|

تاریخ شفاهی وزارت امور خارجه را در «شرق» بخوانید

حسن علی‌بخشی-رئیس بخش تاریخ شفاهی وزارت امور خارجه

تاریخ شفاهی، یکی از روش‌های جدید در نگارش تاریخ، با فناوری و افزایش ارتباطات و به‌منظور انتقال افکار و تجربیات مرسوم شده است تا پاسخ‌گوی نیاز به ثبت اطلاعات فراوان در عصر معاصر باشد. این روش پیش از مورخان، توسط جامعه‌شناسان استفاده می‌شد و ظاهرا ریشه در اسطوره‌ها، داستان‌ها و افسانه‌هایی دارد که سینه‌به‌سینه نقل شده تا به دست ما رسیده است. خاطرات شفاهی این امکان را به مصاحبه‌کننده می‌دهد تا ضمن ثبت وقایع از قول روایتگر، اطلاعات مفیدی را به‌عنوان منبع دست‌اول در اختیار پژوهشگران حوزه‌های گوناگون قرار دهد و به تاریخ مکتوب کمک کند. از دیگر خصوصیات بارز تاریخ شفاهی، ثبت تاریخ بر اساس مشاهدات عینی، ورود به لایه‌های ناملموس تاریخ، ابهام‌زدایی از تاریخ مکتوب، مردمی‌کردن تاریخ، تدوین دانش نهفته و ذهنی افراد برای آیندگان و نشان‌دادن جزئیاتی از تاریخ است که در اسناد و مدارک موجود پیدا نمی‌شود. براین‌اساس تاریخ شفاهی وزارت امور خارجه دارای جایگاه و اهمیت خاصی است؛ زیرا کارگزاران این وزارت اجرای سیاست خارجی کشور را برعهده دارند و اطلاعات و پاسخ‌های بسیاری از رخدادهای سیاسی و بین‌المللی را در حافظه خود ذخیره کرده‌اند. ثبت خاطرات دیپلمات‌ها همواره از دغدغه‌های اصلی دستگاه دیپلماسی بوده که البته دشواری و سختی‌های خاص خود را نیز دارد، از آن جهت که موضوعیت این خاطرات با منافع ملی، حاکمیتی و خطوط قرمز کشور مرتبط است. به همین دلیل این دستگاه در بخشنامه‌‌ها در سال 1382 «انتقال نانوشته‌های دوران مأموریت توسط رؤسای نمایندگی‌ها» را با هدف ضبط و نگهداری خاطرات شفاهی سفرا و سرکنسولگرهای جمهوری اسلامی در خارج اجباری کرد. براین‌اساس تعداد قابل‌توجهی از مسئولان نمایندگی‌های جمهوری اسلامی ایران پس از بازگشت از مأموریت به تدوین خاطرات و ناگفته‌های خود پرداختند، اما این امر به دلایل مختلف متوقف شد تا اینکه در سال 1393 تشکیل واحد مستقل تاریخ شفاهی در دستور کار وزارت امور خارجه قرار گرفت و در این سال اولین کتاب منتشر و استقبال خوبی از آن شد؛ بنابراین می‌توان گفت وزارت امور خارجه در راستای اجرای این طرح نسبت به دیگر وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های دولتی پیشرو و سرآمد بوده است. از سوی دیگر تصمیم دولت جمهوری اسلامی ایران مبنی‌بر لزوم تأسیس و نهادینه‌کردن واحد تاریخ شفاهی در دستگاه‌های دولتی در سال 1395 و حساسیت‌های دستگاه سیاست خارجی سبب شد که موضوع ثبت خاطرات کارگزاران سیاست خارجی اهمیت بیشتری یابد. به همین خاطر بخش تاریخ شفاهی مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی با جدیت هرچه بیشتر در تلاش است تا اطلاعات نانوشته سیاست خارجی کشور را به‌ صورت کتاب در اختیار مخاطبان و پژوهشگران سیاست خارجی و روابط بین‌الملل قرار دهد. تاریخ شفاهی بنا دارد به موضوعات مهمی مانند تحولات پرونده هسته‌ای و توافق برجام، قطع‌نامه 598، فرازونشیب روابط کشورمان با کشورهای همسایه، چگونگی ظهور گروه‌های تروریستی و تکفیری، تشکیل جنبش‌های انقلابی، دیپلماسی دفاع مقدس در دوران جنگ تحمیلی و ... پرداخته و جعبه سیاه این موضوعات را رمزگشایی و در اختیار عموم قرار دهد. خوشبختانه با استقبال فرهیختگان جامعه و مسئولان این وزارتخانه، انتشار خاطرات برخی دیپلمات‌ها با استقبال بسیار خوبی مواجه شده است.

