ساختوساز اروپایی برای برجام
رضا نصری*
بیش از 50 سال است مقولهای به اسم «ساختوساز اروپا» -که بیشتر با عنوان فرانسوی آن (Construction européenne) شناخته و استفاده میشود- در ادبیات و مباحث سیاسی اروپا ورود پیدا کرده است. امروزه کمتر تحلیلگری میتواند به صورت جدی رفتارها، کنشها، واکنشها، سیاستها و جهانبینی جریانهای سیاسی قاره اروپا را بدون آنکه درک درستی از این مفهوم داشته باشد، پیشبینی کند. حقیقت این است که درباره رابطه اتحادیه اروپا با برجام نیز نمیشود به درک و پیشبینی درستی از رفتار اروپا بیآنکه مقوله «ساختوساز اروپا» را در تحلیلها لحاظ کرد، رسید. معتقدم تحلیلگرانی که موضوع را با شناخت کافی از فضای سیاسی اروپا در 50 سال اخیر و با لحاظ این مقوله بررسی میکنند، بیش از دیگران بر اهمیت حفظ برجام برای اتحادیه -حتی در ازای درگیری سیاسی با آمریکا- واقف هستند و نسبت به آینده توافق هستهای خوشبینی بیشتری دارند. اما «ساختوساز اروپا» چیست و در گفتمان سیاسی اروپا چه جایگاهی دارد؟ در تعریف متعارف، کلمه «ساختوساز اروپا» به یک روند تاریخی و مستمر اشاره دارد که در آن دولتهای اروپایی برخی اختیارات حاکمیتی و برخی حقوق «ملی» خود را به تدریج
به نهادهای «اتحادیه اروپا» تفویض میکنند تا این بازیگر جدید، «منافع مشترک» آنها را در تصمیماتی که در سطح فراملی گرفته میشود، تأمین کند. پیدایش این روند نیز -بیش از هر عامل دیگری- متأثر از یک «برآورد امنیتی» و تجربه تلخ چندین جنگ (با محوریت فرانسه و آلمان) است که در آنها دهها میلیون شهروند قاره اروپا جان خود را در فاصله سالهای ۱۸۷۰ و ۱۹۴۵ میلادی (که شامل دو جنگ جهانی میشود) از دست دادند و ویرانی غیرقابل وصفی برجا گذاشتند. به عبارت دیگر، پروژه «اتحادیه اروپا» -و روند تشکیل آن- پدید آمد تا رقابتهای راهبردی و نظامی قدرتهای قاره را مهار کرده و محیطی جدید، امن و همافزاینده برای مردمان این سرزمین ایجاد کند؛ اما روند «ساختوساز اروپا» یا «ادغام منافع قدرتها» فقط یک روند سیاسی/حقوقی نیست و درک ظرافتها و پیچیدگیهای این مقوله از تعریف متعارف آن بهمراتب فراتر میرود. در واقع، فرایند «ساختوساز اروپا» نهتنها مستلزم ابتکارات و زمینهچینیهای فنی و دقیق حقوقی و اداری است، بلکه یک «مهندسی اجتماعی» فراگیر، یک «فرهنگسازی» گسترده، یک «هویتسازی» پیچیده و یک «روایتپردازی» سیستماتیک، مستمر و پرچالش را میطلبد
که همواره با مقاومت و دشمنی شدید جریانهای ناسیونالیست و ملیگرا -که تحت عنوان جریان «اتحادیهستیز» (Eurosceptic) ظهور کردهاند- مواجه میشود. به عبارت دیگر، صحنه سیاسی امروز اروپا، صحنه برخورد و رویارویی جریانی است که -با استناد به درسهای تاریخ- همچنان به ایده «اروپای واحد» وفادار مانده و جریانی محافظهکار و گاه تندرو که گاهی حتی «مشترکالمنافع»بودن قدرتهای اروپا را نیز زیر سؤال میبرد و با تکیه بر عواطف و احساسات پوپولیستی، بهتدریج در صحنه سیاست این کشورها پیشرفت میکند و پروژه «ساختوساز» را به چالش میکشد. اگر امروز رئيسجمهور فرانسه و صدراعظم آلمان از ضرورت تحکیم اتحادیه، استقلال بیشتر آن و حتی ضرورت ایجاد «ارتش اروپایی» سخن به میان میآورند، جریانهای پوپولیستی مقابل نیز در فرانسه، آلمان، اتریش، لهستان، هلند و سایر کشورها رفتهرفته کرسیهای پارلمانها را تصاحب میکنند و با تکیه بر پیمانی نانوشته با دونالد ترامپ و اروپاستیزان ایالات متحده، روند ادغام اروپا و بالطبع روند تسکین تنشهای تاریخی این قاره را با مشکل مواجه میکنند.
