|

سماع و واقعیت‌های خدشه‌دار

مولوی، پلاک 831

سعید برآبادی

«ریلکه» از نخستین شعرای مدرنیسم بود که رابطه انسان و اشیا را دچار دگرگونی کرد تا آنجا که توجه و لطف هنرمندانه به اشیا و مناظر را هم تولیدگر هنر می‌دانست: «هنر، آرزوی مبهمی است که همه اشیا دارند. کلمات سرگشته، مشتاقند به شعر وارد شوند، مناظر بی‌نوا، خود را در تصاویر کامل می‌کنند... . و در نهایت چنین می‌شود: هنرمند اشیایی را که برای عرضه کردن برمی‌گزیند، از میان بسیاری روابط قراردادی‌شان از سر اتفاق بیرون می‌کشد و آنها را گردهم می‌آورد... .» مجتبی سرانجام‌پور در تازه‌ترین نمایشگاه عکس انفرادی‌اش به‌نوعی از دریچه همین نوع نگاه به زندگی روزمره مردم کشور ترکیه و رقص سماع پرداخته و از این منظر، عکس‌هایش نشانه‌ای هستند از دگرگونی نگاه به سوژه- که تولید‌کننده ابژه تازه و تا حدودی متفاوت بوده است. تکنیک کلید اصلی عکس‌های سرانجام‌پور در نمایشگاهی است که «مولوی، پلاک 831» نام دارد. این تکنیک که در میان عکاسان به «دبل اکسپوز» شهرت یافته عمری به قدمت خود عکاسی دارد و گرچه حالا به کمک رایانه، بسیاری از دستکاری‌ها و مونتاژهای ناممکن، ممکن شده، هنوز هم هستند عکاسانی که می‌خواهند با دوبار نوردهی به کاغذ عکس، مدافعان دستکاری در عکس‌های مستند برای بیان معانی تازه باشند و بی‌شک، سرانجام‌پور نیز در سفر خود به سرزمین ترکیه و دیدار با بازارها و خیابان‌ها و مجالس رقص سماع جز این نبوده به‌طوری که در ورودیه این نمایشگاه هم به همین موضوع تاکید شده است. دستکاری در مناظر روبه‌روی ما، برای بیان واقعیتی که پشت صورت ظاهری این جهان قرار گرفته، از آرزوهای دیرین هنر مدرن بوده و چندین گرایش خاص در هنرهای تجسمی میداندار آن بوده‌اند؛ سوررئالیست‌ها و داداییست‌ها بیشترین بهره را از این امکان بردند تا به بیان مالیخولیای خود بپردازند اما امروز این بهره‌وری از تکنیک «دبل اکسپوز» یا هرگونه دستکاری در واقعیت کارکرد مهم‌تری هم یافته و آن تاکید بر «بیان‌مندی» هنر است. کنارهم‌قرارگرفتن عکس‌هایی از مناظر شهرهای ترکیه، خیابان‌های شلوغ و بازارهای مکاره‌اش با جلسات سماع عارفانه که وامدار عرفان ایرانی است در عکس‌های سرانجام‌پور، جلوه‌ای متفاوت با هر دو ماده اولیه می‌یابد؛ عکس‌ها نه به‌دنبال بیان معانی عرفانی هستند و نه منعکس‌کننده حجم روبه‌گسترش مدرنیته در دل شهرهای سنتی ترکیه. آنچه در بسیاری از این عکس‌ها دیده می‌شود، ترکیب و موازنه قدرت است؛ موازنه «قدرت‌زیبایی» که به کشف زیبایی از دل چیزهایی که به‌ظاهر زیبایی ندارند، ممکن است ختم شود. در بسیاری از این عکس‌ها، حرکات موزون و مستانه قوال‌ها و صوفیان با زمختی دیوارها و سربه‌هوایی عابران خیابان ترکیب می‌شود و حاصل این ترکیب سرایت زیبایی از سوژه‌های زیبا به درون