نگاهی به دوره پر فراز و نشیب ظریف در وزارت خارجه
67 ماه هجمه
شش سال وزيرخارجهبودن براي محمدجواد ظريف يعني 67 ماه هجمه؛ يعني هجوم منتقدان داخلي و خارجي به او تقريبا بعد از هر سفر ديپلماتيک و بازگشت به ايران؛ يعني همايش «دلواپسيم» درست چند ماه پس از دور سوم مذاکرات ژنو و توافق موقت در آذر 92 و نشستن روي ويلچر در روزهاي مذاکرات به خاطر موج فزاينده فشارها. از حضورهاي مکرر در بهارستان و پاسخ به دلواپسان براي دستدادن تصادفي با رئيسجمهوری آمريکا در راهروي سازمان ملل تا پيادهروي 15 دقيقهاي با همتاي آمريکايي در خيابان ساحلي ژنو، يک سال پيش از توافق هستهاي در وين. صداي تندروها و محافظهکاران داخلي در طول اين سالها همواره بلند بوده است؛ هر بار که ظريف راهي بهارستان شده و حتي در اين سه سالي که نمايندگان فهرست اميد هم در مجلس حضور دارند. هرچند به گفته عليرضا رحيمي، عضو هيئترئيسه مجلس، ظريف هر 18 باري که در طول وزارت خود در مجلس حضور پيدا کرده، نمايندگان را قانع کرده است، با اين حال، هجمهها به ظريف فقط محدود به داخل کشور نبوده است. بهطوريکه از همان لحظاتي که اخبار استعفاي ظريف منتشر شد، مخالفان خارجي هم در شادي از اين اتفاق، پشت سر هم صف کشيدند و جالب اما همنوايي
برخي از چهرههاي تندروي داخلي با سرور مخالفان خارجي جمهوري اسلامي بود. نگاهي به نقاط عطف فعاليت ظريف به عنوان وزيرخارجه از سال 92 تاکنون و موج انتقادها شايد گواه اين مدعا باشد؛ 67 ماه هجمه.
معرفي در پست وزارت خارجه
راه دشوار ظريف گويا پيش از جلسه رأي اعتماد در سال 92 آغاز شده بود؛ همانطورکه حسن روحاني در مستند انتخاباتي خود در سال 96 توضيح داد که وقتي وزارت خارجه را به ظريف پيشنهاد کرده بحث پرونده هستهاي نيز مطرح بوده است. در شهريور سال 92، يعني يک ماه بعد از تنفيذ حکم رياستجمهوري باراک اوباما، نامهاي به حسن روحاني مينويسد و دو طرف در مکاتبات خود نسبت به ازسرگيري مذاکرات هستهاي ابراز تمايل ميکنند تا دوباره مذاکرات در سطح وزراي خارجه ادامه يابد. يک ماه بعد، يعني مهرماه، رؤسايجمهور در حاشيه مجمع عمومي سازمان ملل با يکدگير مکالمه تلفني ميکنند و ظريف نيز با همتاي آمريکايي خود ديدار ميکند. کمي بعد، مذاکرات ايران با 1+5 دوباره از سر گرفته ميشود؛ مذاکراتي که دو سال بعد به برجام ختم ميشد و در اين دو سال انتقادات و هجمههاي مخالفان مذاکره نيز با پيشرفت مذاکرات اوج ميگرفت.
