|

اگر برجام به هم بخورد اروپا مي‌بازد

ترجمه: روح‌اله نخعي

اگر توافق هسته‌اي ايران (برنامه جامع اقدام مشترک يا برجام) به هم بخورد، ايران تنها بازنده نيست. با خروج ايالات متحده از توافق، اين به‌هم‌خوردن، ممکن است و تحريم‌هاي آمريکا هم فقط روي بانک‌ها و شرکت‌هاي آمريکايي اثر نمي‌گذارند، بلکه از تجارت اروپايي‌ها با ايران هم جلوگيري مي‌کند. سياست آمريکا فلج‌کردن اقتصاد ايران است و اجبار ايران به پذيرش شرايط ايالات متحده براي توافقي جديد. ايراني‌ها اما بايد براي ماندن در برجام، در آن مزاياي اقتصادي ببينند.اروپا در وضعيت بدي به دام افتاده است. وقتي ايالات متحده از برجام خارج شد رهبران اروپايي از فرانسه، آلمان و بريتانيا اعلام کردند: «ما به برجام و پياده‌سازي کاملش از سوی همه طرف‌ها متعهد مي‌مانيم. حفظ برجام از منافع امنيت ملي مشترک ماست». اتحاديه اروپا مي‌خواهد اعتبار خود را به عنوان يک بازيگر جهاني حفظ کند؛ اما علاوه‌برآن، مي‌خواهد روابطش با آمريکا را که پشتوانه اصلي سياست خارجي‌اش است، حفظ کند.

گزينه نظامي؟
مهم‌ترين ميراث ۱۲ سال مذاکره هماهنگ اتحاديه اروپا برداشتن گزينه نظامي از روي ميز بود. وقتي بيشتر ابرقدرت‌ها، اتحاديه اروپا، چين، فرانسه، آلمان، بريتانيا و ايالات متحده، همه پشت ميز مذاکره نشسته باشند، دخالت نظامي پيش نمي‌آيد. در سال ۲۰۰۳، براي پرهيز از گزينه نظامي، سه وزير خارجه اروپايي تصميم به «گفت‌وگو با ايران» گرفتند و مذاکره را شروع کردند و براي اقناع ايران به حذف برنامه هسته‌اي‌اش، هم هويج‌ها و هم چماق‌ها را هم ارائه کردند. اتحاديه اروپا بسيار به رسيدن به توافقي اروپايي-‌ايراني در سال ۲۰۰۵ نزديک بود که ايالات متحده تصميم گرفت وارد مذاکرات شود و موضوع ايران به شوراي امنيت گزارش شد. با اين حال، پروژه‌اي که E3 کليد زده بود و بعدتر، با چارچوب‌گذاري اتحاديه اروپا روي ۱۲ سال مذاکرات، از پياده‌سازي گزينه نظامي جلوگيري کرد.
با خروج ايالات متحده از برجام، احتمال گزينه نظامي دوباره بازگشته ‌‌است. ايالات متحده، کم‌وبيش غيرمستقيم، تغيير رژيم ايران را تبليغ مي‌کند و شايد سعي کند تجربه عراق را در ايران تکرار کند، اگرچه با متحداني جديد. جايگزين آن اين است که با آشفتگي دروني، تغيير را کليد بزند. مشکلات اقتصادي تشديد شده و ممکن است به اعتراضات بيشتر در ايران عليه دولت منجر شود. اگر فضاي امنيتي منطقه بدتر شود، عواقبي جدي براي اروپا خواهد داشت. خروج ايران از توافق ممکن است به معناي رقابت تسليحاتي هسته‌اي در خاورميانه باشد. عربستان سعودي همين حالا هم تمايلش را به سلاح‌هاي هسته‌اي در صورت آغاز دوباره برنامه ايران نشان داده است. علاوه‌براين، ممکن است اروپا با يک بحران مهاجرت تازه روبه‌رو شود. موج جديد مهاجر به سمت اروپا، تبعاتي فاجعه‌آميز در سياست و در ثبات اروپايي خواهد داشت.
چالش با آن سوي اقيانوس اطلس
اتحاديه اروپا همه تلاش خود را کرده که از بانک‌ها و شرکت‌هايي که در ايران کار مي‌کنند، در مقابل تحريم‌هاي ايالات متحده حفاظت کند. انتخاب واضح، احياي مقررات ممانعتي بود که در سال ۱۹۹۶ در مقابل تحريم‌هاي ايالات متحده عليه کوبا طراحي شده بودند. آن مقررات، تبعيت از تحريم‌هاي ايالات متحده را براي شرکت‌هاي اروپايي ممنوع مي‌کرد. بانک سرمايه‌گذاري اروپايي، اي‌آي‌بي، خط اعتباري ويژه‌اي براي سرمايه‌گذاري شرکت‌ها در ايران طراحي کرده است. خطوط اعتباري دولتي از بانک‌هاي ملي کشورهاي عضو، گزينه‌اي بوده است که نيازي به اتحاد اروپايي هم ندارد. علاوه‌براين، اتحاديه اروپا ۵۰ ميليون يورو به ايران ارائه کرده تا به مشکلات اقتصادي‌اش برسد. هيچ کدام از اينها به‌نظر سود اقتصادي را که توافق لازم دانسته، به ايران ارائه نمي‌کنند. پاسخ فاجعه‌آميز تا اينجا اين است که اتحاديه اروپا، خودمختاري اقتصادي ندارد. پيشنهاد فعلي اين است که آلمان و فرانسه مشترکا مديريت سازوکار مالي ويژه اروپا را بر عهده بگيرند. فدريکا موگريني اشاره کرده که اين اس‌پي‌وي ممکن است تا پايان سال آماده شده باشد. ايراني‌ها سخت منتظرند.
مصالحه؟
هيچ مصالحه‌اي بين اروپا و آمريکا بر سر سياست‌هاي هسته‌اي ايران ممکن نيست. ايالات متحده با خروج از برجام ارزش‌هاي بنيادين اتحاديه اروپا را به چالش کشيده است: هم چندجانبه‌گرايي و هم احترام به نظر قاعده‌مندي بين‌المللي. با اعمال دوباره تحريم‌ها برخلاف قطع‌نامه سازمان ملل متحد، ايالات متحده فقدان محض خودمختاري اقتصادي اروپا را عيان کرده و از عمل اروپا به تعهداتش طبق توافق جلوگيري کرده است. مصالحه اروپا را تحقير خواهد کرد.اتحاديه اروپا بايد ابتدا روابطش با آن سوي اقيانوس اطلس را در وضعيت تعليق بگذارد و بپذيرد که هم از لحاظ ارزش‌ها و هم از لحاظ منافع، اختلافي جدي در کار است. دوم اينکه اتحاديه اروپا بايد رابطه‌اي جديد با نظم در حال ظهور جهاني را بررسي کند. تعبير عيني اين يعني کار با چين و روسيه براي حفاظت از برجام و دفاع از چندجانبه‌گرايي در مقابل يک‌جانبه‌گرايي ايالات متحده. سپس در اين توقف دوساله (يا شش‌ساله)، اتحاديه اروپا بايد به بازتعريف نقش جهاني خود در دنيايي آشفته بپردازد.

