نگهداري
اکبر قراخانيبهار
در جهان پيشروي ما، هيچ چيز براي هميشه در همان حالت و شرايطي که بوده، باقي نميماند. به عنوان مثال يک ساختمان به عنوان سيستمي ايستا (داراي کاربرد) يا اتومبيل به عنوان سيستمي پويا (داراي عملکرد) را در نظر بگيريد. از نظر کاربرد، ساختمان ظاهرا به ورودي يا خروجي خاصي نياز ندارد، در صورتي که از نظر عملکرد، اتومبيل حداقل به ورود بنزين و هوا و خروج گازهاي ناشي از احتراق خود نياز دارد. با اين وجود، با گذر وقفهناپذير زمان هر دو دچار نوعي فرسودگي خاص خود و در نهايت بلااستفادهشدن ميشوند. در اين صورت، لازمه ادامه وجود متعارف سيستم اين است که مؤلفههاي آن در صورت خرابي به صورت «موردي» مورد «تعمير» يا حتي در صورت سالمبودن، به «صورت مرتب و دورهاي»، در قالب «ترميم» يا «تعويض»، مورد «نگهداري» قرار گيرند. همه ما هرروزه در همه شئون زندگي خود اين کار را تجربه ميکنيم.
در مورد سيستمهاي بالا ممکن است تمهيدات خاصي در نظر نگيريم و تنها بعد از بروز خرابي (مثلا چکهکردن سقف ساختمان يا خرابشدن موتور اتومبيل) به فکر «تعمير» آن بيفتيم. از طرف ديگر، ممکن است با تعيين سني براي هر مؤلفه از سيستم مورد علاقه خود، پيش از بروز خرابي، در قالب ترميم يا تعويضهاي مرتب و دورهاي، آن را به همان صورتي که بوده، همچنان «نگهداري» کنيم. اگر سقف ساختماني چکه کند يا موتور اتومبيلي خراب شود، ممکن است مشکل حادي پيش نيايد، ولي اگر به جاي اتومبيل مثلا هواپيما را در نظر بگيريم، وضعيت بسيار متفاوت خواهد شد. معني اين گفته آن است که اگرچه در مواردي ممکن است «تعمير» در صورت خرابي غلبه داشته باشد، در مواردي نيز «نگهداري» بايد غالب باشد. هواپيما با کوچکترين اشکال ممکن است سقوط کند. به اين خاطر نگهداري آن با استفاده از قطعات با عمر پروازي معين در قالب پيشگيري از بروز اشکال تحت عنوان «نگهداري پيشگيرانه» صورت ميگيرد. اين قطعات بعد از سپريشدن مدت زمان پرواز معين ولو در صورت سالمبودن نيز تعويض ميشوند.
بايد گفت که بر اساس شواهد موجود، در يک روند طبيعي و گذر وقفهناپذير زمان تمامي سيستمها به صورت عيني يا ذهني به سمت نوعي فرسودگي و فروپاشي ساختاري، ايستايي و سکون رفتاري و بينظمي و بيقاعدگي تمايل پيدا ميکنند. راه غلبه بر اين جريان وقفهناپذير، اعمال نوعي «نگهداري» است. از ديد سيستم و تفکر سيستمي، «نگهداري» که نظير «پيشگيري» به جاي «جلوگيري» بعد از وقوع، بازدارنده است، جنبه سيستميتر و متعاليتري دارد و بر «تعمير» ارجح است.