تولد دلواپسان
توافق موقت ايران با 1+5 در آذر سال 92 بهدست ميآيد. بر اساس توافق دو طرف، چهار ميليارد و 200 ميليون دلار از داراييهاي مسدودشده ايران از فردا در چند قسط آزاد ميشود. رفع تحريمهاي نفت، صنايع پتروشيمي، خودرو، قطعات هواپيما و آزادسازي معاملات طلا و فلزات گرانبها، از ديگر تعهدات گروه 1+5 در قبال ايران است. مخالفان اما مدعي ميشوند که دولت جمهوري اسلامي متعهد به رعايت توافقنامه ژنو نيست. محمدجواد لاريجاني، رئيس ستاد حقوق بشر قوه قضائيه ميگويد: «اين سند بايد مبتنيبر يک توافقنامه شود و در مجلس به تصويب برسد. چون دولت ما در سند ژنو تعهد به آن کرده است طبيعتا ما اول طرفي نيستيم که آن را نقض ميکنيم و اين براساس وفاي به عهد ماست. اما اين سند همين الان نقض شده است». حسين شريعتمداري، مديرمسئول روزنامه کيهان، نيز از مخالفان سرسخت ظريف در سرمقالهاي با عنوان «اشکها و لبخندها» نوشت: «بعد از انتشار متن توافقنامه ژنو به تحليل محتواي آن پرداختيم و با ارائه اسناد و شواهدي، به اين واقعيت تلخ اشاره کرديم که توافقنامه ژنو غير از يک دستاورد -اثبات غيرقابل اعتمادبودن آمريکا- دستاورد ديگري نداشته و ندارد». شريعتمداري با
اشاره به اصولي از قانون اساسي مينويسد: «بنابراين با توجه به اصول يادشده از قانون اساسي، توافقنامه ژنو از نگاه نظام جمهوري اسلامي ايران فاقد وجاهت قانوني بوده و اعتبار اجرائي ندارد». اقدامات مخالفان اما به همين اظهارنظرها محدود نيست. چند ماه بعد، يعني در ارديبهشت 93 همايش «دلواپسيم» برگزار ميشود. مهدي کوچکزاده، غلامحسين الهام، محمدعلي رامين، وحيد يامينپور، صادق محصولي، عباسعلي کدخدايي، مهرداد بذرپاش و جواد کريميقدوسي، از جمله سخنرانان اين همايش هستند. فهرست بلندبالاي سخنرانان و نگاهي به اسامي آنان نشان ميدهد که اين همايش برايشان اهميت بسياري دارد؛ چراکه گويي با تمام قوا ميخواهند توافقنامه ژنو را زير سؤال ببرند و آن را «ضعيف» بخوانند.
برداشتهاي يک توافق
تفاهم لوزان دومين دستاورد مذاکرات وزيرخارجه با 1+5 است که در فروردين سال 93 به دست ميآيد. تفاهمنامه بعد از هشت روز مذاکره فشرده در دانشگاه لوزان سوئيس قرائت ميشود. فکتشيت منتشرشده از سوي آمريکاييها با بيانيه لوزان و تفاهم صورتگرفته و همچنين اظهارات ظريف، وزير امور خارجه ايران و فدريکا موگريني، رئيس سياست خارجي اتحاديه اروپا تفاوت دارد؛ چراکه آمريکا دستاوردهاي خود در تفاهمنامه را در فکتشيت برجسته کرده است. علياکبر صالحي، رئيس سازمان انرژي اتمي، درباره اين فکتشيت ميگويد: «آمريکاييها با انتشار فکتشيت تشويش فکري ايجاد کردند و انتظار داشتم که آمريکاييها موارد نادرست را آنقدر در فکتشيت خودشان نميآوردند».بااينهمه بهانه جديد دلواپسان براي حمله و انتقاد مجدد آنها از تيم مذاکرهکننده هستهاي به دست آمده است. ظريف راهي بهارستان ميشود تا با حضور در جلسه کميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس و پس از آن در جلسه غيرعلني و همچنين حضور در تلويزيون و همچنين در گفتوگوهاي خبري متفاوت توضيحاتي دراينباره ارائه کند. در همين ارتباط ۲۱۲ نماينده مجلس در روز ۲۳ فروردين با صدور بيانيهاي خطاب به وزارت امور
خارجه خواستار انتشار هرچه سريعتر فکتشيت ايراني ميشوند، اما بسياري از اين نمايندگان که پاي اين بيانيه را امضا ميکنند، با شنيدن سخنان وزير امور خارجه درخواست خود را پس ميگيرند. بااينحال تعدادي از نمايندگان در تذکري کتبي به وزير امور خارجه خواستار صدور گزارهبرگ (فکتشيت) وزارت امور خارجه درخصوص مذاکرات هستهاي ميشوند. سيدمرتضي حسيني، نادر قاضيپور، فرجالله عارفي، محمداسماعيل کوثري، محمدمهدي زاهدي، فتحالله حسيني، حسين سبحانينيا، حميد رسايي، مهدي کوچکزاده، روحالله حسينيان و سيدمحمود نبويان ازجمله نمايندگاني هستند که اين تذکر کتبي را به وزير امور خارجه ميدهند؛ نمايندگاني که اکثريت آنها از اعضاي جبهه پايداري و دلواپسان هميشگي مذاکرات هستهاي هستند.