اگر توافق هسته‌اي ايران (برنامه جامع اقدام مشترک يا برجام) به هم بخورد، ايران تنها بازنده نيست. با خروج ايالات متحده از توافق، اين به‌هم‌خوردن، ممکن است و تحريم‌هاي آمريکا هم فقط روي بانک‌ها و شرکت‌هاي آمريکايي اثر نمي‌گذارند، بلکه از تجارت اروپايي‌ها با ايران هم جلوگيري مي‌کند. سياست آمريکا فلج‌کردن اقتصاد ايران است و اجبار ايران به پذيرش شرايط ايالات متحده براي توافقي جديد. ايراني‌ها اما بايد براي ماندن در برجام، در آن مزاياي اقتصادي ببينند.اروپا در وضعيت بدي به دام افتاده است. وقتي ايالات متحده از برجام خارج شد رهبران اروپايي از فرانسه، آلمان و بريتانيا اعلام کردند: «ما به برجام و پياده‌سازي کاملش از سوی همه طرف‌ها متعهد مي‌مانيم. حفظ برجام از منافع امنيت ملي مشترک ماست». اتحاديه اروپا مي‌خواهد اعتبار خود را به عنوان يک بازيگر جهاني حفظ کند؛ اما علاوه‌برآن، مي‌خواهد روابطش با آمريکا را که پشتوانه اصلي سياست خارجي‌اش است، حفظ کند.

