سیلی داروین
معروف است ﺳﻪ ﺳﯿﻠﯽ ﻣﺤﮑﻢ ﺑﺸﺮ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺧﻮﺍﺏ ﭼﻨﺪﯾﻦ هزﺍﺭ ﺳﺎﻟﻪﺍﺵ ﺑﯿﺪﺍﺭ ﮐﺮﺩ: ﺳﯿﻠﯽ اول ﺭﺍ ﮐﻮﭘﺮﻧﯿﮏ زد، ﺳﯿﻠﯽ دوم ﺭﺍ ﺩﺍﺭﻭﯾﻦ و سیلی سوم را فروید. در این میان سیلی داروین هنوز چالشبرانگیز است، نهتنها در حوزههای اعتقادی، بلکه حتی نزد مردم عادی و فهم عرفی حاکم بر اکثر جوامع. چون بحث درباره داروین از زیستشناسی تکاملی بسیار فراتر میرود. نظریه او تصور انسان را از خودش تغییر میدهد.
این دگرگونی در جهانبینی انسانها تاثیرات فلسفی فراوانی از خود بر جای گذاشته است. آموزههای داروین فقط در بریتانیای عصر ویکتوریا نبود که کفر تلقی شدند، بلکه این آموزهها تا همین امروز هم احساسات مردمان فراوانی را جریحهدار میکند. برای انسان تصمیمگیری در مورد اینکه محصول طبیعت بود یا فرزند خلقتباوری همیشه محل نزاع بوده است. متفکران بسیاری بعد از انتشار نظریه داروین، درباره منشأ انسان سخن گفتهاند و مواضع متفاوتی داشتهاند.
حتی خود داروین هم در سال 1860 بعد از مواجهه با برخی از این مواضع نوشت: «در اعماق وجودم احساس میکنم که کل موضوع، برای قوه درک انسان، مسئلهای بسیار دشوار است. بهتر است بگذاریم هر انسانی برای خودش به هر آنچه میخواهد ایمان و امید داشته باشد». اغراق نیست اگر بگوییم درباره نظریات داروین، همچون فروید و کوپرنیک، هزاران جلد کتاب نوشته شده و در فارسی نیز این شرحها و تفسیرها کم نیستند. به تازگی نشر نی مجلد مربوط به داروین از مجموعه «چگونه بخوانیم» را با ترجمه محمود رافع منتشر کرده است. «چگونه بخوانيم» مجموعه کتابهايي است شناختهشده درباره آرا و زندگي برخي از مهمترين متفکران و فيلسوفان دوره مدرن به سرويراستاري سايمون کريچلي. تاکنون بخش عمدهای از آثار این مجموعه به فارسی ترجمه و منتشر شدهاند. مارک ریدلی در کتاب «چگونه داروین بخوانیم» با رویکرد پرسش و پاسخ میکوشد نشان دهد که داروین چگونه به مسائل و دغدغههای خود مینگریست و خواننده داروین چگونه میتواند برهانهای او را بفهمد. عمده این پرسش و پاسخها همانهایی هستند که خود داروین در ذهن داشته و مکتوب کرده است. مارک ریدلی، استاد جانورشناسی دانشگاه آکسفورد و
ویراستار «منتخب آثار داروین» است.
ریدلی در این کتاب از سه اثر مهم داروین استفاده میکند: 1) عمدتا به کتاب «خاستگاه گونهها» میپردازد که داروین دو هدف در آن دارد، هدف اول اینکه صورتهای جدید حیات حاصل تکاملاند یا خلقتی جداگانه و هدف دوم ارائه برهانها و استدلالهایی است برای نظریه تکامل؛ 2) دومین اثر معروف داروین «تبار انسان» را بررسی میکند که یکسوم آن درباره نظریه تکامل است. بهعلاوه فصلهایی از این کتاب نیز به تکامل قوای ذهنی، اخلاقی و اجتماعی پرداخته است؛ 3) به ایدههای پیشگام داروین در کتاب «بیان عواطف» میپردازد. دو کتاب «تبار انسان» و «بیان عواطف» در دهه پایانی عمر داروین نوشته شدهاند و ارتباط تنگاتنگی با هم دارند.