حاشيه يک پيادهروي
پيادهروي 15 دقيقهاي با همتاي آمريکايي از نقاط اوج حمله به ظريف است. ديماه سال 93 وزير خارجه بعد از مذاکرات فشرده با 1+5 دقايقي به همراه جان کري در خيابان ساحلي ژنو پيادهروي ميکند. ظريف دراينباره چنين توضيح ميدهد: «به دليل اينکه جلسه صريح و جدي داشتيم شايد نياز بود که چنددقيقهاي بحثها متوقف شود و به شکل ديگري ادامه يابد؛ اين کارها در بحثهاي ديپلماسي خيلي طبيعي است؛ ژنو دو ايراد داشت، يکي اينکه هتل باغ و حياطي نداشت و ديگر اينکه کوچههاي کنار هتل که چنددقيقهاي در آن قدم زديم پر از خبرنگار بود و آنها هم اينگونه سوژهها و عکسها را ميپسندند». اما تندروها باز هم دلواپس ميشوند. 21 نماينده مجلس پيادهروي محمدجواد ظريف با جان کري و سفر به فرانسه را «دو خطاي ديپلماتيک در حاشيه مذاکرات اخير» خوانده و با طرح سؤال از وزير امور خارجه خواهان پاسخگويي او ميشوند. کاظم صديقي، خطيب موقت نماز جمعه تهران، رفتار تيم مذاکرهکننده ايران را «دور از شأن» ديپلماسي جمهوري اسلامي توصيف کرد و خطاب به آنها گفت: «مردم اين کار شما را نميپسندند». سردار محمدرضا نقدي، رئيس سازمان بسيج مستضعفين، از جمله منتقدان است که از
محمدجواد ظريف ميخواهد تا «رسما بهخاطر حرکتهاي ناپسند اخير از ملت ايران عذرخواهي کند».
ميان ماندن و رفتن
مذاکرات هستهاي در تير 94 در قالب برجام به نتيجه ميرسد. هرچند اين توافق موج اميدواري در کشور را شکل ميدهد، اما منتقدان از آغاز بر طبل انتقاد از ظريف ميکوبند، حتي با اينکه برجام در مجلس اصولگراي نهم ظرف 20 دقيقه تصويب ميشود. منتقدان اما از ابتدا با ادعاي بتونريختن در رآکتور اراک و سپس موضوع برچيدهنشدن تمام تحريمها - درحاليکه تحريمهاي هستهاي مدنظر توافق بود- حمله به دستگاه ديپلماسي را ادامه ميدهند. اين حملات در حالي شدت ميگيرد و برجام را بياثر جلوه ميدهد که با انتخابات رياستجمهوري ايالات متحده و رويکارآمدن ترامپ و تندروهاي آمريکايي، گويا همهچيز براي تغيير موردنظر تندروها؛ چه در داخل و چه در خارج فراهم ميشود. ترامپ هنوز يک سال نشده بود که در کاخ سفيد اقامت داشت، اما از برخي توافقنامههاي مهم بينالمللي خارج شد و خروج از برجام هم مهمترين تهديد رئيسجمهوري جديد آمريکا بود که به حقيقت پيوست. خروج آمريکا مصادف بود با اعمال تحريمهاي يکجانبه اين کشور عليه ايران و همينها کافي بود تا افراطيهاي درون کشور برجام را چماقي کرده و مدام بر سر وزير خارجه بزنند يا به زبان استهزا يا به طعن و کنايه از
آنچه فرجام بيحاصل برجام ميخواندند، سخن ميراندند؛ هر تعللي در اين زمينه را برنميتافته و حاضر به زماندادن به وزير امور خارجه کشورشان نبودند. بااينحال ظريف همه تلاش خود را به کار بسته بود تا مولود دولت روحاني را به نتيجه برساند، اما ظاهرا تنها قصد ظريف و دستگاه ديپلماسي براي اين موضوع تعيينکننده نبود و کار به جايي رسيد که او را وادار کرد بهرغم آنکه از ماندن و پايداري سخن گفته بود، يکباره کاسه صبرش لبريز شود.