الف) کتب چاپ‌شده:
1- دیپلماسی دولت اصلاحات در جهان عرب سال 1380، خاطرات دکتر سیدمحمد صدر 2- خاطرات دیپلمات‌های ایرانی در اروپا 3- از شمال آفریقا تا واتیکان، خاطرات آقای دکتر محمد مسجدجامعی 4- دیپلماسی در عمل؛ یادداشت‌های کاربردی از دوران سفارت در رومانی، دکتر بهادر امینیان 5- از طرابلس تا دمشق، خاطرات دوران خدمت محمدرضا باقری در وزارت امور خارجه 6- خاطرات سیاسی و دیپلماتیک از دولت اصلاحات سال 1376، خاطرات سیدمحمد صدر 7- خروج از انزوا، یادداشت‌های دیپلماتیک از دوران اصلاحات سال 1377، دکتر سیدمحمد صدر 8- گذری در تاریخ؛ خاطرات دکتر علی‌اکبر صالحی (وزیر سابق امور خارجه)
ب) کتب در حال انتشار:
9-گفت‌وگوی تمدن‌ها، خاطرات دیپلماتیک و سیاسی دکتر سیدمحمد صدر، سال 1379 10- در گذر ایام، خاطرات دکتر عبدالرحیم گواهی (دوران سفارت در سوئد، ژاپن و نروژ) 11- چهار سال آن‌سوی ارس، خاطرات محسن پاک‌آئین (سفیر سابق در آذربایجان)
12- داستان هفت شهر (کربلا، نجف، تهران، مشهد، شیراز و جده)، خاطرات صباح زنگنه 13- خاطرات دکتر علی آهنی (سفیر سابق جمهوری اسلامی ایران در پاریس) 14- خاطرات سیدمحمد حسینی (سخنگوی اسبق وزارت امور خارجه) 15- خاطرات علی شمس‌اردکانی (سفیر اسبق در کویت)
ازاین‌پس این روزنامه بنا دارد به مناسبت دویستمین سال تأسیس وزارت امور خارجه، خاطرات دیپلماتیک مسئولان و کارگزاران وزارت امور خارجه را روزهای یکشنبه در ستون صفحه دیپلماسی خود چاپ کند.

