌اند، هفت اثر را هم شامل مي‌شوند كه در هيچ يك از دسته‌هاي يادشده نمي‌گنجند و تحت عنوان اشعار و قطعات در قالب‌هاي ديگر دسته‌بندي شده‌اند. از آن ميان دو قطعه كه شاعر عنوان حكايت به آن‌ها داده بر طرح حكايت‌هاي گلستان سعدي نوشته شده‌اند، يعني آميخته‌اي از نظم و نثرند.» ‌در مقدمه هم‌ چنين آمده است كه نيما ذيل عمده آثاري كه در اين دفتر عرضه شده‌اند، تاريخ سرودن آن‌ها را قيد كرده يا امضاي خود را نهاده است. اغلب اشعار هم تاريخ دارند و هم امضاي نيما. مصحح اين دو نشانه را حاكي از آن شمرده كه شعر از نظر نيما كامل يا دست‌كم به حيث تحرير اوليه پذيرفته بوده است. «از چشم خوانندگان پنهان نخواهد ماند كه اشعار اين دفتر پاره‌اي از جالب‌ترين آزمايش‌هاي نيما در زمينه فرم شعر را به نمايش مي‌گذارند. تخيل شاعرانه شگفت و غريب نيما نيز كه خاص خود اوست در برخي از آثار اين دفتر به جلوه تام درآمده است.»‌ اشعار اين مجموعه جز ابتكارات و آزمون‌هاي نيما در فُرم در مضمون نيز متنوع است. فقر و ناآگاهي و ستم انسان بر انسان و رنج هستي و دعوت به مبارزه طبقاتي و حق‌ستاني پاره‌اي از اين مضامين هستند. «نيما بُعد فرديِ مصيبت جنگ را به تصوير مي‌كشد،‌ به‌ويژه رنج مادران فرزندباخته را مصور مي‌كند.» رضواني هم‌چنين به دشواريِ كار استنساخ آثار نيما از ميانِ كاغذهاي زرد و ناخواناي موجود اشاره مي‌كند و مي‌نويسد كه گاه از شعري دو نسخه در ميان اسناد موجود بوده است كه تفاوت‌هايي با هم داشته‌اند، كه در موارد اختلاف ميان اين‌گونه نسخ، مصحح ضبطِ‌ متاخر را انتخاب كرده و مبناي كار قرار داده است. در دفتر «صد سال دگر» رسم‌الخط نيما به‌رغم تفاوت‌هاي نظرگير آن با شيوه يا شيوه‌هاي امروزي رعايت شده بود. در دفتر دوم اما مصحح به توصيه صاحب‌نظران و منتقدان كه از رسم‌الخطِ دفتر اول ايراداتي گرفتند، روش معمول امروز در نگارش را اختيار كرده است. از آنجاكه دفتر اول نمونه تمام‌عياري است از رسم‌الخطِ نيما، مصحح نيازي به تكرار آن رسم‌الخط در دفتر دوم نديده است و رسم‌الخطِ معمول را برگزيده تا خواندن آثار براي مخاطبان امروز ميسر شود. گرچه نشانه‌هاي سجاونديِ نيما هم‌چنان حفظ شده است و سطربنديِ اشعار نيز از نيماست. كتابِ «نواي كاروان» با يادداشتي به قلمِ ‌احمد سميعي‌گيلاني آغاز مي‌شود، اين اديب و مترجم در يادداشت خود مي‌نويسد انبوه سروده‌هاي منتشرنشده نيما حيف مي‌بود تنها در آرشيو مدفون بماند و جاي شكر است كه اين ذخاير ارزشمند به دست فرهنگستان زبان و ادب فارسي افتاده و اكنون دفتر دوم آن به اهتمام و تصحيح همكار موثرِ گرامي گروه ادب معاصر، روشمندانه آماده طبع و نشر شده است. بعد، مقدمه‌اي مي‌آيد از سعيد رضواني، مصصحِِ اين دفترهاي شعر و در ادامه نكاتي در باب شيوه استنساخ و ضبط اشعار در اين دفتر، و به اين آداب و ترتيب اشعار آغاز مي‌شود: «اشعار» و «اشعار بي‌تاريخ». و بعد فهرست اشعار به تفكيك قالب‌ها و نمونه‌هايي از اسناد و دست‌خطِ نيما.