شش سال وزيرخارجهبودن براي محمدجواد ظريف يعني 67 ماه هجمه؛ يعني هجوم منتقدان داخلي و خارجي به او تقريبا بعد از هر سفر ديپلماتيک و بازگشت به ايران؛ يعني همايش «دلواپسيم» درست چند ماه پس از دور سوم مذاکرات ژنو و توافق موقت در آذر 92 و نشستن روي ويلچر در روزهاي مذاکرات به خاطر موج فزاينده فشارها. از حضورهاي مکرر در بهارستان و پاسخ به دلواپسان براي دستدادن تصادفي با رئيسجمهوری آمريکا در راهروي سازمان ملل تا پيادهروي 15 دقيقهاي با همتاي آمريکايي در خيابان ساحلي ژنو، يک سال پيش از توافق هستهاي در وين. صداي تندروها و محافظهکاران داخلي در طول اين سالها همواره بلند بوده است؛ هر بار که ظريف راهي بهارستان شده و حتي در اين سه سالي که نمايندگان فهرست اميد هم در مجلس حضور دارند. هرچند به گفته عليرضا رحيمي، عضو هيئترئيسه مجلس، ظريف هر 18 باري که در طول وزارت خود در مجلس حضور پيدا کرده، نمايندگان را قانع کرده است، با اين حال، هجمهها به ظريف فقط محدود به داخل کشور نبوده است. بهطوريکه از همان لحظاتي که اخبار استعفاي ظريف منتشر شد، مخالفان خارجي هم در شادي از اين اتفاق، پشت سر هم صف کشيدند و جالب اما همنوايي
برخي از چهرههاي تندروي داخلي با سرور مخالفان خارجي جمهوري اسلامي بود. نگاهي به نقاط عطف فعاليت ظريف به عنوان وزيرخارجه از سال 92 تاکنون و موج انتقادها شايد گواه اين مدعا باشد؛ 67 ماه هجمه.
معرفي در پست وزارت خارجه
راه دشوار ظريف گويا پيش از جلسه رأي اعتماد در سال 92 آغاز شده بود؛ همانطورکه حسن روحاني در مستند انتخاباتي خود در سال 96 توضيح داد که وقتي وزارت خارجه را به ظريف پيشنهاد کرده بحث پرونده هستهاي نيز مطرح بوده است. در شهريور سال 92، يعني يک ماه بعد از تنفيذ حکم رياستجمهوري باراک اوباما، نامهاي به حسن روحاني مينويسد و دو طرف در مکاتبات خود نسبت به ازسرگيري مذاکرات هستهاي ابراز تمايل ميکنند تا دوباره مذاکرات در سطح وزراي خارجه ادامه يابد. يک ماه بعد، يعني مهرماه، رؤسايجمهور در حاشيه مجمع عمومي سازمان ملل با يکدگير مکالمه تلفني ميکنند و ظريف نيز با همتاي آمريکايي خود ديدار ميکند. کمي بعد، مذاکرات ايران با 1+5 دوباره از سر گرفته ميشود؛ مذاکراتي که دو سال بعد به برجام ختم ميشد و در اين دو سال انتقادات و هجمههاي مخالفان مذاکره نيز با پيشرفت مذاکرات اوج ميگرفت.