اکنون درباره آنچه به ایران مرتبط میشود، لازم به یادآوری است که در بستر این رویارویی و در چنین فضایی بود که «برجام» بهعنوان اولین و مهمترین دستاورد «سرویس اقدامات خارجی اروپا» (که معادل وزارت خارجه تازهتأسیس اتحادیه است) پدید آمد و به همین خاطر است که در راستای تحقق پروژه «ساختوساز اروپا»، نقش و جایگاه ویژهای پیدا کرده است. به بیان دیگر، اگر امروزه جریانهای اصلی سیاسی و سران دولتهای اروپا -با وجود همه پیشبینیهای «اقتصادمحور»- حفظ برجام را بر حفظ روابط حسنه با دولت ترامپ ترجیح دادهاند، دلیل این سرسختی، اعتقاد راسخ آنها به پروژه اروپای واحد و «رسالت تاریخی»ای است که برای خود قائل شدهاند. در راستای پاسداری از همین فرایند تاریخی است که -با وجود تمام کارشکنیها و تهدیدها از سوی واشنگتن- تلاش خواهند کرد ملزومات حفظ برجام (مانند ایجاد SPV) را با جدیت دنبال کنند. در این میان -یعنی در فضایی که سران جریانهای اصلی اروپا برای خود رسالتی در مقیاس «تاریخ» قائل شدهاند- معتقدم نوسانات موقت سیاسی در واشنگتن، تهدیدها به جریمههای مالی و شاخوشانهکشیدنهای وزارت دارایی ایالات متحده یا حتی ملاحظاتی از قبیل
اینکه «مقر میزبانی SPV کجا باشد»، وزن و اهمیت چندانی نخواهد داشت. امروز، هزینهپذیری اروپا در رابطه با برجام، هم در بُعد بینالمللی، هم در بُعد سیاست داخلی و هم در بُعد «هویتی»، برای اتحادیه اروپا به یک ضرورت تبدیل شده است.
*حقوقدان بینالملل و کارشناس سیاست خارجی
بیش از 50 سال است مقولهای به اسم «ساختوساز اروپا» -که بیشتر با عنوان فرانسوی آن (Construction européenne) شناخته و استفاده میشود- در ادبیات و مباحث سیاسی اروپا ورود پیدا کرده است. امروزه کمتر تحلیلگری میتواند به صورت جدی رفتارها، کنشها، واکنشها، سیاستها و جهانبینی جریانهای سیاسی قاره اروپا را بدون آنکه درک درستی از این مفهوم داشته باشد، پیشبینی کند. حقیقت این است که درباره رابطه اتحادیه اروپا با برجام نیز نمیشود به درک و پیشبینی درستی از رفتار اروپا بیآنکه مقوله «ساختوساز اروپا» را در تحلیلها لحاظ کرد، رسید. معتقدم تحلیلگرانی که موضوع را با شناخت کافی از فضای سیاسی اروپا در 50 سال اخیر و با لحاظ این مقوله بررسی میکنند، بیش از دیگران بر اهمیت حفظ برجام برای اتحادیه -حتی در ازای درگیری سیاسی با آمریکا- واقف هستند و نسبت به آینده توافق هستهای خوشبینی بیشتری دارند. اما «ساختوساز اروپا» چیست و در گفتمان سیاسی اروپا چه جایگاهی دارد؟ در تعریف متعارف، کلمه «ساختوساز اروپا» به یک روند تاریخی و مستمر اشاره دارد که در آن دولتهای اروپایی برخی اختیارات حاکمیتی و برخی حقوق «ملی» خود را به تدریج
به نهادهای «اتحادیه اروپا» تفویض میکنند تا این بازیگر جدید، «منافع مشترک» آنها را در تصمیماتی که در سطح فراملی گرفته میشود، تأمین کند. پیدایش این روند نیز -بیش از هر عامل دیگری- متأثر از یک «برآورد امنیتی» و تجربه تلخ چندین جنگ (با محوریت فرانسه و آلمان) است که در آنها دهها میلیون شهروند قاره اروپا جان خود را در فاصله سالهای ۱۸۷۰ و ۱۹۴۵ میلادی (که شامل دو جنگ جهانی میشود) از دست دادند و ویرانی غیرقابل وصفی برجا گذاشتند. به عبارت دیگر، پروژه «اتحادیه اروپا» -و روند تشکیل آن- پدید آمد