|

مبارزه خاموش طاهر احمدزاده‌هروی

حسین روحانی صدر

طاهر احمدزاده با تبار ایرانی و افغان یکی از مبارزان پس از شهریور 20 تا سقوط سلطنت پهلوی است. او ضمن همراهی و همفکری با کانون نشر حقایق استاد محمدتقی شریعتی، از فعالان جبهه ملی و حامیان نهضت آزادی بوده است. کارنامه فراز و فرود شخصیت ایشان همچنان ناخوانده به‌ جا مانده است. در ذیل گزیده‌ای از محفوظات دکتر محمود مادرشاهی، سفیر و دیپلمات با‌سابقه پس از انقلاب، آورده می‌شود؛ اگرچه زمینه ذهنی ایشان به‌ واسطه فعالیت‌های سیاسی برادرش سیدجواد است‌‌

اما ناگفته‌هایی از آن روزگار در اولین سالگرد درگذشت ایشان تأمل‌برانگیز و ارزشمند است. طاهر آقا احمدزاده‌هروی، زاده 1300 در مشهد است. پدرش پیش از تولد او به مشهد آمده و در آنجا ازدواج کرده بود. به علت چهره محوری‌اش در میان افغانستانی‌ها در ایران، یک‌ بار امان‌الله شاه، پادشاه افغانستان در زمان کودکی طاهرآقا به خانه آنها در محله چهارباغ مشهد آمده بود. آنها سه برادر و دو خواهر بودند. بعد از تشکیل هسته اولیه جبهه ملی برادرم سیدجواد و طاهر‌آقا حافظ نهج‌البلاغه و پسرخاله مادری ما، جزء اعضا و گردانندگان شعبه مشهد شدند. البته کشش بیشتر جوان‌ها و مخالفان شاه به سمت مصدق بود و ایشان را الگوی خود می‌دیدند؛ چون استقلال کشور و منافع ملی برایشان بسیار حائز اهمیت بود. طاهرآقا پس از کودتای 28 مرداد به حمایت از نهضت آزادی ایران و نهضت مقاومت ملی ایران پرداخت. جلسات مبارزان به علت امنیت بالا و سرشناس‌بودن پدرم سیدمحمدعلی در محله و آشنابودن با نیروهای نظامی و کلانتری، در یکی از خانه‌های پدرمان برگزار می‌شد، علاوه ‌بر اعضای جبهه ملی و نهضت آزادی در فواصلی نیز جناب آقایان احمدزاده، هاشمی‌نژاد و دیگر آقایان سیاسی در این جلسات حضور داشتند. با مسعود و مجید پسرهای طاهرآقا در مدرسه علوی هم‌مدرسه‌ای بودم. من و مسعود با وجود آنکه اختلاف فکری زیادی درباره بحث‌های سنتی و مدرنیته داشتیم؛ ولی در ناهاری مشترک با یکدیگر درباره مسائل فکری روز صحبت‌های صمیمانه‌ای پیدا کردیم. البته همچنان همان فاصله فکری سابق به قوت خود باقی بود. پسرهای طاهر‌آقا در جلسات گردشی آقای آستانه‌پرست، دبیر تعلیمات دینی و آقای دکتر رکنی، دبیر ادبیات و عربی در مدرسه علوی که بعدازظهر جمعه‌ها در منزل دانش‌آموزان تشکیل می‌شد، شرکت نمی‌کردند. مسعود که با امیرپرویز پویان هم‌کلاسی بود و به جبهه ملی‌ گرایش داشت، در راستای مبارزه علیه پهلوی اقدام به سازماندهی گروهی به نام انجمن دانش‌آموزان مسلمان کرد. طاهرآقا هم مدام در زندان به‌ سر می‌برد و نمی‌توانست به فرزندان و خانواده‌اش برسد که همین امر موجب شد ضربه بزرگی بخورند. یک بار وقتی برای دستگیری او به خانه‌اش ریختند، همسرش که غده مغزی داشت، با دیدن این صحنه حالش روزبه‌روز بدتر شد. دو مرتبه عمل جراحی انجام داد؛ ولی فایده‌ای نداشت و درگذشت. خانواده خانمش مدرن بودند. مسعود و مجید تمایل زیادی به خانواده مادری داشتند و با عملکرد دستگاه و شاه مخالف بودند. مسعود به تحصیل در رشته ریاضی در دانشگاه تهران پرداخت و از این دانشگاه فارغ‌التحصیل شد و رابطه خود را با پویان در دوران دانشگاه ادامه داد. دوستی‌اش با او به شکل‌گرفتن گروه احمدزاده پویان منجر شد که یکی از گروه‌های مؤثر در شکل‌گیری سازمان چریک‌های فدایی خلق بود و مبارزه مسلحانه با رژیم محمدرضا شاه پهلوی را سازماندهی می‌کرد. مجید هم در تشکیل این گروه نقش زیادی داشت. پس از عملیات سیاهکل مسعود از سوی رژیم پهلوی دستگیر شد.