پانیذ تهرانی: «نواي كاروان» دفتر دوم از اشعار منتشرنشده نيما يوشيج به تصحيح سعيد رضواني منتشر شد. دفترِ اول از آثار بازمانده از نيما يوشيج، يك سالِ پيش در دفتري با عنوان «صد سال دگر» به تصحيح سعيد رضواني و مهدي عليائي‌مقدم به چاپ رسيد. در مقدمه كتاب به‌ قلمِ احمد سميعي‌گيلاني آمده است از محتويات دفتر دومِ اشعار منتشرنشده نيما، آنچه بيشتر جلب توجه مي‌كند منظومه‌هاي بلند و نسبتا بلند از سويي و حكايات كوتاه از سوي ديگر است. از ميانِ منظومه‌ها «اي ستم‌ديده مرد شو بيدار» مضموني انقلابي دارد و متاثر از فضاي سياسي روزگارش است با زباني روان و خوشخوان. منظومه‌هاي ديگر اما خصلت شعر نيمايي را دارد «استحكام ساختاري، مضامين و تعبيرات نو، انعكاس تجارب هنري، توصيف‌هاي عاطفي و ذوقي، و شرح احوال شخصي». اين دفتر كه طرزِ استنساخ آن به‌گفته دكتر رضواني مانند دفتر اول است و شرطِ انتخاب اشعار و كار روي آنها كامل‌بودن شعرهاست، شامل 82 قطعه شعر است و چند منظومه بلند دارد. از خصوصيات كتاب دوم اين است كه شعرهاي كمتر مورد توجهِ نيما يعني شعرهايي در قالب‌هاي كلاسيك را در خود جاي داده است و از مثنوي و غزل تا رباعي و ديگر قالب‌هاي كلاسيك دارد. عناوين كتاب‌ها هر دو از يكي از شعرهاي خواندنيِ نيما برگرفته شده‌اند. «نواي كاروان» به‌لحاظ فرم شعري درخور و قابل توجه است و از اين‌رو نامِ كتاب از روي اين شعر انتخاب شده است. در مقدمه مصحح نيز آمده است «مهم‌ترين تفاوت اين دفتر با دفتر پيشين به فرم اشعار مربوط است. اشعار دفتر حاضر علاوه ‌بر سه دسته كلاسيك، نوقُدمايي و نيمايي كه هماره قريب به اتفاق آثار شعري نيما را در خوي جاي داده‌اند، هفت اثر را هم شامل مي‌شوند كه در هيچ يك از دسته‌هاي يادشده نمي‌گنجند و تحت عنوان اشعار و قطعات در قالب‌هاي ديگر دسته‌بندي شده‌اند. از آن ميان دو قطعه كه شاعر عنوان حكايت به آن‌ها داده بر طرح حكايت‌هاي گلستان سعدي نوشته شده‌اند، يعني آميخته‌اي از نظم و نثرند.» ‌در مقدمه هم‌ چنين آمده است كه نيما ذيل عمده آثاري كه در اين دفتر عرضه شده‌اند، تاريخ سرودن آن‌ها را قيد كرده يا امضاي خود را نهاده است. اغلب اشعار هم تاريخ دارند و هم امضاي نيما. مصحح اين دو نشانه را حاكي از آن شمرده كه شعر از نظر نيما كامل يا دست‌كم به حيث تحرير اوليه پذيرفته بوده است. «از چشم خوانندگان پنهان نخواهد ماند كه اشعار اين دفتر پاره‌اي از جالب‌ترين آزمايش‌هاي نيما در زمينه فرم شعر را به نمايش مي‌گذارند. تخيل شاعرانه شگفت و غريب نيما نيز كه خاص خود اوست در برخي از آثار اين دفتر به جلوه تام درآمده است.»‌ اشعار اين مجموعه جز ابتكارات و آزمون‌هاي نيما در فُرم در مضمون نيز متنوع است. فقر و ناآگاهي و ستم انسان بر انسان و رنج هستي و دعوت به مبارزه طبقاتي و حق‌ستاني پاره‌اي از اين مضامين هستند. «نيما بُعد فرديِ مصيبت جنگ را به تصوير مي‌كشد،‌ به‌ويژه رنج مادران فرزندباخته را مصور مي‌كند.» رضواني هم‌چنين به دشواريِ كار استنساخ آثار نيما از ميانِ كاغذهاي زرد و ناخواناي موجود اشاره مي‌كند و مي‌نويسد كه گاه از شعري دو نسخه در ميان اسناد موجود بوده است كه تفاوت‌هايي با هم داشته‌اند، كه در موارد اختلاف ميان اين‌گونه نسخ، مصحح ضبطِ‌ متاخر را انتخاب كرده و مبناي كار قرار داده است. در دفتر «صد سال دگر» رسم‌الخط نيما به‌رغم تفاوت‌هاي نظرگير آن با شيوه يا شيوه‌هاي امروزي رعايت شده بود. در دفتر دوم اما مصحح به توصيه صاحب‌نظران و منتقدان كه از رسم‌الخطِ دفتر اول ايراداتي گرفتند، روش معمول امروز در نگارش را اختيار كرده است. از آنجاكه دفتر اول نمونه تمام‌عياري است از رسم‌الخطِ نيما، مصحح نيازي به تكرار آن رسم‌الخط در دفتر دوم نديده است و رسم‌الخطِ معمول را برگزيده تا خواندن آثار براي مخاطبان امروز ميسر شود. گرچه نشانه‌هاي سجاونديِ نيما هم‌چنان حفظ شده است و سطربنديِ اشعار نيز از نيماست. كتابِ «نواي كاروان» با يادداشتي به قلمِ ‌احمد سميعي‌گيلاني آغاز مي‌شود، اين اديب و مترجم در يادداشت خود مي‌نويسد انبوه سروده‌هاي منتشرنشده نيما حيف مي‌بود تنها در آرشيو مدفون بماند و جاي شكر است كه اين ذخاير ارزشمند به دست فرهنگستان زبان و ادب فارسي افتاده و اكنون دفتر دوم آن به اهتمام و تصحيح همكار موثرِ گرامي گروه ادب معاصر، روشمندانه آماده طبع و نشر شده است. بعد، مقدمه‌اي مي‌آيد از سعيد رضواني، مصصحِِ اين دفترهاي شعر و در ادامه نكاتي در باب شيوه استنساخ و ضبط اشعار در اين دفتر، و به اين آداب و ترتيب اشعار آغاز مي‌شود: «اشعار» و «اشعار بي‌تاريخ». و بعد فهرست اشعار به تفكيك قالب‌ها و نمونه‌هايي از اسناد و دست‌خطِ نيما.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.