سوژه‌های روزمره بوده و اینگونه است که سماع به‌عنوان یک رقص سنتی که جایگاهی تاریخی داشته، خدشه‌پذیر می‌شود، از هنری والا و آسمانی- با حفظ جایگاه- راهی دیار زندگی روزمره شده و با متن «معاصربودن» یکی می‌شود. 831 سال از حیات مولوی در جهان می‌گذرد. او را شاعری می‌شناسند که رابطه خود را با جهان دگرگون کرد و از منظر همین تغییر، توانست رابطه شعرش را با شعر نیز دچار تحول کند آنچنان که خود می‌گوید: «چون کشتی بی‌روزن کج می‌شد و مژ می‌شد.» آرتیست‌ها هم در دورانی که دیگر هیچ سبک و سیاقی در هنر عطر تازگی ندارد به‌دنبال آن هستند که با فاصله‌گذاری در سوژه‌ها، مخاطب را ترغیب کنند که واقعیت خدشه‌دارشده را بارهاوبارها ببیند و آن را به دلخواه خود کشف کند؛ در بهترین حالت تلاش سرانجام پور نیز جز این نیست، اگرچه که در بعضی از عکس‌ها، زرق‌وبرق تصویر مانع از آن شده که مخاطب سرگرم کشف و شهود شود و به‌ناچار تن به گرافیک عکس داده اما در اغلب عکس‌ها، ترکیب‌بندی‌ها، این اجازه را به بیننده می‌دهند که از دل یک خیابان یا یک میدان شلوغ، راهی خلوت‌های عارفانه شود و این نوع جهت‌دهی در هنر اتفاقا این‌روزها مخاطبان خوبی هم یافته است. به قول ریلکه که خود نیز از طرفداران عرفان شرقی بود: «اشیا می‌خواهند تصویرگر رازهای نهفته ما باشند و از سر شوق، مفهوم پلاسیده خود را وامی‌نهند تا همانی باشند که ما می‌پنداریم.»
«ریلکه» از نخستین شعرای مدرنیسم بود که رابطه انسان و اشیا را دچار دگرگونی کرد تا آنجا که توجه و لطف هنرمندانه به اشیا و مناظر را هم تولیدگر هنر می‌دانست: «هنر، آرزوی مبهمی است که همه اشیا دارند. کلمات سرگشته، مشتاقند به شعر وارد شوند، مناظر بی‌نوا، خود را در تصاویر کامل می‌کنند... . و در نهایت چنین می‌شود: هنرمند اشیایی را که برای عرضه کردن برمی‌گزیند، از میان بسیاری روابط قراردادی‌شان از سر اتفاق بیرون می‌کشد و آنها را گردهم می‌آورد... .» مجتبی سرانجام‌پور در تازه‌ترین نمایشگاه عکس انفرادی‌اش به‌نوعی از دریچه همین نوع نگاه به زندگی روزمره مردم کشور ترکیه و رقص سماع پرداخته و از این منظر، عکس‌هایش نشانه‌ای هستند از دگرگونی نگاه به سوژه- که تولید‌کننده ابژه تازه و تا حدودی متفاوت بوده است. تکنیک کلید اصلی عکس‌های سرانجام‌پور در نمایشگاهی است که «مولوی، پلاک 831» نام دارد. این تکنیک که در میان عکاسان به «دبل اکسپوز» شهرت یافته عمری به قدمت خود عکاسی دارد و گرچه حالا به کمک رایانه، بسیاری از دستکاری‌ها و مونتاژهای ناممکن، ممکن شده، هنوز هم هستند عکاسانی که می‌خواهند با دوبار نوردهی به کاغذ عکس، مدافعان دستکاری در عکس‌های مستند برای بیان معانی تازه باشند و بی‌شک، سرانجام‌پور نیز در سفر خود به سرزمین ترکیه و دیدار با بازارها و خیابان‌ها و مجالس رقص سماع جز این