بنابراين هرگاه مثلا سازمانهاي ذيربط، از نگاه بالفعل «تعمير» (در حوزه ارائه خدمات عمومي نظير تسهيلات شهري) يا «بازرسي» (در حوزه کنترل عملکرد دستگاههاي اجرائي)، به نگاه بالقوه «نگهداري» يا «نظارت» (به مفهوم پايش دائمي) ارتقا يابند، سيستميتر عمل کردهاند. در اين صورت واحدهاي سازماني مربوطه نيز از نظر ماهيت و عملکرد، بايد از «تعمير و نگهداري» به «نگهداري و تعمير» يا از «بازرسي و نظارت» به «نظارت و بازرسي» ارتقا پيدا کنند. معني اين گفته آن است آنهايي سيستميتر و متعاليتر عمل ميکنند که بيش از «تعمير» يا «بازرسي»، «نگهداري» يا «نظارت» را لحاظ کرده باشند. طوري که تعميرها يا بازرسيها تنها به موارد معدود خارج از سيستم در نظر گرفتهشده توسط آنان (به عنوان مجموعهاي از فعاليتهاي هماهنگ و در ارتباط با هم) محدود شوند. به نظر ميرسد در سازوکارهاي بازرسي و نظارت نيز که در حال حاضر عمل ميشود، بهتر است بخشي از وظايف ارگانهاي ذيربط به بهينهسازي و ارتقاي سيستمهاي کاربردي دستگاههاي تحت بازرسي يا نظارت آنها اختصاص يابد. زيرا چنانچه در همه سطوح سازماني، سيستمهاي درستي وجود داشته باشند، بيشک خطاها و قصورها به
جاي انباشت روي هم، در همان مراحل اوليه خود تشخيص و رفع شده و اشکالهاي بعدي کاهش پيدا خواهد کرد و نيازي به اقدامات بعدي نخواهد بود.
ديده ميشود که مفاهيم سيستم و تفکر سيستمي به عنوان نقطه اتکا يا اهرمي عمومي داراي ابعاد عام در زندگي روزمره هستند و تقريبا در همه چيزهاي به مفهوم اعم در زندگي شخصي يا کار حضور دارند. بنابراين حيف است که آنها را تنها به حوزههاي خاصي نظير «سازمان و مديريت کسبوکارها»، يا آموزشهاي آکادميک و براي رشتههاي خاص در نظر بگيريم. اين مفاهيم و اصول به قدري عام و جهانشمول هستند که آنها را بايد نه فقط به دانشجويان همه رشتههاي دانشگاهي، بلکه بايد حتي در سطح متوسطه نيز آموزش داد. در بسياري از کشورهاي پيشرفته اين کار انجام شده يا در حال انجام است. بنابراين جا دارد که متخصصان و مسئولان محترم ما هم آستين بالا بزنند و براي عموميسازي و آموزش آن همت بگمارند.
در جهان پيشروي ما، هيچ چيز براي هميشه در همان حالت و شرايطي که بوده، باقي نميماند. به عنوان مثال يک ساختمان به عنوان سيستمي ايستا (داراي کاربرد) يا اتومبيل به عنوان سيستمي پويا (داراي عملکرد) را در نظر بگيريد. از نظر کاربرد، ساختمان ظاهرا به ورودي يا خروجي خاصي نياز ندارد، در صورتي که از نظر عملکرد، اتومبيل حداقل به ورود بنزين و هوا و خروج گازهاي ناشي از احتراق خود نياز دارد. با اين وجود، با گذر وقفهناپذير زمان هر دو دچار نوعي فرسودگي خاص خود و در نهايت بلااستفادهشدن ميشوند. در اين صورت، لازمه ادامه وجود متعارف سيستم اين است که مؤلفههاي آن در صورت خرابي به صورت «موردي» مورد «تعمير» يا حتي در صورت سالمبودن، به «صورت مرتب و دورهاي»، در قالب «ترميم» يا «تعويض»، مورد «نگهداري» قرار گيرند. همه ما هرروزه در همه شئون زندگي خود اين کار را تجربه ميکنيم.
در مورد سيستمهاي بالا ممکن است تمهيدات خاصي در نظر نگيريم و تنها بعد از بروز خرابي (مثلا چکهکردن سقف ساختمان يا خرابشدن موتور اتومبيل) به فکر «تعمير» آن بيفتيم. از طرف ديگر، ممکن است با تعيين سني براي هر مؤلفه از سيستم مورد علاقه خود، پيش از بروز خرابي، در قالب ترميم يا تعويضهاي مرتب و دورهاي، آن را به همان صورتي که بوده، همچنان «نگهداري» کنيم. اگر سقف ساختماني چکه کند يا موتور اتومبيلي خراب شود، ممکن است مشکل حادي پيش نيايد، ولي اگر به جاي اتومبيل مثلا هواپيما را در نظر بگيريم، وضعيت بسيار متفاوت خواهد شد. معني اين گفته آن است که اگرچه در مواردي ممکن است «تعمير» در صورت خرابي غلبه داشته باشد، در مواردي نيز «نگهداري» بايد غالب باشد. هواپيما با کوچکترين اشکال ممکن است سقوط کند. به اين خاطر نگهداري آن با استفاده از قطعات با عمر پروازي معين در قالب پيشگيري از بروز اشکال تحت عنوان «نگهداري پيشگيرانه» صورت ميگيرد. اين قطعات بعد از سپريشدن مدت زمان پرواز معين ولو در صورت سالمبودن نيز تعويض ميشوند.
