|

مقاله‌اي ازماریو بارگاس یوسا درباره خورخه ادواردز

طرفدار هیچ

ترجمه‌: منوچهر یزدانی

خورخه ادواردز1 در دومین جلد خاطراتش (بردگان شعار) که به‌تازگی انتشار یافته، «طرفداری هیچ» را اعلام می‌کند، جمله‌ بسیار زیبا اما نادرستی است؛ زیرا با اینکه او نظریه‌های آرمانی سیاسی و ادبی کاملا روشنی دارد و صادقانه به آنها پایبند است، همیشه یک عینیت و اعتدال در او وجود داشته است که دقیقا در این روش بسیار بازتاب دارند، رویدادها و خاطرات تابناکش را با تأخیر ولی شفاف و هوشمندانه می‌نویسد. سال‌هایی را که در این کتاب به تصویر می‌کشد، از دوران ادبی جوانی‌اش تا زمانی است که سالوادور آلنده پس از انتخابات به ریاست‌جمهوری شیلی رسید. آلنده او را به‌عنوان مسئول مذاکرات بازگشایی سفارت شیلی که از زمان قطع رابطه دو کشور در رژیم ادواردو فرِی مونتالبا2 بسته شده بود، به کوبا فرستاد. آن هنگام در آمریکای لاتین چنان فرقه‌گرایی سیاسی پرشوری حاکم بود که انسان کم‌سر‌و‌صدا، با‌نزاکت و پایبند احترام به قوانین نمی‌توانست اظهار وجود کند.
ادواردز در این کتاب با نثری زیبا و کنایه‌های ظریف سرشار، به روایت‌ها لطافت خاصی بخشیده است. خانواده‌ قدیمی شیلیایی، بز گری با روابط چپ‌گرایانه‌اش و خود او چپ‌گرایی در نوجوانی و اوایل بلوغ و بالاتر از همه اولین فصل‌های «بردگان شعار» نشان از قدم‌های ابتدایی تسلط او بر ادبیات و چگونگی تحمیل خویش بر همه، با اتکا به نبوغش دارد. تحصیل در رشته حقوق و فارغ‌التحصیلی‌اش از پرینستون نشان از پرکاری او داشت، با شوقی که اونامنو3 و دیگر نویسندگان نسل 98 در او به‌ وجود آوردند. اولین کتاب‌های داستانی او منتشر شد و به سیاست پیوست. بی‌تکلفی و شبگردی‌ها، الکل و خوشگذرانی که تا آن هنگام در آن دیار سابقه نداشت.
پابلو نِرودا4 شخصیتی تأثیرگذار بر زندگی خورخه ادواردز بود. آنها زمانی که ادواردز بسیار جوان بود، با یکدیگر دوست شدند و این دوستی سبب شناخت بسیار نزدیک خورخه از نِرودا شد. خورخه در این صفحه‌ها با تحسین و صمیمیت از عظمت اشعار او یاد می‌کند؛ ولی همچنین از بندگی تردیدهایش، از اندوه و تشویش‌های سیاسی مرموزی که او را به کام خود فرو می‌کشیدند، سخن می‌گوید (در واپسین سال‌های حیاتش اقرار کرد: اشتباه کردم). همچنین تلاشی را توصیف می‌کند که او به کار می‌برد تا خورخه، «عنصر نامطلوب» انتقاد او از انقلاب کوبا را که در تمام جهان خوانده شد، ننویسد (همان‌طور که شاعر پیش‌بینی کرده بود) با خشمی بی‌سابقه از او به‌عنوان یک چپیِ طلسم‌شده از فرضیه انقلابِ «توأم با پایکوبیِ» کوبا، به انتقاد تند پرداخت. در اینجا خود خولیو کورتازار5 که در آن سال‌ها تازه به انقلاب پیوسته بود، روایت می‌کند؛ اعتراف کرد که چگونه به سبب نوشتن آن خاطرات، گذشته از همه‌ دوستی‌ها، ترجیح می‌دهم دیگر او را نبینم.