او در دادگاه به شکنجه‌شدنش در زندان اشاره کرد و برای اثبات این مسئله لباسش را بالا زد و آثار شکنجه را به قضات نشان داد. سرانجام مسعود و پنج نفر دیگر از اعضای سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران، عباس مفتاحی، مجید احمدزاده، اسدالله مفتاحی، حمید توکلی و غلامرضا گلوی پس از محاکمه از سوی دادگاه نظامی رژیم شاه در روز 11 اسفند سال 50 به جوخه تیرباران سپرده شدند. طاهرآقا یکی از 1126 زندانی سیاسی بود که در آبان 57 از زندان آزاد شد. شنیدم ایشان در زندان مشغول تفسیر نهج‌البلاغه برای دیگر زندانیان بود. سیدجواد برای جلسات مشترک جبهه ملی و نهضت آزادی به تهران آمد. من شب‌ها با او به جلسات می‌رفتم.


در جلسه‌ای که پس از آزادی طاهر احمدزاده در منزل شانه‌چی برگزار شد، همه اعضای نهضت آزادی از شانه‌چی تا طاهرآقا در آنجا حضور داشتند. در این جلسه صحبت از اختلاف نظر سابق با آیت‌الله کاشانی پیش آمد. گفتند: ضرورتی به بازخوانی حوادث آن روز نیست. امروز نیاز به یک رهبر واحد داریم که در آیت‌الله خمینی است. به اتفاق با آیت‌الله خمینی و ادامه مبارزات زیر نظر ایشان به توافق رسیدند.طاهرآقا بعد از آزادی دیگر به مشهد برنگشت و برای رسیدگی به امور انقلاب و همسویی با همفکرانش در تهران ماند. منزلی بالای میدان کندی، نزدیک کانون توحید گرفت. چون تازه از زندان آزاد شده بود با کسی معاشرت خاصی نداشت و به‌دلیل سوابق قبلی خانوادگی، ناخواسته رابطه صمیمانه بین ما برقرار شد. همواره سعی می‌کرد در ملاقات دوستان مبارزش که از زندان آزاد شده بودند، من و سیدجواد حاضر باشیم. یک روز من و سیدجواد و شانه‌چی به منزل طاهر‌آقا رفتیم، ایشان از ما خواست که به ملاقات آقای مهدی عراقی، از زندانیان سابق آزاد‌شده، برویم؛ ما پذیرفتیم و به منزل ایشان رفتیم. آقای عراقی در میان صحبت‌هایش درحالی‌که پسرش احسان در حال پذیرایی از میهمان‌ها بود، من را مورد خطاب قرار داد و گفت: «گوش کن ما به اندازه کافی شکنجه شده‌ایم و از زن و بچه‌هایمان دور بودیم، جای ما را بگیرید».
