|

ساحت مردمي روشنفكري

جواد طوسي

هميشه با روشنفكري معاصر در ايران مشكل داشته‌ام. بخش قابل‌توجهي از اين نگاه بدبينانه به نوع مشاهداتم در جامعه پيش از انقلاب ربط پيدا مي‌كند. شماري از افرادي كه در محافل فرهنگي هنري و سطح جامعه مي‌ديدم، اتيكت روشنفكرانه‌شان در حد خودفروشي، انفعال، وادادگي و چشم بستن بر واقعيات تلخ آن دوران بود. عده‌اي هم روشنفكري را در تفرعن و به‌جز نوك بيني خود را نديدن و نگاه تحقيرآميز به توده مردم و اصرار بر تافته جدابافته بودن مي‌دانند. گويا لنين چنين جمله‌اي را گفته كه «روشنفكر كسي است كه شرايط تاريخي زمان و موقعيتش را در اين شرايط تاريخي درك مي‌كند؛ خواه با سواد باشد، خواه بي‌سواد».
در اين ميان، بهمن فرمان‌آرا يكي از آن روشنفكران شفافي است كه تكليف آدم با او روشن است. كمتر روشنفكري را ديده‌ام كه با وجود تمكن مالي و بافت طبقاتي‌اش، اين‌قدر مبادی‌آداب، پايبند به اصول اخلاقي، دارای نگاه جامعه‌شناسانه و در‌عين‌حال واقع‌بينانه به موقعيت معاصر طبقات مطرح و آسيب‌‌‌پذير جامعه باشد. سال 1353 كه فيلم شازده احتجاب فرمان‌آرا را در «جشنواره جهانی فیلم تهران» دیدم، از نوع مواجهه دیالکتیکی او با تاریخ و آدم‌هایش خوشم آمد و یادم می‌آید نقد کوتاهی در صفحه «نقد خوانندگان» مجله ستاره سینما برایش نوشتم. اخیرا در گفت‌وگوی خوبی با او در شماره 24 مجله «فرهنگ امروز»، با وجوه دیگری از شخصیت فرهنگی اجتماعی‌اش آشنا شدم. در اینجا انگار با یک ناظر واقع‌بین تاریخی روبه‌رو هستی که به مقاطع مختلف فرهنگی گذشته و حال می‌پردازد و از هم‌نسلانش ( حتی اگر با بعضی از آنها اختلاف دیدگاه داشته باشد) با احترام یاد می‌کند و در گذر از واقعیت‌های ناگوار معاصر، نگاهی امیدوارانه به جریان زندگی دارد. این می‌تواند تعریفی متفاوت و پذیرفتنی از روشنفکر مسئول در جوامعی مانند ایران که التهاباتمداوم اجتماعی دارند، باشد.
او در قسمتی از این گفت‌وگو، چنین بیان صریح و صادقانه و انسان‌دوستانه‌ای دارد: «جرم من نیست که پدرم در تجارت آدم موفقی بود. خانه و زندگی‌ام را از صدقه سر پدرم دارم وگرنه با پولی که از سینما درآوردم، قبر هم نمی‌توانم برای خودم بخرم! بنابراین به کسی بدهکار نیستم که از یک خانواده مرفه آمده‌ام. اگر به نگاه سوسیالیستی معتقدم، به‌خاطر این است که مسکن، تحصیل و بهداشت حق همه است». اینکه در کانون رفاه دل‌نگران مردم و اقشار آسیب‌پذیر سرزمینت باشی و نسبت به این وضعیت ناعادلانه واکنش نشان بدهی، اینکه دغدغه‌مندی فرهنگی/ اجتماعی/ سیاسی/ فلسفی/ ملی‌ات را با آثاری چون «بوی کافور عطر یاس»، «خانه‌ای روی آب»، «خاک آشنا»، «یک بوس کوچولو» و نمایش «مردی برای تمام فصول» نشان بدهی و فحشش را هم بخوری، تعهد و زمانه‌شناسی و اینجایی‌ بودنت را به اثبات رسانده‌ای. این یک حرف درست‌وحسابی است که در همان گفت‌وگو از زبان بهمن فرمان‌آرا زده می‌شود: «تنها می‌توان با مردم صادق بود... درواقع وقتی مردم عصبانی باشند، هر حرکتی به ضدخودش تبدیل می‌شود». من برای چنین آدم حواس‌جمع و اهل فرهنگی، سر تعظیم فرود می‌آورم.