تولد دلواپسان
توافق موقت ايران با 1+5 در آذر سال 92 بهدست ميآيد. بر اساس توافق دو طرف، چهار ميليارد و 200 ميليون دلار از داراييهاي مسدودشده ايران از فردا در چند قسط آزاد ميشود. رفع تحريمهاي نفت، صنايع پتروشيمي، خودرو، قطعات هواپيما و آزادسازي معاملات طلا و فلزات گرانبها، از ديگر تعهدات گروه 1+5 در قبال ايران است. مخالفان اما مدعي ميشوند که دولت جمهوري اسلامي متعهد به رعايت توافقنامه ژنو نيست. محمدجواد لاريجاني، رئيس ستاد حقوق بشر قوه قضائيه ميگويد: «اين سند بايد مبتنيبر يک توافقنامه شود و در مجلس به تصويب برسد. چون دولت ما در سند ژنو تعهد به آن کرده است طبيعتا ما اول طرفي نيستيم که آن را نقض ميکنيم و اين براساس وفاي به عهد ماست. اما اين سند همين الان نقض شده است». حسين شريعتمداري، مديرمسئول روزنامه کيهان، نيز از مخالفان سرسخت ظريف در سرمقالهاي با عنوان «اشکها و لبخندها» نوشت: «بعد از انتشار متن توافقنامه ژنو به تحليل محتواي آن پرداختيم و با ارائه اسناد و شواهدي، به اين واقعيت تلخ اشاره کرديم که توافقنامه ژنو غير از يک دستاورد -اثبات غيرقابل اعتمادبودن آمريکا- دستاورد ديگري نداشته و ندارد». شريعتمداري با
اشاره به اصولي از قانون اساسي مينويسد: «بنابراين با توجه به اصول يادشده از قانون اساسي، توافقنامه ژنو از نگاه نظام جمهوري اسلامي ايران فاقد وجاهت قانوني بوده و اعتبار اجرائي ندارد». اقدامات مخالفان اما به همين اظهارنظرها محدود نيست. چند ماه بعد، يعني در ارديبهشت 93 همايش «دلواپسيم» برگزار ميشود. مهدي کوچکزاده، غلامحسين الهام، محمدعلي رامين، وحيد يامينپور، صادق محصولي، عباسعلي کدخدايي، مهرداد بذرپاش و جواد کريميقدوسي، از جمله سخنرانان اين همايش هستند. فهرست بلندبالاي سخنرانان و نگاهي به اسامي آنان نشان ميدهد که اين همايش برايشان اهميت بسياري دارد؛ چراکه گويي با تمام قوا ميخواهند توافقنامه ژنو را زير سؤال ببرند و آن را «ضعيف» بخوانند.
برداشتهاي يک توافق
تفاهم لوزان دومين دستاورد مذاکرات وزيرخارجه با 1+5 است که در فروردين سال 93 به دست ميآيد. تفاهمنامه بعد از هشت روز مذاکره فشرده در دانشگاه لوزان سوئيس قرائت ميشود. فکتشيت منتشرشده از سوي آمريکاييها با بيانيه لوزان و تفاهم صورتگرفته و همچنين اظهارات ظريف، وزير امور خارجه ايران و فدريکا موگريني، رئيس سياست خارجي اتحاديه اروپا تفاوت دارد؛ چراکه آمريکا دستاوردهاي خود در تفاهمنامه را در فکتشيت برجسته کرده است. علياکبر صالحي، رئيس سازمان انرژي اتمي، درباره اين فکتشيت ميگويد: «آمريکاييها با انتشار فکتشيت تشويش فکري ايجاد کردند و انتظار داشتم که آمريکاييها موارد نادرست را آنقدر در فکتشيت خودشان نميآوردند».بااينهمه بهانه جديد دلواپسان براي حمله و انتقاد مجدد آنها از تيم مذاکرهکننده هستهاي به دست آمده است. ظريف راهي بهارستان ميشود تا با حضور در جلسه کميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس و پس از آن در جلسه غيرعلني و همچنين حضور در تلويزيون و همچنين در گفتوگوهاي خبري متفاوت توضيحاتي دراينباره ارائه کند. در همين ارتباط ۲۱۲ نماينده مجلس در روز ۲۳ فروردين با صدور بيانيهاي خطاب به وزارت امور
خارجه خواستار انتشار هرچه سريعتر فکتشيت ايراني ميشوند، اما بسياري از اين نمايندگان که پاي اين بيانيه را امضا ميکنند، با شنيدن سخنان وزير امور خارجه درخواست خود را پس ميگيرند. بااينحال تعدادي از نمايندگان در تذکري کتبي به وزير امور خارجه خواستار صدور گزارهبرگ (فکتشيت) وزارت امور خارجه درخصوص مذاکرات هستهاي ميشوند. سيدمرتضي حسيني، نادر قاضيپور، فرجالله عارفي، محمداسماعيل کوثري، محمدمهدي زاهدي، فتحالله حسيني، حسين سبحانينيا، حميد رسايي، مهدي کوچکزاده، روحالله حسينيان و سيدمحمود نبويان ازجمله نمايندگاني هستند که اين تذکر کتبي را به وزير امور خارجه ميدهند؛ نمايندگاني که اکثريت آنها از اعضاي جبهه پايداري و دلواپسان هميشگي مذاکرات هستهاي هستند.