از این زمان به بعد فعالیت‌های گروه‌های مبارز تشدید شد و مجتبی، پسر کوچک طاهرآقا از زن دیگرش که از چپی‌های فعال و پرکار بود، در منزل طاهرآقا با رفقای چپی‌اش حلقه‌های بحث درباره عقاید اسلامی برگزار می‌کرد. چپی‌گراها دائم در جلسات مشورتی، طاهرآقا را در کانون و منزلش محکوم و انتقادهای بی‌دلیلی از عملکرد گذشته‌اش می‌کردند. او با همه تسلطش زیر فشار سؤال‌های احساسی آنها دچار مشکل شد. من توقع نداشتم طاهرآقا این چنین در دایره هرج‌ومرج بیفتد. همیشه او را فردی مذهبی می‌دیدم که خیلی دقیق به مسائل می‌اندیشید و مماشات می‌کرد؛ برعکس سید‌جواد که اهل مماشات نبود، همیشه دوست داشت ایده‌ها را عملی کند، در هر جایی اعتقاداتش را مطرح می‌کرد هیچ خطری او را از گفتارش باز نمی‌داشت، چون برایش مهم نبود که چه خطری پشت اظهاراتش است. البته طاهر‌آقا و سیدجواد افکار و برنامه‌های مجاهدین خلق را قبول نداشتند. تا اینکه روزی طاهر‌آقا خطاب به من گفت: دسته‌بندی سؤال‌ها برایم سخت است، تو بیا و در جمع‌بندی این مطالب کمکم کن. من اوضاع روز را برایش توضیح دادم و گفتم: طاهرآقا الان همه پرحرارت و هیجانی‌اند، نه سؤال‌هایشان ریشه‌ای و اساسی است و نه دنبال پاسخ شما هستند؛ اینها برنامه‌های تعریف‌شده خودشان را دارند؛ بهتر است پیگیرشان نباشی. بعد از آن فهمیدم که چرا طاهرآقا نتوانست پسرانش و حتی دخترش، دکتر مستوره را که به همراه گروه‌های چریکی و چپی مفقود شده بود، با خود همراه کند؛ در واقع افکار این مرد مبارز فرزندانش را قانع نکرد. حال چگونه می‌توانست پاسخ‌گوی چپی‌ها شود؟ دیگر خودم هم برای این نوع جلسات به کانون توحید نرفتم. البته طاهرآقا نه تنها با بچه‌هایش، بلکه با برادران خود نیز اختلاف سلیقه‌های زیادی داشت؛ آنها هم با او همراه و همفکر نشدند و در اوقات فراغتشان در محلات به کشاورزی و دامپروری پرداختند. یک‌روز من و سید‌جواد برای تعیین اولین استاندار خراسان بعد از پیروزی انقلاب به منزل آیت‌الله طالقانی دعوت شدیم. آقایان شانه‌چی و احمدزاده هم حضور داشتند. پیشنهاد استانداری را به طاهرآقا دادند اما طاهرآقا از پذیرفتنش امتناع کرد و بعد از آنکه او را مکلف به این امر کردند، حضور خود را منوط به پذیرش معاونت سیاسی استانداری از سوی سیدجواد دانست، چون او را فردی مطلع به امور خراسان و آشنا به مسائل لشکری و نظامی و دوایر دولتی می‌دانست. همان ابتدا جواد با استناد به اختلاف‌سلیقه‌ها میان خودشان و تولیت آستان قدس مخالفت خود را با استانداری طاهرآقا و معاونت خودش اعلام کرد، به‌هرحال آیت‌الله طالقانی آنها را مجاب به پذیرش و انجام مسئولیت کرد. طاهرآقا از سوی دولت موقت ایران به عنوان نخستین استاندار خراسان و سیدجواد به عنوان معاون سیاسی استانداری خراسان انتخاب شد. احمدزاده با دوچرخه به دفترش رفت‌وآمد می‌کرد.احمدزاده در آذر سال 1358 از استانداری خراسان استعفا و جای خود را به حسن غفوری‌فرد، از اعضای سابق انجمن اسلامی دانشجویان آمریکا داد. از آن زمان به‌بعد کمتر از حال و روز او خبر داشتم تا اینکه روز پنجشنبه 9 آذر 96 در سن 96 سالگی در مشهد درگذشت. با شرکت در مراسم یادبود او، پرونده خاطرات خانوادگی من با ایشان بسته شد.

