|

بحران انرژی و افزایش نابرابری‌ها

چند سالی است همه‌جا از «بحران انرژی» سخن می‌گویند. اما این بحران دقیقا چیست؟ سابقه آن کجاست؟ چقدر به واقعیت نزدیک است؟ چقدر درباره این بحران راست می‌گویند؟ نقش ما در این بحران چیست و برای آینده چه باید کرد؟ اینها پرسش‌هایی است که ذهن هر کسی را که ساکن یکی از شهرهای بزرگ جهان است به خود جلب کرده، چون مستقیما به عوامل حیاتی او گره خورده است.
انسان‌ها صدها هزار سال انرژی مورد نیاز خود را از منابع تجدیدپذیر طبیعت تأمین می‌کردند. پرتو آفتاب، چوب درختان، فضله جانوران و نیروی عضلانی حیواناتی مانند اسب و استر برای گرم‌کردن بشر و فراهم‌آوردن خوراک و تأمین وسایل حمل‌ونقل او کفایت می‌کرد. بعدها انسان‌ها راه استفاده از نیروی باد و آب را نیز با اختراع آسیاب‌ها فراگرفتند. البته همین حالا هم در قاره آسیا نزدیک به 60 درصد و در آفریقا نیمی از انرژی مورد نیاز انسان‌ها از همین منابع طبیعی تأمین می‌شود و هنوز فضله جانوران در شبه‌قاره هند تقریبا پنج درصد انرژی مورد نیاز را تأمین می‌کند. بااین‌حال، در اوایل قرن نوزدهم انسان‌ها به استفاده از منابع انرژی فسیلی روی آوردند. نزدیک به یک قرن زغال‌سنگ سوخت اصلی بود. از اواخر قرن نوزدهم نفت هم به میدان آمد. جنگ جهانی اهمیت نفت را به جهانیان نشان داد. هجوم به مصرف نفت پس از جنگ جهانی دوم چنان بود که زنگ خطر پیش از پایان ربع سوم قرن بیستم به صدا درآمد و هیاهو درباره «بحران انرژی» در سرتاسر دنیا پیچید. انسان قرن بیستم تمام ذخایری را که تهیه آن برای طبیعت یک میلیارد سال زمان می‌برد، در مدتی کمتر از صد سال مصرف و سوخت کرد. نتیجه این غارت سهمگین عارضه آلودگی محیط زیست است. بحث از آلودگی محیط زیست و بحث از کمبود نفت و منابع انرژی جایگزین آن شاید امروز بیش از هر موضوعی خریدار دارد. روزنامه‌ها، تلویزیون‌ها، رادیوها، انجمن‌ها و سمینارها همه از این دو مقوله سخن می‌گویند. کارشناسان فنی و آینده‌نگران مجهز به ماشین‌های حسابگر که آمار و ارقام نامتناهی و فرمول‌ها و نمودارهای عجیب و غریب دارند، ما را هر روز با پیشگویی تازه‌ای درباره روند مصرف انرژی در آینده مشغول می‌کنند.
در این میان تحلیل‌هایی هم وجود دارد که از زاویه دیگری به این صحنه نگاه می‌کنند، ازجمله کتاب «انرژی و عدالت» اثر ایوان ایلیچ که به‌تازگی با ترجمه محمدعلی موحد و به همت نشر نو منتشر شده است. ایلیچ جهان ما را در معرض مخاطره‌ای دیگر می‌بیند. مخاطره‌ای که منشأ آن نه کمبود انرژی بلکه فراوانی مصرف آن است. ایلیچ برای توضیح نظر خود ترافیک را مثال می‌زند. او با تجزیه و تحلیل وضع ترافیک در شهرهای بزرگ صنعتی نشان می‌دهد که چگونه مصرف گزاف انرژی موجب افزایش اعتیادآور سرعت شده و دل‌بستن به سرعت آدمی را در برابر صنعت حمل‌و‌نقل صرفا به صورت مصرف‌کننده‌ای معتاد درآورده است. او معتقد است مصرف بی‌بندوبار انرژی نه‌تنها محیط فیزیکی زیست را بلکه محیط معنوی زیست را هم تباه می‌کند و به نابرابری‌ها دامن می‌زند. ایلیچ در کتاب حاضر درصدد اثبات این مسئله است که جهان ما با اتکای غیرمنطقی بر مصرف بی‌محابای انرژی باعث شده نابرابری‌ها به‌ نحو غیر قابل تحملی افزایش یابد و در میان فقیر و غنی فاصله زیادی بیفتد.