تا رقابتهای راهبردی و نظامی قدرتهای قاره را مهار کرده و محیطی جدید، امن و همافزاینده برای مردمان این سرزمین ایجاد کند؛ اما روند «ساختوساز اروپا» یا «ادغام منافع قدرتها» فقط یک روند سیاسی/حقوقی نیست و درک ظرافتها و پیچیدگیهای این مقوله از تعریف متعارف آن بهمراتب فراتر میرود. در واقع، فرایند «ساختوساز اروپا» نهتنها مستلزم ابتکارات و زمینهچینیهای فنی و دقیق حقوقی و اداری است، بلکه یک «مهندسی اجتماعی» فراگیر، یک «فرهنگسازی» گسترده، یک «هویتسازی» پیچیده و یک «روایتپردازی» سیستماتیک، مستمر و پرچالش را میطلبد
که همواره با مقاومت و دشمنی شدید جریانهای ناسیونالیست و ملیگرا -که تحت عنوان جریان «اتحادیهستیز» (Eurosceptic) ظهور کردهاند- مواجه میشود. به عبارت دیگر، صحنه سیاسی امروز اروپا، صحنه برخورد و رویارویی جریانی است که -با استناد به درسهای تاریخ- همچنان به ایده «اروپای واحد» وفادار مانده و جریانی محافظهکار و گاه تندرو که گاهی حتی «مشترکالمنافع»بودن قدرتهای اروپا را نیز زیر سؤال میبرد و با تکیه بر عواطف و احساسات پوپولیستی، بهتدریج در صحنه سیاست این کشورها پیشرفت میکند و پروژه «ساختوساز» را به چالش میکشد. اگر امروز رئيسجمهور فرانسه و صدراعظم آلمان از ضرورت تحکیم اتحادیه، استقلال بیشتر آن و حتی ضرورت ایجاد «ارتش اروپایی» سخن به میان میآورند، جریانهای پوپولیستی مقابل نیز در فرانسه، آلمان، اتریش، لهستان، هلند و سایر کشورها رفتهرفته کرسیهای پارلمانها را تصاحب میکنند و با تکیه بر پیمانی نانوشته با دونالد ترامپ و اروپاستیزان ایالات متحده، روند ادغام اروپا و بالطبع روند تسکین تنشهای تاریخی این قاره را با مشکل مواجه میکنند.
اکنون درباره آنچه به ایران مرتبط میشود، لازم به یادآوری است که در بستر این رویارویی و در چنین فضایی بود که «برجام» بهعنوان اولین و مهمترین دستاورد «سرویس اقدامات خارجی اروپا» (که معادل وزارت خارجه تازهتأسیس اتحادیه است) پدید آمد و به همین خاطر است که در راستای تحقق پروژه «ساختوساز اروپا»، نقش و جایگاه ویژهای پیدا کرده است. به بیان دیگر، اگر امروزه جریانهای اصلی سیاسی و سران دولتهای اروپا -با وجود همه پیشبینیهای «اقتصادمحور»- حفظ برجام را بر حفظ روابط حسنه با دولت ترامپ ترجیح دادهاند، دلیل این سرسختی، اعتقاد راسخ آنها به پروژه اروپای واحد و «رسالت تاریخی»ای است که برای خود قائل شدهاند. در راستای پاسداری از همین فرایند تاریخی است که -با وجود تمام کارشکنیها و تهدیدها از سوی واشنگتن- تلاش خواهند کرد ملزومات حفظ برجام (مانند ایجاد SPV) را با جدیت دنبال کنند. در این میان -یعنی در فضایی که سران جریانهای اصلی اروپا برای خود رسالتی در مقیاس «تاریخ» قائل شدهاند- معتقدم نوسانات موقت سیاسی در واشنگتن، تهدیدها به جریمههای مالی و شاخوشانهکشیدنهای وزارت دارایی ایالات متحده یا حتی ملاحظاتی از قبیل
اینکه «مقر میزبانی SPV کجا باشد»، وزن و اهمیت چندانی نخواهد داشت. امروز، هزینهپذیری اروپا در رابطه با برجام، هم در بُعد بینالمللی، هم در بُعد سیاست داخلی و هم در بُعد «هویتی»، برای اتحادیه اروپا به یک ضرورت تبدیل شده است.
*حقوقدان بینالملل و کارشناس سیاست خارجی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.