گزينه نظامي؟
مهم‌ترين ميراث ۱۲ سال مذاکره هماهنگ اتحاديه اروپا برداشتن گزينه نظامي از روي ميز بود. وقتي بيشتر ابرقدرت‌ها، اتحاديه اروپا، چين، فرانسه، آلمان، بريتانيا و ايالات متحده، همه پشت ميز مذاکره نشسته باشند، دخالت نظامي پيش نمي‌آيد. در سال ۲۰۰۳، براي پرهيز از گزينه نظامي، سه وزير خارجه اروپايي تصميم به «گفت‌وگو با ايران» گرفتند و مذاکره را شروع کردند و براي اقناع ايران به حذف برنامه هسته‌اي‌اش، هم هويج‌ها و هم چماق‌ها را هم ارائه کردند. اتحاديه اروپا بسيار به رسيدن به توافقي اروپايي-‌ايراني در سال ۲۰۰۵ نزديک بود که ايالات متحده تصميم گرفت وارد مذاکرات شود و موضوع ايران به شوراي امنيت گزارش شد. با اين حال، پروژه‌اي که E3 کليد زده بود و بعدتر، با چارچوب‌گذاري اتحاديه اروپا روي ۱۲ سال مذاکرات، از پياده‌سازي گزينه نظامي جلوگيري کرد.
با خروج ايالات متحده از برجام، احتمال گزينه نظامي دوباره بازگشته ‌‌است. ايالات متحده، کم‌وبيش غيرمستقيم، تغيير رژيم ايران را تبليغ مي‌کند و شايد سعي کند تجربه عراق را در ايران تکرار کند، اگرچه با متحداني جديد. جايگزين آن اين است که با آشفتگي دروني، تغيير را کليد بزند. مشکلات اقتصادي تشديد شده و ممکن است به اعتراضات بيشتر در ايران عليه دولت منجر شود. اگر فضاي امنيتي منطقه بدتر شود، عواقبي جدي براي اروپا خواهد داشت. خروج ايران از توافق ممکن است به معناي رقابت تسليحاتي هسته‌اي در خاورميانه باشد. عربستان سعودي همين حالا هم تمايلش را به سلاح‌هاي هسته‌اي در صورت آغاز دوباره برنامه ايران نشان داده است. علاوه‌براين، ممکن است اروپا با يک بحران مهاجرت تازه روبه‌رو شود. موج جديد مهاجر به سمت اروپا، تبعاتي فاجعه‌آميز در سياست و در ثبات اروپايي خواهد داشت.
چالش با آن سوي اقيانوس اطلس
اتحاديه اروپا همه تلاش خود را کرده که از بانک‌ها و شرکت‌هايي که در ايران کار مي‌کنند، در مقابل تحريم‌هاي ايالات متحده حفاظت کند. انتخاب واضح، احياي مقررات ممانعتي بود که در سال ۱۹۹۶ در مقابل تحريم‌هاي ايالات متحده عليه کوبا طراحي شده بودند. آن مقررات، تبعيت از تحريم‌هاي ايالات متحده را براي شرکت‌هاي اروپايي ممنوع مي‌کرد. بانک سرمايه‌گذاري اروپايي، اي‌آي‌بي، خط اعتباري ويژه‌اي براي سرمايه‌گذاري شرکت‌ها در ايران طراحي کرده است. خطوط اعتباري دولتي از بانک‌هاي ملي کشورهاي عضو، گزينه‌اي بوده است که نيازي به اتحاد اروپايي هم ندارد. علاوه‌براين، اتحاديه اروپا ۵۰ ميليون يورو به ايران ارائه کرده تا به مشکلات اقتصادي‌اش برسد. هيچ کدام از اينها به‌نظر سود اقتصادي را که توافق لازم دانسته، به ايران ارائه نمي‌کنند. پاسخ فاجعه‌آميز تا اينجا اين است که اتحاديه اروپا، خودمختاري اقتصادي ندارد. پيشنهاد فعلي اين است که آلمان و فرانسه مشترکا مديريت سازوکار مالي ويژه اروپا را بر عهده بگيرند. فدريکا موگريني اشاره کرده که اين اس‌پي‌وي ممکن است تا پايان سال آماده شده باشد. ايراني‌ها سخت منتظرند.
مصالحه؟
هيچ مصالحه‌اي بين اروپا و آمريکا بر سر سياست‌هاي هسته‌اي ايران ممکن نيست. ايالات متحده با خروج از برجام ارزش‌هاي بنيادين اتحاديه اروپا را به چالش کشيده است: هم چندجانبه‌گرايي و هم احترام به نظر قاعده‌مندي بين‌المللي. با اعمال دوباره تحريم‌ها برخلاف قطع‌نامه سازمان ملل متحد، ايالات متحده فقدان محض خودمختاري اقتصادي اروپا را عيان کرده و از عمل اروپا به تعهداتش طبق توافق جلوگيري کرده است. مصالحه اروپا را تحقير خواهد کرد.اتحاديه اروپا بايد ابتدا روابطش با آن سوي اقيانوس اطلس را در وضعيت تعليق بگذارد و بپذيرد که هم از لحاظ ارزش‌ها و هم از لحاظ منافع، اختلافي جدي در کار است. دوم اينکه اتحاديه اروپا بايد رابطه‌اي جديد با نظم در حال ظهور جهاني را بررسي کند. تعبير عيني اين يعني کار با چين و روسيه براي حفاظت از برجام و دفاع از چندجانبه‌گرايي در مقابل يک‌جانبه‌گرايي ايالات متحده. سپس در اين توقف دوساله (يا شش‌ساله)، اتحاديه اروپا بايد به بازتعريف نقش جهاني خود در دنيايي آشفته بپردازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.