در نظر ایلیچ، کسانی که از بحران انرژی سخن می‌گویند تصویری غریب از انسان ارائه و آن را در اذهان تقویت می‌کنند. طبق این تصویر انسان نوعی وابستگی ذاتی و همیشگی به بردگان مولد انرژی دارد و باید به هر زحمتی که هست راه تسلط بر این بردگان را فراگیرد. عموما این حقیقت را نادیده می‌گیرند که عدالت و انرژی تنها تا نقطه معینی می‌توانند پابه‌پای هم افزایش یابند. او معتقد است این خوش‌باوری عمومی که انرژی پاک و فراوان را شفای بیماری‌های اجتماعی می‌دانند، نتیجه یک سفسطه سیاسی است. چنین تصور می‌شود که در چارچوب یک سیاست آرمانی می‌توان مصرف روزافزون انرژی را با عدالت اجتماعی همراه کرد. ولی ایلیچ معتقد است نقطه حساسی که در آنجا مصرف انرژی موجب اختلال اجتماعی می‌شود از نقطه حساس دیگری که در آنجا تبدیل انرژی به ویرانی محیط می‌انجامد جداست. در نظر او مادامی که این واقعیت را نپذیریم نمی‌توان لزوم محدودیت مصرف سرانه انرژی را به صورت‌ مسئله‌ای سیاسی مطرح کرد. حتی اگر انرژی پاک در دسترس و فراوان باشد، مصرف بی‌بندوبار انرژی در اجتماع همان اثری را خواهد داشت که مصرف داروهای اعتیادآور؛ داروهایی که از لحاظ جسمانی زیان‌بخش تلقی نمی‌شوند ولی از لحاظ روانی اسارت‌آور هستند. به باور ایلیچ، هیچ اجتماعی نمی‌تواند هم آزادی افراد خود را حفظ کند و هم وابسته به مصرف روزافزون انرژی باشد. ازاین‌رو، فراوانی انرژی کنترل بیشتری را بر افراد ایجاب می‌کند. او مدعی است هرگاه مصرف انرژی از حد معینی بگذرد، در هر اجتماعی که باشد، سیستم سیاسی و محتوای فرهنگی آن اجتماع دستخوش انحطاط می‌شود: «در هرجا که نسبت بین نیروی ماشینی و انرژی عضلانی از آن نقطه مشخص حساس تجاوز کرد، حکومت تکنوکراسی استقرار می‌یابد. موضع این نقطه حساس به‌طور کلی ارتباطی با سطح تکنولوژی که در جامعه معینی به کار گرفته می‌شود؛ ندارد». در نظر ایلیچ، تصور وجود چنین نقطه‌ای در کشورهای متوسط یا بسیار غنی به زوایای تاریک تفکر اجتماعی رانده شده است.
ایلیچ «بحران انرژی» را از نظر سیاسی موضوعی گنگ و ابهام‌آمیز می‌داند. با‌این‌حال، تأکید دارد بحران انرژی را با مقدار بیشتر انرژی نمی‌توان رفع کرد: «حل این بحران متوقف بر از‌میان‌رفتن این توهم است که رفاه و نیکبختی را وابسته به تعداد بردگان انرژی می‌داند که در اختیار انسان قرار گیرد». ازاین‌رو، تأکید دارد «برای این منظور لازم است حدودی که در ورای آن انرژی مایه فساد می‌شود مشخص شود و از طریق اقدامات سیاسی تشریک مساعی همه افراد جامعه در جستجوی این حدود جلب شود». ایلیچ این نحوه پژوهش را درست در نقطه مقابل پژوهش‌هایی می‌داند که در‌حال‌حاضر از طرف کارشناسان برای سازمان‌ها صورت می‌گیرد.