طاهر احمدزاده با تبار ایرانی و افغان یکی از مبارزان پس از شهریور 20 تا سقوط سلطنت پهلوی است. او ضمن همراهی و همفکری با کانون نشر حقایق استاد محمدتقی شریعتی، از فعالان جبهه ملی و حامیان نهضت آزادی بوده است. کارنامه فراز و فرود شخصیت ایشان همچنان ناخوانده به‌ جا مانده است. در ذیل گزیده‌ای از محفوظات دکتر محمود مادرشاهی، سفیر و دیپلمات با‌سابقه پس از انقلاب، آورده می‌شود؛ اگرچه زمینه ذهنی ایشان به‌ واسطه فعالیت‌های سیاسی برادرش سیدجواد است‌‌

اما ناگفته‌هایی از آن روزگار در اولین سالگرد درگذشت ایشان تأمل‌برانگیز و ارزشمند است. طاهر آقا احمدزاده‌هروی، زاده 1300 در مشهد است. پدرش پیش از تولد او به مشهد آمده و در آنجا ازدواج کرده بود. به علت چهره محوری‌اش در میان افغانستانی‌ها در ایران، یک‌ بار امان‌الله شاه، پادشاه افغانستان در زمان کودکی طاهرآقا به خانه آنها در محله چهارباغ مشهد آمده بود. آنها سه برادر و دو خواهر بودند. بعد از تشکیل هسته اولیه جبهه ملی برادرم سیدجواد و طاهر‌آقا حافظ نهج‌البلاغه و پسرخاله مادری ما، جزء اعضا و گردانندگان شعبه مشهد شدند. البته کشش بیشتر جوان‌ها و مخالفان شاه به سمت مصدق بود و ایشان را الگوی خود می‌دیدند؛ چون استقلال کشور و منافع ملی برایشان بسیار حائز اهمیت بود. طاهرآقا پس از کودتای 28 مرداد به حمایت از نهضت آزادی ایران و نهضت مقاومت ملی ایران پرداخت. جلسات مبارزان به علت امنیت بالا و سرشناس‌بودن پدرم سیدمحمدعلی در محله و آشنابودن با نیروهای نظامی و کلانتری، در یکی از خانه‌های پدرمان برگزار می‌شد، علاوه ‌بر اعضای جبهه ملی و نهضت آزادی در فواصلی نیز جناب آقایان احمدزاده، هاشمی‌نژاد و دیگر آقایان سیاسی در این جلسات حضور داشتند. با مسعود و مجید پسرهای طاهرآقا در مدرسه علوی هم‌مدرسه‌ای بودم. من و مسعود با وجود آنکه اختلاف فکری زیادی درباره بحث‌های سنتی و مدرنیته داشتیم؛ ولی در ناهاری مشترک با یکدیگر درباره مسائل فکری روز صحبت‌های صمیمانه‌ای پیدا کردیم. البته همچنان همان فاصله فکری سابق به قوت خود باقی بود. پسرهای طاهر‌آقا در جلسات گردشی آقای آستانه‌پرست، دبیر تعلیمات دینی و آقای دکتر رکنی، دبیر ادبیات و عربی در مدرسه علوی که بعدازظهر جمعه‌ها در منزل دانش‌آموزان تشکیل می‌شد، شرکت نمی‌کردند. مسعود که با امیرپرویز پویان هم‌کلاسی بود و به جبهه ملی‌ گرایش داشت، در راستای مبارزه علیه پهلوی اقدام به سازماندهی گروهی به نام انجمن دانش‌آموزان مسلمان کرد. طاهرآقا هم مدام در زندان به‌ سر می‌برد و نمی‌توانست به فرزندان و خانواده‌اش برسد که همین امر موجب شد ضربه بزرگی بخورند. یک بار وقتی برای دستگیری او به خانه‌اش ریختند، همسرش که غده مغزی داشت، با دیدن این صحنه حالش روزبه‌روز بدتر شد. دو مرتبه عمل جراحی انجام داد؛ ولی فایده‌ای نداشت و درگذشت. خانواده خانمش مدرن بودند. مسعود و مجید تمایل زیادی به خانواده مادری داشتند و با عملکرد دستگاه و شاه مخالف بودند. مسعود به تحصیل در رشته ریاضی در دانشگاه تهران پرداخت و از این دانشگاه فارغ‌التحصیل شد و رابطه خود را با پویان در دوران دانشگاه ادامه داد. دوستی‌اش با او به شکل‌گرفتن گروه احمدزاده پویان منجر شد که یکی از گروه‌های مؤثر در شکل‌گیری سازمان چریک‌های فدایی خلق بود و مبارزه مسلحانه با رژیم محمدرضا شاه پهلوی را سازماندهی می‌کرد. مجید هم در تشکیل این گروه نقش زیادی داشت. پس از عملیات سیاهکل مسعود از سوی رژیم پهلوی دستگیر شد.