من نیز خورخه را در همین سال‌ها شناختم. به‌عنوان منشی سوم سفارت شیلی تازه به پاریس رسیده بود. خیلی با هم دوست شدیم، آخر هفته‌ها گفت‌وگوهای ادبی داشتیم و کتاب رد‌و‌بدل می‌کردیم. در آن زمان بسیار خجالتی بود؛ ولی پس از نوشیدن خیلی جدی می‌پرید روی میز و یک «رقص هندی» شیطانی اجرا می‌کرد که شامل حرکت هم‌زمان سر، دست‌ها و پاها بود. مطمئنم که وظايف دیپلماتیک خود را نیز به‌ نحو احسن انجام می‌داد؛ ولی همیشه ادبیات مهم‌ترین دغدغه‌ او بود و از همان زمان عادت داشت صبح خیلی زود برای نوشتن بیدار شود. همیشه با مداد جوهری آبی روی کاغذ سفید. من اولین رمان او «ثقل شب» را به همین شکل خواندم و همیشه در خاطرم زنده خواهد ماند؛ همان‌طور که خاطره‌ بحث‌هایمان. مثلا این را که داستایفسکی یا تولستوی، کدام نویسنده‌ بهتری بودند، به‌ یاد خواهم داشت. من مدافع تولستوی بودم.
در این کتاب بسیاری از شخصیت‌های برجسته مانند روبن براگایِ6 برزیلی، کارلوس فوئنتِس7 «با آن صورت قهرمان انقلاب مکزیکی‌اش»، یا اِنریکه بِیو8، رژه می‌روند. اِنریکه بِیو، آدمی خوش‌سلیقه و مشکل‌پسند، یک شب به من اقرار کرد که خوشبخت است؛ چون توانسته بود رؤیای نمادینی را که در سر داشت، عملی کند. از او پرسیدم آن چه بوده است؟ خیلی جدی پاسخ داد: روشی برای پختن گوشت گاو کشف کردم که به آن طعم گوشت شکار می‌دهد. شاید لطیف‌ترین آنها نام مستعار کِه‌کِه سان هوئِزا9 باشد؛ روشنفکر و محقق کتاب‌شناسی که به‌ نظر می‌رسید در این دنیا (به ‌جز در کتابخانه) سرگردان مانده، خودش ریزجثه؛ اما عاشق زنان بسیار بلند و عضلانی بود. در جزیره‌ یونانی لِروس تصادف کرد و در سانتیاگو زندگی را پس از خواندن هزاران کتاب بدون اینکه حتی یک کلمه از این سرزمین (یونان) فرا گرفته باشد، بدرود گفت. پس از تصادف در آن جزیره‌ کوچک یونانی، گفت‌وگویش با پاپ که او را در کنار خود می‌یابد، به‌یاد‌ماندنی است.
ظاهرشدن سریع پِه‌پِه بیانکو10، سردبیر ابدی هیئت تحریریه‌ مجله جنوب Sur در بوئنوس‌آیرس (آرزو داشت فقیر باشد، طوری که بینوا، حالا کمتر از یک فقیر بود). به‌ خاطر دارم که پِه‌پِه بیانکو فقط دو کتاب منتشر کرد (به‌هر‌صورت تنها دو کتاب از او خواندم)؛ ولی یکی از آن روشنفکران آرژانتینی بود که بهترین آثار ادبی جهان را به پنج زبان خوانده و با ذوقی سرشار و لغزش‌ناپذیر آنها را نقد کرده بود. گارسیا مارکز شخصا ظاهر نمی‌شود؛ ولی «صد سال تنهایی» او چرا؛ به ‌گفته‌ ادواردز فانتزی مبالغه‌آمیز آن «مرا کسل می‌کند». (روزگار جوانی در‌این‌باره هم می‌توانستیم بحثی هیجان‌انگیز داشته باشیم). ظهور آرتور لاندکوئیست11، شاعر و نویسنده‌ سوئدی (پژوهشگر زبان و ادبیات اسپانیایی، از جهات دیگر) ناخوشایند است، چنین به نظر می‌رسید که به شناخت گونه‌ای اصول سیاسی ادبی دست یافته باشد. معتقد بود نویسنده‌ طرفدار کاسترو و کاستروییسم، طبعا نویسنده‌ خوبی خواهد بود. همچنین تصویر روبرتو ماتای12 نقاش و چند سوررئالیست فراموش‌نشدنی است که در حال لگدزدن به نشیمن‌گاه داوید آلفارو سیکیروسِ13 سالخورده، در زمان کنگره فرهنگی هاوانا، با نثار هر لگد فریاد می‌زدند: «برای تروتسکی14».
