آرتروز فکری، ماحصل دور باطل در نظام آموزشی
مبینا غربا. استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه تعلیموتربیت
آرتروز فکری، نوعی ناهنجاری است که اگر در انسان بروز یابد، موجب ازدستدادن قدرت خلاقیت فرد میشود، فرد توانایی انجام کارهای نوآورانه را از دست میدهد، در مواجهه با مسائل مختلف نمیتواند راهحل برای مسئله بیابد و در نهایت قادر به تشخیص انتخاب بهترین راه نیست. این نقصان در سطح جامعه ما بهواسطه عملکرد ناصحیح نظام آموزشی در حال گسترش است و پدیده درماندگی آموختهشده در مدارس ما سالیان درازی است که شیوع پیدا کرده و در حقیقت برونداد نظام آموزشی در کشور ما به جای انسانهای خلاق، انسانهای پذیرنده و منفعلی هستند و آنان هم که خلاقیتی داشته باشند، به سخره گرفته میشوند. در ادامه به اختصار علل بروز آرتروز فکری در نظام آموزشی گفته میشود.
فقدان صدا: صدا، کلمه آشنایی است اما در نظام آموزشی ما بیگانه است. مهندسان آموزشی ما آن را نمیشناسند یا بهتر است بگوییم نمیخواهند بشناسند. صدا برای گفتن ایدههای دانشآموزان به سکوتی مرموز تبدیل شده است. سکوتی برای دانشآموزان متوسط و ضعیف. صدا تنها برای آن دسته از دانشآموزان تعریف میشود که در مدارس ویژه، با والدینی ویژه و در شهرهایی ویژه با کلاسهایی ویژه تحت آموزش هستند.
فقدان ایده دسترسی: در بین دانشآموزان ایرانی سالیان متمادی است که دسترسی به تجربیات عقلی، تحلیل تجربیات و بیان آنها توسط دانشآموزان و بالفعلشدن آن توسط مسئولان مرده است. این همان چیزی است که جامعهشناسان، برنامهریزان و مشاوران دیرزمانی است که برایش قلم ساییدهاند اما سایش قلم آنان افکار متخصصان را با ذرهای تحول مواجه نكرده است.
فقدان تفکر انتقادی: مادام گفته میشود که آموزش در مدارس باید قدرت تفکر انتقادی را در فراگیران ایجاد كند یا رشد دهد. اما حقیقت امر چیز دیگری را نشان میدهد. دانشآموزان در فعالیتهای منفعلانه حضور دارند و مادام پذیرنده هستند. در حقیقت تجربیاتی را هم که کسب میکنند، صورت منفعلانه فهمیدن است و نه کوششکردن. اینگونه فهمیدنهای بهناچار که دانشآموزان را به ورطه انقیاد، اطاعت و سکوت میکشاند تا فعالیت و خلاقیت، آرتروز فکری را تشدید میکند. مسئله اینجاست که رویکرد ما در نظام آموزشی بسیار خردبین و وظیفهگراست و به همین خاطر است که نمیتوانیم در جهت رو به جلو گام برداریم چراکه از تحجر فکری بیرون نمیآییم.
نظام آموزشی کانتینری: صاحبنظران نباید دانشآموزان را بازیچه بازیهای خود قرار دهند؛ اینگونه که هر فردی که در رأس قرار میگیرد، افراد همسو و همراه با خط فکری خود را جذب میکند و سایر متخصصان با ایده و افکارشان عزلتگزینی را پیشه خود میکنند و این حد و حصر فکری در نظام آموزشی ما سبب بروز نوعی از آموزش شده است به نام آموزش کانتینری یا محدود. به همین خاطر موجودات آزمایشگاه نظام کانتینری مادام نگران هستند که صبح شود، چه کسی در رأس قرار خواهد گرفت و سرنوشت ما را چه کسی یا چه کسانی قرار است رقم بزنند. کلیه عوامل ذکرشده موجب نابرابری فرصتهای یادگیری در دانشآموزان ایرانی هم شده که در مقایسه با دانشآموزان کشورهای با HDI بالا، فاصله بسیار زیادی است. در حقیقت اینگونه نظام آموزشی، ابزار دولت شده و آلتوسر این مسئله را درماندگی میخواند.