چند سالی است همه‌جا از «بحران انرژی» سخن می‌گویند. اما این بحران دقیقا چیست؟ سابقه آن کجاست؟ چقدر به واقعیت نزدیک است؟ چقدر درباره این بحران راست می‌گویند؟ نقش ما در این بحران چیست و برای آینده چه باید کرد؟ اینها پرسش‌هایی است که ذهن هر کسی را که ساکن یکی از شهرهای بزرگ جهان است به خود جلب کرده، چون مستقیما به عوامل حیاتی او گره خورده است.
انسان‌ها صدها هزار سال انرژی مورد نیاز خود را از منابع تجدیدپذیر طبیعت تأمین می‌کردند. پرتو آفتاب، چوب درختان، فضله جانوران و نیروی عضلانی حیواناتی مانند اسب و استر برای گرم‌کردن بشر و فراهم‌آوردن خوراک و تأمین وسایل حمل‌ونقل او کفایت می‌کرد. بعدها انسان‌ها راه استفاده از نیروی باد و آب را نیز با اختراع آسیاب‌ها فراگرفتند. البته همین حالا هم در قاره آسیا نزدیک به 60 درصد و در آفریقا نیمی از انرژی مورد نیاز انسان‌ها از همین منابع طبیعی تأمین می‌شود و هنوز فضله جانوران در شبه‌قاره هند تقریبا پنج درصد انرژی مورد نیاز را تأمین می‌کند. بااین‌حال، در اوایل قرن نوزدهم انسان‌ها به استفاده از منابع انرژی فسیلی روی آوردند. نزدیک به یک قرن زغال‌سنگ سوخت اصلی بود. از اواخر قرن نوزدهم نفت هم به میدان آمد. جنگ جهانی اهمیت نفت را به جهانیان نشان داد. هجوم به مصرف نفت پس از جنگ جهانی دوم چنان بود که زنگ خطر پیش از پایان ربع سوم قرن بیستم به صدا درآمد و هیاهو درباره «بحران انرژی» در سرتاسر دنیا پیچید. انسان قرن بیستم تمام ذخایری را که تهیه آن برای طبیعت یک میلیارد سال زمان می‌برد، در مدتی کمتر از صد سال مصرف و سوخت کرد. نتیجه این غارت سهمگین عارضه آلودگی محیط زیست است. بحث از آلودگی محیط زیست و بحث از کمبود نفت و منابع انرژی جایگزین آن شاید امروز بیش از هر موضوعی خریدار دارد. روزنامه‌ها، تلویزیون‌ها، رادیوها، انجمن‌ها و سمینارها همه از این دو مقوله سخن می‌گویند. کارشناسان فنی و آینده‌نگران مجهز به ماشین‌های حسابگر که آمار و ارقام نامتناهی و فرمول‌ها و نمودارهای عجیب و غریب دارند، ما را هر روز با پیشگویی تازه‌ای درباره روند مصرف انرژی در آینده مشغول می‌کنند.
در این میان تحلیل‌هایی هم وجود دارد که از زاویه دیگری به این صحنه نگاه می‌کنند، ازجمله کتاب «انرژی و عدالت» اثر ایوان ایلیچ که به‌تازگی با ترجمه محمدعلی موحد و به همت نشر نو منتشر شده است. ایلیچ جهان ما را در معرض مخاطره‌ای دیگر می‌بیند. مخاطره‌ای که منشأ آن نه کمبود انرژی بلکه فراوانی مصرف آن است. ایلیچ برای توضیح نظر خود ترافیک را مثال می‌زند. او با تجزیه و تحلیل وضع ترافیک در شهرهای بزرگ صنعتی نشان می‌دهد که چگونه مصرف گزاف انرژی موجب افزایش اعتیادآور سرعت شده و دل‌بستن به سرعت آدمی را در برابر صنعت حمل‌و‌نقل صرفا به صورت مصرف‌کننده‌ای معتاد درآورده است. او معتقد است مصرف بی‌بندوبار انرژی نه‌تنها محیط فیزیکی زیست را بلکه محیط معنوی زیست را هم تباه می‌کند و به نابرابری‌ها دامن می‌زند. ایلیچ در کتاب حاضر درصدد اثبات این مسئله است که جهان ما با اتکای غیرمنطقی بر مصرف بی‌محابای انرژی باعث شده نابرابری‌ها به‌ نحو غیر قابل تحملی افزایش یابد و در میان فقیر و غنی فاصله زیادی بیفتد.