یکی از ابعاد خاص این کتاب جنبه‌ سیاسی آن است. شگفت‌انگیز است که کسی که وقوع فاجعه‌‌ ناشی از انتخاب سالوادور آلنده و تغییرات موعود «اتحاد مردمی» را هشدار داده بود، نرودا بود. از او پرسیدند که آیا به آلنده رأی خواهد داد، گفت: متأسفانه راه دیگری ندارم؛ ولی مَتیلده نِرودا15 به رادومیرو تومیک16 رأی داد. در اینجا شاعر از کابوسی که می‌توانست در شیلی به وقوع پیوندد؛ (یعنی شلاق دوآتشه پینوشه) پریشان ظاهر می‌شود؛ نگران از اینکه در مقابل چشم‌انداز تندروی اتحاد مردمی، اتحاد دموکراتیک کشور در خطر بی‌ثباتی قرار گیرد. درواقع این نهادها بسیار ریشه‌دار بودند. تنها در شیلی دموکراتیکِ آن زمان مقدور بود که یک دیپلمات بتواند، همان‌طور که ادواردز رفتار می‌کرد، روزهای 26 جولای برای بزرگداشت انقلاب کشوری که دولت متبوعش در حال ممنوعیتی آتشین با آن بود (تا حد قطع روابط) با من به سفارت کوبا در پاریس برود. گذشته از چپی‌بودن ادواردز در آن زمان، وزیر امور خارجه فرِی مونتالبا17 و گابریل بالدِس18 دموکرات‌مسیحی او را برای مشاوره درباره‌ نویسندگان و سیاست فرهنگی دولت دعوت می‌کردند. رسم خوبی که خوشبختانه پس از دفع کابوس دیکتاتور نظامی به شیلی بازگشت و این کتاب آن را با ظرافت و طنز بازسازی کرده است.
پانویس‌ها:
1. دیپلمات شیلیایی، زاده 1931، (Jorge Edwards)
2. Eduardo Frei Montalva
3. Unamuno
4. Pablo Neruda
5. Julio Cortázar
6. Rubem Braga
7. Carlos Fuentes
8. Enrique Bello
9. Queque Sanhueza
10. Pepe Bianco
11. Artur Lundqvist
12. RobertoMatta
13. David Alfaro Siqueiros
14. Trotski
15. Matilde Neruda
16. Radomiro Tomic
17. Frei Montalva
18. Gabriel Valdés

خورخه ادواردز1 در دومین جلد خاطراتش (بردگان شعار) که به‌تازگی انتشار یافته، «طرفداری هیچ» را اعلام می‌کند، جمله‌ بسیار زیبا اما نادرستی است؛ زیرا با اینکه او نظریه‌های آرمانی سیاسی و ادبی کاملا روشنی دارد و صادقانه به آنها پایبند است، همیشه یک عینیت و اعتدال در او وجود داشته است که دقیقا در این روش بسیار بازتاب دارند، رویدادها و خاطرات تابناکش را با تأخیر ولی شفاف و هوشمندانه می‌نویسد. سال‌هایی را که در این کتاب به تصویر می‌کشد، از دوران ادبی جوانی‌اش تا زمانی است که سالوادور آلنده پس از انتخابات به ریاست‌جمهوری شیلی رسید. آلنده او را به‌عنوان مسئول مذاکرات بازگشایی سفارت شیلی که از زمان قطع رابطه دو کشور در رژیم ادواردو فرِی مونتالبا2 بسته شده بود، به کوبا فرستاد. آن هنگام در آمریکای لاتین چنان فرقه‌گرایی سیاسی پرشوری حاکم بود که انسان کم‌سر‌و‌صدا، با‌نزاکت و پایبند احترام به قوانین نمی‌توانست اظهار وجود کند.
ادواردز در این کتاب با نثری زیبا و کنایه‌های ظریف سرشار، به روایت‌ها لطافت خاصی بخشیده است. خانواده‌ قدیمی شیلیایی، بز گری با روابط چپ‌گرایانه‌اش و خود او چپ‌گرایی در نوجوانی و اوایل بلوغ و بالاتر از همه اولین فصل‌های «بردگان شعار» نشان از قدم‌های ابتدایی تسلط او بر ادبیات و چگونگی تحمیل خویش بر همه، با اتکا به نبوغش دارد. تحصیل در رشته حقوق و فارغ‌التحصیلی‌اش از پرینستون نشان از پرکاری او داشت، با شوقی که اونامنو3 و دیگر نویسندگان نسل 98 در او به‌ وجود آوردند. اولین کتاب‌های داستانی او منتشر شد و به سیاست پیوست. بی‌تکلفی و شبگردی‌ها، الکل و خوشگذرانی که تا آن هنگام در آن دیار سابقه نداشت.