پارادوکس آموزشی و اجتماعی: از مقطع ابتدایی به دانشآموزان میگوییم آیندهسازان جامعه. اما دانشآموز با حقیقت دیگری مواجه میشود؛ حقیقتی که شنیدهها و تلقینها را از دیدهها جدا میكند. دانشآموزی که در اطراف و اکناف خود میبیند آینده کشورش به دست عدهای خاص است خود را سرزنش میکند که در تغییر اجتماعی، کنش اجتماعی و بازسازی اجتماعی هیچ نقشی ندارد و فقط بوده است تا در کنار بقیه ما شود؛ مایی که از رنگ و لعاب ژنهای برتر جداست.
تعلیم و تربیت کارکردی: نظام آموزشی ما رویکردی کارکردی دارد و دانشآموزان را مهیا میکند که سازش و تطبیق با تمامی هیئت جامعه داشته باشند اما تعلیموتربیت اثرگذار نیست چون فراگیران ما به گونهای مؤثر تربیت نمیشوند.
اما درمان این نوع از آرتروز چیست؟
آنچه در تبیین و تقویت ذهن خلاق فراگیران و پیشگیری از آرتروز فکری حائز اهمیت است، تلاش در جهت ساختن چند زاویه اصلی در آموزش است که به اختصار اشاره میشود.
- رهایی از سنت فکری که رکود و آمایه ذهنی ایجاد میکند.
- جهتگیری مثبت نسبت به خلاقیت فکری و عملی فراگیران.
- مقابله با افکار خام و غیرقابلانعطاف.
- توجه به انجام رسالتهای انسانی، معنوی، اخلاقی و آموزشی و پرورشي نهاد آموزشوپرورش.
آرتروز فکری، نوعی ناهنجاری است که اگر در انسان بروز یابد، موجب ازدستدادن قدرت خلاقیت فرد میشود، فرد توانایی انجام کارهای نوآورانه را از دست میدهد، در مواجهه با مسائل مختلف نمیتواند راهحل برای مسئله بیابد و در نهایت قادر به تشخیص انتخاب بهترین راه نیست. این نقصان در سطح جامعه ما بهواسطه عملکرد ناصحیح نظام آموزشی در حال گسترش است و پدیده درماندگی آموختهشده در مدارس ما سالیان درازی است که شیوع پیدا کرده و در حقیقت برونداد نظام آموزشی در کشور ما به جای انسانهای خلاق، انسانهای پذیرنده و منفعلی هستند و آنان هم که خلاقیتی داشته باشند، به سخره گرفته میشوند. در ادامه به اختصار علل بروز آرتروز فکری در نظام آموزشی گفته میشود.
فقدان صدا: صدا، کلمه آشنایی است اما در نظام آموزشی ما بیگانه است. مهندسان آموزشی ما آن را نمیشناسند یا بهتر است بگوییم نمیخواهند بشناسند. صدا برای گفتن ایدههای دانشآموزان به سکوتی مرموز تبدیل شده است. سکوتی برای دانشآموزان متوسط و ضعیف. صدا تنها برای آن دسته از دانشآموزان تعریف میشود که در مدارس ویژه، با والدینی ویژه و در شهرهایی ویژه با کلاسهایی ویژه تحت آموزش هستند.
فقدان ایده دسترسی: در بین دانشآموزان ایرانی سالیان متمادی است که دسترسی به تجربیات عقلی، تحلیل تجربیات و بیان آنها توسط دانشآموزان و بالفعلشدن آن توسط مسئولان مرده است. این همان چیزی است که جامعهشناسان، برنامهریزان و مشاوران دیرزمانی است که برایش قلم ساییدهاند اما سایش قلم آنان افکار متخصصان را با ذرهای تحول مواجه نكرده است.