حاشيه يک پيادهروي
پيادهروي 15 دقيقهاي با همتاي آمريکايي از نقاط اوج حمله به ظريف است. ديماه سال 93 وزير خارجه بعد از مذاکرات فشرده با 1+5 دقايقي به همراه جان کري در خيابان ساحلي ژنو پيادهروي ميکند. ظريف دراينباره چنين توضيح ميدهد: «به دليل اينکه جلسه صريح و جدي داشتيم شايد نياز بود که چنددقيقهاي بحثها متوقف شود و به شکل ديگري ادامه يابد؛ اين کارها در بحثهاي ديپلماسي خيلي طبيعي است؛ ژنو دو ايراد داشت، يکي اينکه هتل باغ و حياطي نداشت و ديگر اينکه کوچههاي کنار هتل که چنددقيقهاي در آن قدم زديم پر از خبرنگار بود و آنها هم اينگونه سوژهها و عکسها را ميپسندند». اما تندروها باز هم دلواپس ميشوند. 21 نماينده مجلس پيادهروي محمدجواد ظريف با جان کري و سفر به فرانسه را «دو خطاي ديپلماتيک در حاشيه مذاکرات اخير» خوانده و با طرح سؤال از وزير امور خارجه خواهان پاسخگويي او ميشوند. کاظم صديقي، خطيب موقت نماز جمعه تهران، رفتار تيم مذاکرهکننده ايران را «دور از شأن» ديپلماسي جمهوري اسلامي توصيف کرد و خطاب به آنها گفت: «مردم اين کار شما را نميپسندند». سردار محمدرضا نقدي، رئيس سازمان بسيج مستضعفين، از جمله منتقدان است که از
محمدجواد ظريف ميخواهد تا «رسما بهخاطر حرکتهاي ناپسند اخير از ملت ايران عذرخواهي کند».
ميان ماندن و رفتن
مذاکرات هستهاي در تير 94 در قالب برجام به نتيجه ميرسد. هرچند اين توافق موج اميدواري در کشور را شکل ميدهد، اما منتقدان از آغاز بر طبل انتقاد از ظريف ميکوبند، حتي با اينکه برجام در مجلس اصولگراي نهم ظرف 20 دقيقه تصويب ميشود. منتقدان اما از ابتدا با ادعاي بتونريختن در رآکتور اراک و سپس موضوع برچيدهنشدن تمام تحريمها - درحاليکه تحريمهاي هستهاي مدنظر توافق بود- حمله به دستگاه ديپلماسي را ادامه ميدهند. اين حملات در حالي شدت ميگيرد و برجام را بياثر جلوه ميدهد که با انتخابات رياستجمهوري ايالات متحده و رويکارآمدن ترامپ و تندروهاي آمريکايي، گويا همهچيز براي تغيير موردنظر تندروها؛ چه در داخل و چه در خارج فراهم ميشود. ترامپ هنوز يک سال نشده بود که در کاخ سفيد اقامت داشت، اما از برخي توافقنامههاي مهم بينالمللي خارج شد و خروج از برجام هم مهمترين تهديد رئيسجمهوري جديد آمريکا بود که به حقيقت پيوست. خروج آمريکا مصادف بود با اعمال تحريمهاي يکجانبه اين کشور عليه ايران و همينها کافي بود تا افراطيهاي درون کشور برجام را چماقي کرده و مدام بر سر وزير خارجه بزنند يا به زبان استهزا يا به طعن و کنايه از
آنچه فرجام بيحاصل برجام ميخواندند، سخن ميراندند؛ هر تعللي در اين زمينه را برنميتافته و حاضر به زماندادن به وزير امور خارجه کشورشان نبودند. بااينحال ظريف همه تلاش خود را به کار بسته بود تا مولود دولت روحاني را به نتيجه برساند، اما ظاهرا تنها قصد ظريف و دستگاه ديپلماسي براي اين موضوع تعيينکننده نبود و کار به جايي رسيد که او را وادار کرد بهرغم آنکه از ماندن و پايداري سخن گفته بود، يکباره کاسه صبرش لبريز شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.