پابلو نِرودا4 شخصیتی تأثیرگذار بر زندگی خورخه ادواردز بود. آنها زمانی که ادواردز بسیار جوان بود، با یکدیگر دوست شدند و این دوستی سبب شناخت بسیار نزدیک خورخه از نِرودا شد. خورخه در این صفحه‌ها با تحسین و صمیمیت از عظمت اشعار او یاد می‌کند؛ ولی همچنین از بندگی تردیدهایش، از اندوه و تشویش‌های سیاسی مرموزی که او را به کام خود فرو می‌کشیدند، سخن می‌گوید (در واپسین سال‌های حیاتش اقرار کرد: اشتباه کردم). همچنین تلاشی را توصیف می‌کند که او به کار می‌برد تا خورخه، «عنصر نامطلوب» انتقاد او از انقلاب کوبا را که در تمام جهان خوانده شد، ننویسد (همان‌طور که شاعر پیش‌بینی کرده بود) با خشمی بی‌سابقه از او به‌عنوان یک چپیِ طلسم‌شده از فرضیه انقلابِ «توأم با پایکوبیِ» کوبا، به انتقاد تند پرداخت. در اینجا خود خولیو کورتازار5 که در آن سال‌ها تازه به انقلاب پیوسته بود، روایت می‌کند؛ اعتراف کرد که چگونه به سبب نوشتن آن خاطرات، گذشته از همه‌ دوستی‌ها، ترجیح می‌دهم دیگر او را نبینم.
من نیز خورخه را در همین سال‌ها شناختم. به‌عنوان منشی سوم سفارت شیلی تازه به پاریس رسیده بود. خیلی با هم دوست شدیم، آخر هفته‌ها گفت‌وگوهای ادبی داشتیم و کتاب رد‌و‌بدل می‌کردیم. در آن زمان بسیار خجالتی بود؛ ولی پس از نوشیدن خیلی جدی می‌پرید روی میز و یک «رقص هندی» شیطانی اجرا می‌کرد که شامل حرکت هم‌زمان سر، دست‌ها و پاها بود. مطمئنم که وظايف دیپلماتیک خود را نیز به‌ نحو احسن انجام می‌داد؛ ولی همیشه ادبیات مهم‌ترین دغدغه‌ او بود و از همان زمان عادت داشت صبح خیلی زود برای نوشتن بیدار شود. همیشه با مداد جوهری آبی روی کاغذ سفید. من اولین رمان او «ثقل شب» را به همین شکل خواندم و همیشه در خاطرم زنده خواهد ماند؛ همان‌طور که خاطره‌ بحث‌هایمان. مثلا این را که داستایفسکی یا تولستوی، کدام نویسنده‌ بهتری بودند، به‌ یاد خواهم داشت. من مدافع تولستوی بودم.
در این کتاب بسیاری از شخصیت‌های برجسته مانند روبن براگایِ6 برزیلی، کارلوس فوئنتِس7 «با آن صورت قهرمان انقلاب مکزیکی‌اش»، یا اِنریکه بِیو8، رژه می‌روند. اِنریکه بِیو، آدمی خوش‌سلیقه و مشکل‌پسند، یک شب به من اقرار کرد که خوشبخت است؛ چون توانسته بود رؤیای نمادینی را که در سر داشت، عملی کند. از او پرسیدم آن چه بوده است؟ خیلی جدی پاسخ داد: روشی برای پختن گوشت گاو کشف کردم که به آن طعم گوشت شکار می‌دهد. شاید لطیف‌ترین آنها نام مستعار کِه‌کِه سان هوئِزا9 باشد؛ روشنفکر و محقق کتاب‌شناسی که به‌ نظر می‌رسید در این دنیا (به ‌جز در کتابخانه) سرگردان مانده، خودش ریزجثه؛ اما عاشق زنان بسیار بلند و عضلانی بود. در جزیره‌ یونانی لِروس تصادف کرد و در سانتیاگو زندگی را پس از خواندن هزاران کتاب بدون اینکه حتی یک کلمه از این سرزمین (یونان) فرا گرفته باشد، بدرود گفت. پس از تصادف در آن جزیره‌ کوچک یونانی، گفت‌وگویش با پاپ که او را در کنار خود می‌یابد، به‌یاد‌ماندنی است.