میراث پایدار داروین را باید در نظریات انقلابی او دنبال کرد. طبق نظریه تکامل، صورتهای مختلف حیات بر روی زمین همه و همه از اجدادی مشترک منشعب شدهاند که این اجداد نیز بسیار متفاوت از اسلاف مدرنشان بودهاند. نظریات گسترده او درباره تکامل بر مبنای انتخاب طبیعی همگی بر بنیان شواهد و مستنداتی از تاریخ طبیعی تدوین شدهاند که داروین عمرش را صرف گردآوری آنها کرد. ریدلی معتقد است داروین چهرهای تاریخی است که زیستشناسی را دستخوش انقلابی عظیم کرد و تأثیری ژرف بر کل فرهنگ مدرن گذاشت، نهفقط بر زیستشناسی بلکه بر فلسفه، علوم انسانی، الهیات، ادبیات، هنرهای تجسمی و حتی مهندسی نرمافزار. بنابراین باید در نوشتههای داروین به دنبال درونمایههای بزرگ اندیشه بشری گشت. بهعلاوه، ریدلی داروین را ذهنی برتر میداند که مطالعه او مستقل از نفوذ تاریخیاش جذاب خواهد بود. طبق معرفی ریدلی، داروین نویسندهای پرکار و جامعالاطراف بود. او نهتنها یکی از اثرگذارترین کتابهای تمام تاریخ بشریت، «خاستگاه گونهها» را نوشت، بلکه به نگارش گستره وسیعی از کتابها با موضوعاتی بسیار متنوع پرداخت. پس آیا باید داروین را از چشم یک مورخ خواند یا از
نگاه یک دانشمند؟
هدف نویسنده در خوانش تاریخی داروین این است که به ذهن داروین نفوذ کند تا دریابد و نشان دهد او چگونه میاندیشید. رویکرد او نیز اینگونه است که باید کوشید به درک سؤالاتی رسید که افراد میپرسند. شاید این سؤالات چندان صریح نباشد، اما اگر بتوان از سؤالات رمزگشایی کرد، راحتتر معنای کارهایی را که کردهاند میفهمیم. مثلا درباره انبوه شواهدی که داروین در زمینههای مختلف (از کشاورزی تا تاریخ طبیعی) ارائه میکند، باید این سؤال را از خودمان بپرسیم که داروین چه پرسشهایی در ذهن داشته که به ارائه چنین شواهدی روی آورده است. یا مثلا وقتی با برهانی انتزاعی روبهرو میشویم، باید از خودمان بپرسیم که این برهان قرار بوده برای پاسخگویی به چه پرسشی به کار رود. اما از آنجا که داروین بزرگتر از آن است که صرفا در بستر زمانه خود درک شود و هنوز هم بسیار تأثیرگذار است، ریدلی میکوشد داروین را از منظری مدرن بخواند. مثلا امروزه به مدد علم ژنتیک جزئیات درک و برداشت داروین از وراثت رد شده است، اما همین علم ژنتیک و دانش دیانای، ایده اصلی داروین را نهتنها تأیید، بلکه تقویت هم کرده است.
ازاینرو، ریدلی پیشنهاد میکند بهتر است ایدههای تکاملی داروین را به مدد اصطلاحات و مفاهیم ژنتیک درک کرد و نه با اتکا به نظریههای وراثتی خود داروین. از طرفی، داروین برای خواننده مدرن مزیت بسیار بزرگ دیگری هم نسبت به سایر دانشمندان و نویسندگان بزرگ تاریخ دارد. او برای خوانندگان عام روزگار خود مینوشت و از این حیث، نوشتههایش نهتنها خالی از هر نوع فرمولبندی ریاضی است، بلکه بهندرت میتوان اصطلاحات فنی و دشوار در آنها یافت. کتاب حاضر نیز داروین را در چنین بستری معرفی میکند و نظریه او را شرح میدهد.