هميشه با روشنفكري معاصر در ايران مشكل داشته‌ام. بخش قابل‌توجهي از اين نگاه بدبينانه به نوع مشاهداتم در جامعه پيش از انقلاب ربط پيدا مي‌كند. شماري از افرادي كه در محافل فرهنگي هنري و سطح جامعه مي‌ديدم، اتيكت روشنفكرانه‌شان در حد خودفروشي، انفعال، وادادگي و چشم بستن بر واقعيات تلخ آن دوران بود. عده‌اي هم روشنفكري را در تفرعن و به‌جز نوك بيني خود را نديدن و نگاه تحقيرآميز به توده مردم و اصرار بر تافته جدابافته بودن مي‌دانند. گويا لنين چنين جمله‌اي را گفته كه «روشنفكر كسي است كه شرايط تاريخي زمان و موقعيتش را در اين شرايط تاريخي درك مي‌كند؛ خواه با سواد باشد، خواه بي‌سواد».
در اين ميان، بهمن فرمان‌آرا يكي از آن روشنفكران شفافي است كه تكليف آدم با او روشن است. كمتر روشنفكري را ديده‌ام كه با وجود تمكن مالي و بافت طبقاتي‌اش، اين‌قدر مبادی‌آداب، پايبند به اصول اخلاقي، دارای نگاه جامعه‌شناسانه و در‌عين‌حال واقع‌بينانه به موقعيت معاصر طبقات مطرح و آسيب‌‌‌پذير جامعه باشد. سال 1353 كه فيلم شازده احتجاب فرمان‌آرا را در «جشنواره جهانی فیلم تهران» دیدم، از نوع مواجهه دیالکتیکی او با تاریخ و آدم‌هایش خوشم آمد و یادم می‌آید نقد کوتاهی در صفحه «نقد خوانندگان» مجله ستاره سینما برایش نوشتم. اخیرا در گفت‌وگوی خوبی با او در شماره 24 مجله «فرهنگ امروز»، با وجوه دیگری از شخصیت فرهنگی اجتماعی‌اش آشنا شدم. در اینجا انگار با یک ناظر واقع‌بین تاریخی روبه‌رو هستی که به مقاطع مختلف فرهنگی گذشته و حال می‌پردازد و از هم‌نسلانش ( حتی اگر با بعضی از آنها اختلاف دیدگاه داشته باشد) با احترام یاد می‌کند و در گذر از واقعیت‌های ناگوار معاصر، نگاهی امیدوارانه به جریان زندگی دارد. این می‌تواند تعریفی متفاوت و پذیرفتنی از روشنفکر مسئول در جوامعی مانند ایران که التهاباتمداوم اجتماعی دارند، باشد.
او در قسمتی از این گفت‌وگو، چنین بیان صریح و صادقانه و انسان‌دوستانه‌ای دارد: «جرم من نیست که پدرم در تجارت آدم موفقی بود. خانه و زندگی‌ام را از صدقه سر پدرم دارم وگرنه با پولی که از سینما درآوردم، قبر هم نمی‌توانم برای خودم بخرم! بنابراین به کسی بدهکار نیستم که از یک خانواده مرفه آمده‌ام. اگر به نگاه سوسیالیستی معتقدم، به‌خاطر این است که مسکن، تحصیل و بهداشت حق همه است». اینکه در کانون رفاه دل‌نگران مردم و اقشار آسیب‌پذیر سرزمینت باشی و نسبت به این وضعیت ناعادلانه واکنش نشان بدهی، اینکه دغدغه‌مندی فرهنگی/ اجتماعی/ سیاسی/ فلسفی/ ملی‌ات را با آثاری چون «بوی کافور عطر یاس»، «خانه‌ای روی آب»، «خاک آشنا»، «یک بوس کوچولو» و نمایش «مردی برای تمام فصول» نشان بدهی و فحشش را هم بخوری، تعهد و زمانه‌شناسی و اینجایی‌ بودنت را به اثبات رسانده‌ای. این یک حرف درست‌وحسابی است که در همان گفت‌وگو از زبان بهمن فرمان‌آرا زده می‌شود: «تنها می‌توان با مردم صادق بود... درواقع وقتی مردم عصبانی باشند، هر حرکتی به ضدخودش تبدیل می‌شود». من برای چنین آدم حواس‌جمع و اهل فرهنگی، سر تعظیم فرود می‌آورم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.