بايد گفت که بر اساس شواهد موجود، در يک روند طبيعي و گذر وقفهناپذير زمان تمامي سيستمها به صورت عيني يا ذهني به سمت نوعي فرسودگي و فروپاشي ساختاري، ايستايي و سکون رفتاري و بينظمي و بيقاعدگي تمايل پيدا ميکنند. راه غلبه بر اين جريان وقفهناپذير، اعمال نوعي «نگهداري» است. از ديد سيستم و تفکر سيستمي، «نگهداري» که نظير «پيشگيري» به جاي «جلوگيري» بعد از وقوع، بازدارنده است، جنبه سيستميتر و متعاليتري دارد و بر «تعمير» ارجح است.
بنابراين هرگاه مثلا سازمانهاي ذيربط، از نگاه بالفعل «تعمير» (در حوزه ارائه خدمات عمومي نظير تسهيلات شهري) يا «بازرسي» (در حوزه کنترل عملکرد دستگاههاي اجرائي)، به نگاه بالقوه «نگهداري» يا «نظارت» (به مفهوم پايش دائمي) ارتقا يابند، سيستميتر عمل کردهاند. در اين صورت واحدهاي سازماني مربوطه نيز از نظر ماهيت و عملکرد، بايد از «تعمير و نگهداري» به «نگهداري و تعمير» يا از «بازرسي و نظارت» به «نظارت و بازرسي» ارتقا پيدا کنند. معني اين گفته آن است آنهايي سيستميتر و متعاليتر عمل ميکنند که بيش از «تعمير» يا «بازرسي»، «نگهداري» يا «نظارت» را لحاظ کرده باشند. طوري که تعميرها يا بازرسيها تنها به موارد معدود خارج از سيستم در نظر گرفتهشده توسط آنان (به عنوان مجموعهاي از فعاليتهاي هماهنگ و در ارتباط با هم) محدود شوند. به نظر ميرسد در سازوکارهاي بازرسي و نظارت نيز که در حال حاضر عمل ميشود، بهتر است بخشي از وظايف ارگانهاي ذيربط به بهينهسازي و ارتقاي سيستمهاي کاربردي دستگاههاي تحت بازرسي يا نظارت آنها اختصاص يابد. زيرا چنانچه در همه سطوح سازماني، سيستمهاي درستي وجود داشته باشند، بيشک خطاها و قصورها به
جاي انباشت روي هم، در همان مراحل اوليه خود تشخيص و رفع شده و اشکالهاي بعدي کاهش پيدا خواهد کرد و نيازي به اقدامات بعدي نخواهد بود.
ديده ميشود که مفاهيم سيستم و تفکر سيستمي به عنوان نقطه اتکا يا اهرمي عمومي داراي ابعاد عام در زندگي روزمره هستند و تقريبا در همه چيزهاي به مفهوم اعم در زندگي شخصي يا کار حضور دارند. بنابراين حيف است که آنها را تنها به حوزههاي خاصي نظير «سازمان و مديريت کسبوکارها»، يا آموزشهاي آکادميک و براي رشتههاي خاص در نظر بگيريم. اين مفاهيم و اصول به قدري عام و جهانشمول هستند که آنها را بايد نه فقط به دانشجويان همه رشتههاي دانشگاهي، بلکه بايد حتي در سطح متوسطه نيز آموزش داد. در بسياري از کشورهاي پيشرفته اين کار انجام شده يا در حال انجام است. بنابراين جا دارد که متخصصان و مسئولان محترم ما هم آستين بالا بزنند و براي عموميسازي و آموزش آن همت بگمارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.