در نظر ایلیچ، کسانی که از بحران انرژی سخن می‌گویند تصویری غریب از انسان ارائه و آن را در اذهان تقویت می‌کنند. طبق این تصویر انسان نوعی وابستگی ذاتی و همیشگی به بردگان مولد انرژی دارد و باید به هر زحمتی که هست راه تسلط بر این بردگان را فراگیرد. عموما این حقیقت را نادیده می‌گیرند که عدالت و انرژی تنها تا نقطه معینی می‌توانند پابه‌پای هم افزایش یابند. او معتقد است این خوش‌باوری عمومی که انرژی پاک و فراوان را شفای بیماری‌های اجتماعی می‌دانند، نتیجه یک سفسطه سیاسی است. چنین تصور می‌شود که در چارچوب یک سیاست آرمانی می‌توان مصرف روزافزون انرژی را با عدالت اجتماعی همراه کرد. ولی ایلیچ معتقد است نقطه حساسی که در آنجا مصرف انرژی موجب اختلال اجتماعی می‌شود از نقطه حساس دیگری که در آنجا تبدیل انرژی به ویرانی محیط می‌انجامد جداست. در نظر او مادامی که این واقعیت را نپذیریم نمی‌توان لزوم محدودیت مصرف سرانه انرژی را به صورت‌ مسئله‌ای سیاسی مطرح کرد. حتی اگر انرژی پاک در دسترس و فراوان باشد، مصرف بی‌بندوبار انرژی در اجتماع همان اثری را خواهد داشت که مصرف داروهای اعتیادآور؛ داروهایی که از لحاظ جسمانی زیان‌بخش تلقی نمی‌شوند ولی از لحاظ روانی اسارت‌آور هستند. به باور ایلیچ، هیچ اجتماعی نمی‌تواند هم آزادی افراد خود را حفظ کند و هم وابسته به مصرف روزافزون انرژی باشد. ازاین‌رو، فراوانی انرژی کنترل بیشتری را بر افراد ایجاب می‌کند. او مدعی است هرگاه مصرف انرژی از حد معینی بگذرد، در هر اجتماعی که باشد، سیستم سیاسی و محتوای فرهنگی آن اجتماع دستخوش انحطاط می‌شود: «در هرجا که نسبت بین نیروی ماشینی و انرژی عضلانی از آن نقطه مشخص حساس تجاوز کرد، حکومت تکنوکراسی استقرار می‌یابد. موضع این نقطه حساس به‌طور کلی ارتباطی با سطح تکنولوژی که در جامعه معینی به کار گرفته می‌شود؛ ندارد». در نظر ایلیچ، تصور وجود چنین نقطه‌ای در کشورهای متوسط یا بسیار غنی به زوایای تاریک تفکر اجتماعی رانده شده است.
ایلیچ «بحران انرژی» را از نظر سیاسی موضوعی گنگ و ابهام‌آمیز می‌داند. با‌این‌حال، تأکید دارد بحران انرژی را با مقدار بیشتر انرژی نمی‌توان رفع کرد: «حل این بحران متوقف بر از‌میان‌رفتن این توهم است که رفاه و نیکبختی را وابسته به تعداد بردگان انرژی می‌داند که در اختیار انسان قرار گیرد». ازاین‌رو، تأکید دارد «برای این منظور لازم است حدودی که در ورای آن انرژی مایه فساد می‌شود مشخص شود و از طریق اقدامات سیاسی تشریک مساعی همه افراد جامعه در جستجوی این حدود جلب شود». ایلیچ این نحوه پژوهش را درست در نقطه مقابل پژوهش‌هایی می‌داند که در‌حال‌حاضر از طرف کارشناسان برای سازمان‌ها صورت می‌گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.