او در دادگاه به شکنجه‌شدنش در زندان اشاره کرد و برای اثبات این مسئله لباسش را بالا زد و آثار شکنجه را به قضات نشان داد. سرانجام مسعود و پنج نفر دیگر از اعضای سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران، عباس مفتاحی، مجید احمدزاده، اسدالله مفتاحی، حمید توکلی و غلامرضا گلوی پس از محاکمه از سوی دادگاه نظامی رژیم شاه در روز 11 اسفند سال 50 به جوخه تیرباران سپرده شدند. طاهرآقا یکی از 1126 زندانی سیاسی بود که در آبان 57 از زندان آزاد شد. شنیدم ایشان در زندان مشغول تفسیر نهج‌البلاغه برای دیگر زندانیان بود. سیدجواد برای جلسات مشترک جبهه ملی و نهضت آزادی به تهران آمد. من شب‌ها با او به جلسات می‌رفتم.


در جلسه‌ای که پس از آزادی طاهر احمدزاده در منزل شانه‌چی برگزار شد، همه اعضای نهضت آزادی از شانه‌چی تا طاهرآقا در آنجا حضور داشتند. در این جلسه صحبت از اختلاف نظر سابق با آیت‌الله کاشانی پیش آمد. گفتند: ضرورتی به بازخوانی حوادث آن روز نیست. امروز نیاز به یک رهبر واحد داریم که در آیت‌الله خمینی است. به اتفاق با آیت‌الله خمینی و ادامه مبارزات زیر نظر ایشان به توافق رسیدند.طاهرآقا بعد از آزادی دیگر به مشهد برنگشت و برای رسیدگی به امور انقلاب و همسویی با همفکرانش در تهران ماند. منزلی بالای میدان کندی، نزدیک کانون توحید گرفت. چون تازه از زندان آزاد شده بود با کسی معاشرت خاصی نداشت و به‌دلیل سوابق قبلی خانوادگی، ناخواسته رابطه صمیمانه بین ما برقرار شد. همواره سعی می‌کرد در ملاقات دوستان مبارزش که از زندان آزاد شده بودند، من و سیدجواد حاضر باشیم. یک روز من و سیدجواد و شانه‌چی به منزل طاهر‌آقا رفتیم، ایشان از ما خواست که به ملاقات آقای مهدی عراقی، از زندانیان سابق آزاد‌شده، برویم؛ ما پذیرفتیم و به منزل ایشان رفتیم. آقای عراقی در میان صحبت‌هایش درحالی‌که پسرش احسان در حال پذیرایی از میهمان‌ها بود، من را مورد خطاب قرار داد و گفت: «گوش کن ما به اندازه کافی شکنجه شده‌ایم و از زن و بچه‌هایمان دور بودیم، جای ما را بگیرید».