فقدان تفکر انتقادی: مادام گفته میشود که آموزش در مدارس باید قدرت تفکر انتقادی را در فراگیران ایجاد كند یا رشد دهد. اما حقیقت امر چیز دیگری را نشان میدهد. دانشآموزان در فعالیتهای منفعلانه حضور دارند و مادام پذیرنده هستند. در حقیقت تجربیاتی را هم که کسب میکنند، صورت منفعلانه فهمیدن است و نه کوششکردن. اینگونه فهمیدنهای بهناچار که دانشآموزان را به ورطه انقیاد، اطاعت و سکوت میکشاند تا فعالیت و خلاقیت، آرتروز فکری را تشدید میکند. مسئله اینجاست که رویکرد ما در نظام آموزشی بسیار خردبین و وظیفهگراست و به همین خاطر است که نمیتوانیم در جهت رو به جلو گام برداریم چراکه از تحجر فکری بیرون نمیآییم.
نظام آموزشی کانتینری: صاحبنظران نباید دانشآموزان را بازیچه بازیهای خود قرار دهند؛ اینگونه که هر فردی که در رأس قرار میگیرد، افراد همسو و همراه با خط فکری خود را جذب میکند و سایر متخصصان با ایده و افکارشان عزلتگزینی را پیشه خود میکنند و این حد و حصر فکری در نظام آموزشی ما سبب بروز نوعی از آموزش شده است به نام آموزش کانتینری یا محدود. به همین خاطر موجودات آزمایشگاه نظام کانتینری مادام نگران هستند که صبح شود، چه کسی در رأس قرار خواهد گرفت و سرنوشت ما را چه کسی یا چه کسانی قرار است رقم بزنند. کلیه عوامل ذکرشده موجب نابرابری فرصتهای یادگیری در دانشآموزان ایرانی هم شده که در مقایسه با دانشآموزان کشورهای با HDI بالا، فاصله بسیار زیادی است. در حقیقت اینگونه نظام آموزشی، ابزار دولت شده و آلتوسر این مسئله را درماندگی میخواند.
پارادوکس آموزشی و اجتماعی: از مقطع ابتدایی به دانشآموزان میگوییم آیندهسازان جامعه. اما دانشآموز با حقیقت دیگری مواجه میشود؛ حقیقتی که شنیدهها و تلقینها را از دیدهها جدا میكند. دانشآموزی که در اطراف و اکناف خود میبیند آینده کشورش به دست عدهای خاص است خود را سرزنش میکند که در تغییر اجتماعی، کنش اجتماعی و بازسازی اجتماعی هیچ نقشی ندارد و فقط بوده است تا در کنار بقیه ما شود؛ مایی که از رنگ و لعاب ژنهای برتر جداست.
تعلیم و تربیت کارکردی: نظام آموزشی ما رویکردی کارکردی دارد و دانشآموزان را مهیا میکند که سازش و تطبیق با تمامی هیئت جامعه داشته باشند اما تعلیموتربیت اثرگذار نیست چون فراگیران ما به گونهای مؤثر تربیت نمیشوند.
اما درمان این نوع از آرتروز چیست؟
آنچه در تبیین و تقویت ذهن خلاق فراگیران و پیشگیری از آرتروز فکری حائز اهمیت است، تلاش در جهت ساختن چند زاویه اصلی در آموزش است که به اختصار اشاره میشود.
- رهایی از سنت فکری که رکود و آمایه ذهنی ایجاد میکند.
- جهتگیری مثبت نسبت به خلاقیت فکری و عملی فراگیران.
- مقابله با افکار خام و غیرقابلانعطاف.
- توجه به انجام رسالتهای انسانی، معنوی، اخلاقی و آموزشی و پرورشي نهاد آموزشوپرورش.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.