معروف است ﺳﻪ ﺳﯿﻠﯽ ﻣﺤﮑﻢ ﺑﺸﺮ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺧﻮﺍﺏ ﭼﻨﺪﯾﻦ هزﺍﺭ ﺳﺎﻟﻪﺍﺵ ﺑﯿﺪﺍﺭ ﮐﺮﺩ: ﺳﯿﻠﯽ اول ﺭﺍ ﮐﻮﭘﺮﻧﯿﮏ زد، ﺳﯿﻠﯽ دوم ﺭﺍ ﺩﺍﺭﻭﯾﻦ و سیلی سوم را فروید. در این میان سیلی داروین هنوز چالشبرانگیز است، نهتنها در حوزههای اعتقادی، بلکه حتی نزد مردم عادی و فهم عرفی حاکم بر اکثر جوامع. چون بحث درباره داروین از زیستشناسی تکاملی بسیار فراتر میرود. نظریه او تصور انسان را از خودش تغییر میدهد.
این دگرگونی در جهانبینی انسانها تاثیرات فلسفی فراوانی از خود بر جای گذاشته است. آموزههای داروین فقط در بریتانیای عصر ویکتوریا نبود که کفر تلقی شدند، بلکه این آموزهها تا همین امروز هم احساسات مردمان فراوانی را جریحهدار میکند. برای انسان تصمیمگیری در مورد اینکه محصول طبیعت بود یا فرزند خلقتباوری همیشه محل نزاع بوده است. متفکران بسیاری بعد از انتشار نظریه داروین، درباره منشأ انسان سخن گفتهاند و مواضع متفاوتی داشتهاند.
حتی خود داروین هم در سال 1860 بعد از مواجهه با برخی از این مواضع نوشت: «در اعماق وجودم احساس میکنم که کل موضوع، برای قوه درک انسان، مسئلهای بسیار دشوار است. بهتر است بگذاریم هر انسانی برای خودش به هر آنچه میخواهد ایمان و امید داشته باشد». اغراق نیست اگر بگوییم درباره نظریات داروین، همچون فروید و کوپرنیک، هزاران جلد کتاب نوشته شده و در فارسی نیز این شرحها و تفسیرها کم نیستند. به تازگی نشر نی مجلد مربوط به داروین از مجموعه «چگونه بخوانیم» را با ترجمه محمود رافع منتشر کرده است. «چگونه بخوانيم» مجموعه کتابهايي است شناختهشده درباره آرا و زندگي برخي از مهمترين متفکران و فيلسوفان دوره مدرن به سرويراستاري سايمون کريچلي. تاکنون بخش عمدهای از آثار این مجموعه به فارسی ترجمه و منتشر شدهاند. مارک ریدلی در کتاب «چگونه داروین بخوانیم» با رویکرد پرسش و پاسخ میکوشد نشان دهد که داروین چگونه به مسائل و دغدغههای خود مینگریست و خواننده داروین چگونه میتواند برهانهای او را بفهمد. عمده این پرسش و پاسخها همانهایی هستند که خود داروین در ذهن داشته و مکتوب کرده است. مارک ریدلی، استاد جانورشناسی دانشگاه آکسفورد و
ویراستار «منتخب آثار داروین» است.
ریدلی در این کتاب از سه اثر مهم داروین استفاده میکند: 1) عمدتا به کتاب «خاستگاه گونهها» میپردازد که داروین دو هدف در آن دارد، هدف اول اینکه صورتهای جدید حیات حاصل تکاملاند یا خلقتی جداگانه و هدف دوم ارائه برهانها و استدلالهایی است برای نظریه تکامل؛ 2) دومین اثر معروف داروین «تبار انسان» را بررسی میکند که یکسوم آن درباره نظریه تکامل است. بهعلاوه فصلهایی از این کتاب نیز به تکامل قوای ذهنی، اخلاقی و اجتماعی پرداخته است؛ 3) به ایدههای پیشگام داروین در کتاب «بیان عواطف» میپردازد. دو کتاب «تبار انسان» و «بیان عواطف» در دهه پایانی عمر داروین نوشته شدهاند و ارتباط تنگاتنگی با هم دارند.