ظاهرشدن سریع پِه‌پِه بیانکو10، سردبیر ابدی هیئت تحریریه‌ مجله جنوب Sur در بوئنوس‌آیرس (آرزو داشت فقیر باشد، طوری که بینوا، حالا کمتر از یک فقیر بود). به‌ خاطر دارم که پِه‌پِه بیانکو فقط دو کتاب منتشر کرد (به‌هر‌صورت تنها دو کتاب از او خواندم)؛ ولی یکی از آن روشنفکران آرژانتینی بود که بهترین آثار ادبی جهان را به پنج زبان خوانده و با ذوقی سرشار و لغزش‌ناپذیر آنها را نقد کرده بود. گارسیا مارکز شخصا ظاهر نمی‌شود؛ ولی «صد سال تنهایی» او چرا؛ به ‌گفته‌ ادواردز فانتزی مبالغه‌آمیز آن «مرا کسل می‌کند». (روزگار جوانی در‌این‌باره هم می‌توانستیم بحثی هیجان‌انگیز داشته باشیم). ظهور آرتور لاندکوئیست11، شاعر و نویسنده‌ سوئدی (پژوهشگر زبان و ادبیات اسپانیایی، از جهات دیگر) ناخوشایند است، چنین به نظر می‌رسید که به شناخت گونه‌ای اصول سیاسی ادبی دست یافته باشد. معتقد بود نویسنده‌ طرفدار کاسترو و کاستروییسم، طبعا نویسنده‌ خوبی خواهد بود. همچنین تصویر روبرتو ماتای12 نقاش و چند سوررئالیست فراموش‌نشدنی است که در حال لگدزدن به نشیمن‌گاه داوید آلفارو سیکیروسِ13 سالخورده، در زمان کنگره فرهنگی هاوانا، با نثار هر لگد فریاد می‌زدند: «برای تروتسکی14».
یکی از ابعاد خاص این کتاب جنبه‌ سیاسی آن است. شگفت‌انگیز است که کسی که وقوع فاجعه‌‌ ناشی از انتخاب سالوادور آلنده و تغییرات موعود «اتحاد مردمی» را هشدار داده بود، نرودا بود. از او پرسیدند که آیا به آلنده رأی خواهد داد، گفت: متأسفانه راه دیگری ندارم؛ ولی مَتیلده نِرودا15 به رادومیرو تومیک16 رأی داد. در اینجا شاعر از کابوسی که می‌توانست در شیلی به وقوع پیوندد؛ (یعنی شلاق دوآتشه پینوشه) پریشان ظاهر می‌شود؛ نگران از اینکه در مقابل چشم‌انداز تندروی اتحاد مردمی، اتحاد دموکراتیک کشور در خطر بی‌ثباتی قرار گیرد. درواقع این نهادها بسیار ریشه‌دار بودند. تنها در شیلی دموکراتیکِ آن زمان مقدور بود که یک دیپلمات بتواند، همان‌طور که ادواردز رفتار می‌کرد، روزهای 26 جولای برای بزرگداشت انقلاب کشوری که دولت متبوعش در حال ممنوعیتی آتشین با آن بود (تا حد قطع روابط) با من به سفارت کوبا در پاریس برود. گذشته از چپی‌بودن ادواردز در آن زمان، وزیر امور خارجه فرِی مونتالبا17 و گابریل بالدِس18 دموکرات‌مسیحی او را برای مشاوره درباره‌ نویسندگان و سیاست فرهنگی دولت دعوت می‌کردند. رسم خوبی که خوشبختانه پس از دفع کابوس دیکتاتور نظامی به شیلی بازگشت و این کتاب آن را با ظرافت و طنز بازسازی کرده است.
پانویس‌ها:
1. دیپلمات شیلیایی، زاده 1931، (Jorge Edwards)
2. Eduardo Frei Montalva
3. Unamuno
4. Pablo Neruda
5. Julio Cortázar
6. Rubem Braga
7. Carlos Fuentes
8. Enrique Bello
9. Queque Sanhueza
10. Pepe Bianco
11. Artur Lundqvist
12. RobertoMatta
13. David Alfaro Siqueiros
14. Trotski
15. Matilde Neruda
16. Radomiro Tomic
17. Frei Montalva
18. Gabriel Valdés

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.