تاریخ شفاهی، یکی از روش‌های جدید در نگارش تاریخ، با فناوری و افزایش ارتباطات و به‌منظور انتقال افکار و تجربیات مرسوم شده است تا پاسخ‌گوی نیاز به ثبت اطلاعات فراوان در عصر معاصر باشد. این روش پیش از مورخان، توسط جامعه‌شناسان استفاده می‌شد و ظاهرا ریشه در اسطوره‌ها، داستان‌ها و افسانه‌هایی دارد که سینه‌به‌سینه نقل شده تا به دست ما رسیده است. خاطرات شفاهی این امکان را به مصاحبه‌کننده می‌دهد تا ضمن ثبت وقایع از قول روایتگر، اطلاعات مفیدی را به‌عنوان منبع دست‌اول در اختیار پژوهشگران حوزه‌های گوناگون قرار دهد و به تاریخ مکتوب کمک کند. از دیگر خصوصیات بارز تاریخ شفاهی، ثبت تاریخ بر اساس مشاهدات عینی، ورود به لایه‌های ناملموس تاریخ، ابهام‌زدایی از تاریخ مکتوب، مردمی‌کردن تاریخ، تدوین دانش نهفته و ذهنی افراد برای آیندگان و نشان‌دادن جزئیاتی از تاریخ است که در اسناد و مدارک موجود پیدا نمی‌شود. براین‌اساس تاریخ شفاهی وزارت امور خارجه دارای جایگاه و اهمیت خاصی است؛ زیرا کارگزاران این وزارت اجرای سیاست خارجی کشور را برعهده دارند و اطلاعات و پاسخ‌های بسیاری از رخدادهای سیاسی و بین‌المللی را در حافظه خود ذخیره کرده‌اند. ثبت خاطرات دیپلمات‌ها همواره از دغدغه‌های اصلی دستگاه دیپلماسی بوده که البته دشواری و سختی‌های خاص خود را نیز دارد، از آن جهت که موضوعیت این خاطرات با منافع ملی، حاکمیتی و خطوط قرمز کشور مرتبط است. به همین دلیل این دستگاه در بخشنامه‌‌ها در سال 1382 «انتقال نانوشته‌های دوران مأموریت توسط رؤسای نمایندگی‌ها» را با هدف ضبط و نگهداری خاطرات شفاهی سفرا و سرکنسولگرهای جمهوری اسلامی در خارج اجباری کرد. براین‌اساس تعداد قابل‌توجهی از مسئولان نمایندگی‌های جمهوری اسلامی ایران پس از بازگشت از مأموریت به تدوین خاطرات و ناگفته‌های خود پرداختند، اما این امر به دلایل مختلف متوقف شد تا اینکه در سال 1393 تشکیل واحد مستقل تاریخ شفاهی در دستور کار وزارت امور خارجه قرار گرفت و در این سال اولین کتاب منتشر و استقبال خوبی از آن شد؛ بنابراین می‌توان گفت وزارت امور خارجه در راستای اجرای این طرح نسبت به دیگر وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های دولتی پیشرو و سرآمد بوده است. از سوی دیگر تصمیم دولت جمهوری اسلامی ایران مبنی‌بر لزوم تأسیس و نهادینه‌کردن واحد تاریخ شفاهی در دستگاه‌های دولتی در سال 1395 و حساسیت‌های دستگاه سیاست خارجی سبب شد که موضوع ثبت خاطرات کارگزاران سیاست خارجی اهمیت بیشتری یابد. به همین خاطر بخش تاریخ شفاهی مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی با جدیت هرچه بیشتر در تلاش است تا اطلاعات نانوشته سیاست خارجی کشور را به‌ صورت کتاب در اختیار مخاطبان و پژوهشگران سیاست خارجی و روابط بین‌الملل قرار دهد. تاریخ شفاهی بنا دارد به موضوعات مهمی مانند تحولات پرونده هسته‌ای و توافق برجام، قطع‌نامه 598، فرازونشیب روابط کشورمان با کشورهای همسایه، چگونگی ظهور گروه‌های تروریستی و تکفیری، تشکیل جنبش‌های انقلابی، دیپلماسی دفاع مقدس در دوران جنگ تحمیلی و ... پرداخته و جعبه سیاه این موضوعات را رمزگشایی و در اختیار عموم قرار دهد. خوشبختانه با استقبال فرهیختگان جامعه و مسئولان این وزارتخانه، انتشار خاطرات برخی دیپلمات‌ها با استقبال بسیار خوبی مواجه شده است.

الف) کتب چاپ‌شده:
1- دیپلماسی دولت اصلاحات در جهان عرب سال 1380، خاطرات دکتر سیدمحمد صدر 2- خاطرات دیپلمات‌های ایرانی در اروپا 3- از شمال آفریقا تا واتیکان، خاطرات آقای دکتر محمد مسجدجامعی 4- دیپلماسی در عمل؛ یادداشت‌های کاربردی از دوران سفارت در رومانی، دکتر بهادر امینیان 5- از طرابلس تا دمشق، خاطرات دوران خدمت محمدرضا باقری در وزارت امور خارجه 6- خاطرات سیاسی و دیپلماتیک از دولت اصلاحات سال 1376، خاطرات سیدمحمد صدر 7- خروج از انزوا، یادداشت‌های دیپلماتیک از دوران اصلاحات سال 1377، دکتر سیدمحمد صدر 8- گذری در تاریخ؛ خاطرات دکتر علی‌اکبر صالحی (وزیر سابق امور خارجه)
ب) کتب در حال انتشار:
9-گفت‌وگوی تمدن‌ها، خاطرات دیپلماتیک و سیاسی دکتر سیدمحمد صدر، سال 1379 10- در گذر ایام، خاطرات دکتر عبدالرحیم گواهی (دوران سفارت در سوئد، ژاپن و نروژ) 11- چهار سال آن‌سوی ارس، خاطرات محسن پاک‌آئین (سفیر سابق در آذربایجان)
12- داستان هفت شهر (کربلا، نجف، تهران، مشهد، شیراز و جده)، خاطرات صباح زنگنه 13- خاطرات دکتر علی آهنی (سفیر سابق جمهوری اسلامی ایران در پاریس) 14- خاطرات سیدمحمد حسینی (سخنگوی اسبق وزارت امور خارجه) 15- خاطرات علی شمس‌اردکانی (سفیر اسبق در کویت)
ازاین‌پس این روزنامه بنا دارد به مناسبت دویستمین سال تأسیس وزارت امور خارجه، خاطرات دیپلماتیک مسئولان و کارگزاران وزارت امور خارجه را روزهای یکشنبه در ستون صفحه دیپلماسی خود چاپ کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.