نبوده به‌طوری که در ورودیه این نمایشگاه هم به همین موضوع تاکید شده است. دستکاری در مناظر روبه‌روی ما، برای بیان واقعیتی که پشت صورت ظاهری این جهان قرار گرفته، از آرزوهای دیرین هنر مدرن بوده و چندین گرایش خاص در هنرهای تجسمی میداندار آن بوده‌اند؛ سوررئالیست‌ها و داداییست‌ها بیشترین بهره را از این امکان بردند تا به بیان مالیخولیای خود بپردازند اما امروز این بهره‌وری از تکنیک «دبل اکسپوز» یا هرگونه دستکاری در واقعیت کارکرد مهم‌تری هم یافته و آن تاکید بر «بیان‌مندی» هنر است. کنارهم‌قرارگرفتن عکس‌هایی از مناظر شهرهای ترکیه، خیابان‌های شلوغ و بازارهای مکاره‌اش با جلسات سماع عارفانه که وامدار عرفان ایرانی است در عکس‌های سرانجام‌پور، جلوه‌ای متفاوت با هر دو ماده اولیه می‌یابد؛ عکس‌ها نه به‌دنبال بیان معانی عرفانی هستند و نه منعکس‌کننده حجم روبه‌گسترش مدرنیته در دل شهرهای سنتی ترکیه. آنچه در بسیاری از این عکس‌ها دیده می‌شود، ترکیب و موازنه قدرت است؛ موازنه «قدرت‌زیبایی» که به کشف زیبایی از دل چیزهایی که به‌ظاهر زیبایی ندارند، ممکن است ختم شود. در بسیاری از این عکس‌ها، حرکات موزون و مستانه قوال‌ها و صوفیان با زمختی دیوارها و سربه‌هوایی عابران خیابان ترکیب می‌شود و حاصل این ترکیب سرایت زیبایی از سوژه‌های زیبا به درون سوژه‌های روزمره بوده و اینگونه است که سماع به‌عنوان یک رقص سنتی که جایگاهی تاریخی داشته، خدشه‌پذیر می‌شود، از هنری والا و آسمانی- با حفظ جایگاه- راهی دیار زندگی روزمره شده و با متن «معاصربودن» یکی می‌شود. 831 سال از حیات مولوی در جهان می‌گذرد. او را شاعری می‌شناسند که رابطه خود را با جهان دگرگون کرد و از منظر همین تغییر، توانست رابطه شعرش را با شعر نیز دچار تحول کند آنچنان که خود می‌گوید: «چون کشتی بی‌روزن کج می‌شد و مژ می‌شد.» آرتیست‌ها هم در دورانی که دیگر هیچ سبک و سیاقی در هنر عطر تازگی ندارد به‌دنبال آن هستند که با فاصله‌گذاری در سوژه‌ها، مخاطب را ترغیب کنند که واقعیت خدشه‌دارشده را بارهاوبارها ببیند و آن را به دلخواه خود کشف کند؛ در بهترین حالت تلاش سرانجام پور نیز جز این نیست، اگرچه که در بعضی از عکس‌ها، زرق‌وبرق تصویر مانع از آن شده که مخاطب سرگرم کشف و شهود شود و به‌ناچار تن به گرافیک عکس داده اما در اغلب عکس‌ها، ترکیب‌بندی‌ها، این اجازه را به بیننده می‌دهند که از دل یک خیابان یا یک میدان شلوغ، راهی خلوت‌های عارفانه شود و این نوع جهت‌دهی در هنر اتفاقا این‌روزها مخاطبان خوبی هم یافته است. به قول ریلکه که خود نیز از طرفداران عرفان شرقی بود: «اشیا می‌خواهند تصویرگر رازهای نهفته ما باشند و از سر شوق، مفهوم پلاسیده خود را وامی‌نهند تا همانی باشند که ما می‌پنداریم.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.