از این زمان به بعد فعالیت‌های گروه‌های مبارز تشدید شد و مجتبی، پسر کوچک طاهرآقا از زن دیگرش که از چپی‌های فعال و پرکار بود، در منزل طاهرآقا با رفقای چپی‌اش حلقه‌های بحث درباره عقاید اسلامی برگزار می‌کرد. چپی‌گراها دائم در جلسات مشورتی، طاهرآقا را در کانون و منزلش محکوم و انتقادهای بی‌دلیلی از عملکرد گذشته‌اش می‌کردند. او با همه تسلطش زیر فشار سؤال‌های احساسی آنها دچار مشکل شد. من توقع نداشتم طاهرآقا این چنین در دایره هرج‌ومرج بیفتد. همیشه او را فردی مذهبی می‌دیدم که خیلی دقیق به مسائل می‌اندیشید و مماشات می‌کرد؛ برعکس سید‌جواد که اهل مماشات نبود، همیشه دوست داشت ایده‌ها را عملی کند، در هر جایی اعتقاداتش را مطرح می‌کرد هیچ خطری او را از گفتارش باز نمی‌داشت، چون برایش مهم نبود که چه خطری پشت اظهاراتش است. البته طاهر‌آقا و سیدجواد افکار و برنامه‌های مجاهدین خلق را قبول نداشتند. تا اینکه روزی طاهر‌آقا خطاب به من گفت: دسته‌بندی سؤال‌ها برایم سخت است، تو بیا و در جمع‌بندی این مطالب کمکم کن. من اوضاع روز را برایش توضیح دادم و گفتم: طاهرآقا الان همه پرحرارت و هیجانی‌اند، نه سؤال‌هایشان ریشه‌ای و اساسی است و نه دنبال پاسخ شما هستند؛ اینها برنامه‌های تعریف‌شده خودشان را دارند؛ بهتر است پیگیرشان نباشی. بعد از آن فهمیدم که چرا طاهرآقا نتوانست پسرانش و حتی دخترش، دکتر مستوره را که به همراه گروه‌های چریکی و چپی مفقود شده بود، با خود همراه کند؛ در واقع افکار این مرد مبارز فرزندانش را قانع نکرد. حال چگونه می‌توانست پاسخ‌گوی چپی‌ها شود؟ دیگر خودم هم برای این نوع جلسات به کانون توحید نرفتم. البته طاهرآقا نه تنها با بچه‌هایش، بلکه با برادران خود نیز اختلاف سلیقه‌های زیادی داشت؛ آنها هم با او همراه و همفکر نشدند و در اوقات فراغتشان در محلات به کشاورزی و دامپروری پرداختند. یک‌روز من و سید‌جواد برای تعیین اولین استاندار خراسان بعد از پیروزی انقلاب به منزل آیت‌الله طالقانی دعوت شدیم. آقایان شانه‌چی و احمدزاده هم حضور داشتند. پیشنهاد استانداری را به طاهرآقا دادند اما طاهرآقا از پذیرفتنش امتناع کرد و بعد از آنکه او را مکلف به این امر کردند، حضور خود را منوط به پذیرش معاونت سیاسی استانداری از سوی سیدجواد دانست، چون او را فردی مطلع به امور خراسان و آشنا به مسائل لشکری و نظامی و دوایر دولتی می‌دانست. همان ابتدا جواد با استناد به اختلاف‌سلیقه‌ها میان خودشان و تولیت آستان قدس مخالفت خود را با استانداری طاهرآقا و معاونت خودش اعلام کرد، به‌هرحال آیت‌الله طالقانی آنها را مجاب به پذیرش و انجام مسئولیت کرد. طاهرآقا از سوی دولت موقت ایران به عنوان نخستین استاندار خراسان و سیدجواد به عنوان معاون سیاسی استانداری خراسان انتخاب شد. احمدزاده با دوچرخه به دفترش رفت‌وآمد می‌کرد.احمدزاده در آذر سال 1358 از استانداری خراسان استعفا و جای خود را به حسن غفوری‌فرد، از اعضای سابق انجمن اسلامی دانشجویان آمریکا داد. از آن زمان به‌بعد کمتر از حال و روز او خبر داشتم تا اینکه روز پنجشنبه 9 آذر 96 در سن 96 سالگی در مشهد درگذشت. با شرکت در مراسم یادبود او، پرونده خاطرات خانوادگی من با ایشان بسته شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.