میراث پایدار داروین را باید در نظریات انقلابی او دنبال کرد. طبق نظریه تکامل، صورتهای مختلف حیات بر روی زمین همه و همه از اجدادی مشترک منشعب شدهاند که این اجداد نیز بسیار متفاوت از اسلاف مدرنشان بودهاند. نظریات گسترده او درباره تکامل بر مبنای انتخاب طبیعی همگی بر بنیان شواهد و مستنداتی از تاریخ طبیعی تدوین شدهاند که داروین عمرش را صرف گردآوری آنها کرد. ریدلی معتقد است داروین چهرهای تاریخی است که زیستشناسی را دستخوش انقلابی عظیم کرد و تأثیری ژرف بر کل فرهنگ مدرن گذاشت، نهفقط بر زیستشناسی بلکه بر فلسفه، علوم انسانی، الهیات، ادبیات، هنرهای تجسمی و حتی مهندسی نرمافزار. بنابراین باید در نوشتههای داروین به دنبال درونمایههای بزرگ اندیشه بشری گشت. بهعلاوه، ریدلی داروین را ذهنی برتر میداند که مطالعه او مستقل از نفوذ تاریخیاش جذاب خواهد بود. طبق معرفی ریدلی، داروین نویسندهای پرکار و جامعالاطراف بود. او نهتنها یکی از اثرگذارترین کتابهای تمام تاریخ بشریت، «خاستگاه گونهها» را نوشت، بلکه به نگارش گستره وسیعی از کتابها با موضوعاتی بسیار متنوع پرداخت. پس آیا باید داروین را از چشم یک مورخ خواند یا از
نگاه یک دانشمند؟
هدف نویسنده در خوانش تاریخی داروین این است که به ذهن داروین نفوذ کند تا دریابد و نشان دهد او چگونه میاندیشید. رویکرد او نیز اینگونه است که باید کوشید به درک سؤالاتی رسید که افراد میپرسند. شاید این سؤالات چندان صریح نباشد، اما اگر بتوان از سؤالات رمزگشایی کرد، راحتتر معنای کارهایی را که کردهاند میفهمیم. مثلا درباره انبوه شواهدی که داروین در زمینههای مختلف (از کشاورزی تا تاریخ طبیعی) ارائه میکند، باید این سؤال را از خودمان بپرسیم که داروین چه پرسشهایی در ذهن داشته که به ارائه چنین شواهدی روی آورده است. یا مثلا وقتی با برهانی انتزاعی روبهرو میشویم، باید از خودمان بپرسیم که این برهان قرار بوده برای پاسخگویی به چه پرسشی به کار رود. اما از آنجا که داروین بزرگتر از آن است که صرفا در بستر زمانه خود درک شود و هنوز هم بسیار تأثیرگذار است، ریدلی میکوشد داروین را از منظری مدرن بخواند. مثلا امروزه به مدد علم ژنتیک جزئیات درک و برداشت داروین از وراثت رد شده است، اما همین علم ژنتیک و دانش دیانای، ایده اصلی داروین را نهتنها تأیید، بلکه تقویت هم کرده است.
ازاینرو، ریدلی پیشنهاد میکند بهتر است ایدههای تکاملی داروین را به مدد اصطلاحات و مفاهیم ژنتیک درک کرد و نه با اتکا به نظریههای وراثتی خود داروین. از طرفی، داروین برای خواننده مدرن مزیت بسیار بزرگ دیگری هم نسبت به سایر دانشمندان و نویسندگان بزرگ تاریخ دارد. او برای خوانندگان عام روزگار خود مینوشت و از این حیث، نوشتههایش نهتنها خالی از هر نوع فرمولبندی ریاضی است، بلکه بهندرت میتوان اصطلاحات فنی و دشوار در آنها یافت. کتاب حاضر نیز داروین را در چنین بستری معرفی میکند و نظریه او را شرح میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.