نویسنده کتاب «اقتصاد ایران و نظریه اقتصاد مقاومتی»
تنها راه گذر از مشکلات ما تقویت شفافیت است
ساسان گلفر : وضعیت اقتصادی این روزها، مشکلات روزافزون طبقات متوسط و پایین در تأمین زندگی و حفظ قدرت خرید، باعث شد نظر آقای دکتر وحید شقاقیشهری، عضو بنیاد ملی نخبگان، پژوهشگر برگزیده کشور در سال ۱۳۸۹ و نویسنده کتابهای «اقتصاد ایران و نظریه اقتصاد مقاومتی» و «توسعه اقتصادی» را در گفتوگویی کوتاه جویا شویم.
آیابهنظرشما فضا نشان از بدتر شدن وضع روندهای اقتصاد ایران دارد؟ شرایط اقتصادی اخیر چه تأثیری بر مردم عادی خواهد گذاشت؟
حدود هفت یا هشت سال پیش در گزارشی خواندم که 37 درصد مردم ایران زیر خط فقر معادل دهک سوم هستند. این دهک سوم را معادل معیار خط فقر در نظر گرفته بودند؛ یعنی درآمد 37 درصد مردم زیر درآمد خانوارهای با دهک سوم بود. ما دو بحران ارزی را در سالهای 90 و 97 دیدهایم و میبینیم. در بحران ارزی سالهای 90 و 91 درمجموع ارزش پول ملی 246 درصد کاهش پیدا کرد و در سالهای 96 و 97 درمجموع تاکنون 240 درصد ارزش پول ملی کمتر شده است. بهاینترتیب دو کاهش ارزش پول ملی شدید را در دهه 90 تجربه کردهایم که در هر دو حالت قدرت خرید مردم 50 درصد در سال 90 و حدود 50 درصد در سال 97 کاهش پیدا کرده است. بهاینترتیب خط فقر در جامعه افزایش پیدا میکند. زمانی دهک سوم به پایین معادل خط فقر بود و اکنون این در جامعه ما به دهک پنجم و ششم میرسد. بهعبارتی با این روند جامعه ما از حالت سهقطبی یا سهطبقهای؛ یعنی فقیر، متوسط و مرفه به جامعه دوقطبی فقیر- مرفه تبدیل میشود و طبقه متوسط مدام کوچکتر میشود. میدانید که هرچه طبقه متوسط بزرگتر باشد، عملکرد اقتصاد و جامعه بهتر است و آن جامعه، جامعهای زنده و پویا و پیشرو است. با کوچکترشدن طبقه متوسط،
تمرکز شدید ثروت صورت میگیرد. آمارهای منتشرشده نشان میدهند 70 درصد سپردههای بانکی دست یک درصد و 85 درصد سپردههای بانکی دست 2.5درصد و 90 درصد در دست پنج درصد جامعه ماست. سال گذشته همچنین آمارهایی منتشر شد که 85 درصد سود سپرده بانکی در دست2.5درصد است. نتیجه این تمرکز شدید ثروت، بیاعتمادی و کاهش سرمایه اجتماعی و ازدسترفتن سرزندگی و امید جامعه است که تبعات اجتماعی شدیدی ایجاد خواهد کرد؛ پیامدهایی مانند هرجومرج اخلاقی، ازبینرفتن امید جوانان جامعه ما، ازهمگسیختگی خانوادهها، طلاق روزافزون و نبود امید برای ارتقای طبقه اجتماعی. بنابراین هر کشوری باید مراقب باشد طبقه متوسط خود را حفظ کند، چون طبقه متوسط بزرگ نشاندهنده کاهش مشکلات اقتصادی و اجتماعی و بیانگر سرزندگی جامعه است. متأسفانه سیاستگذاریها به نحوی بوده که طبقه متوسط جامعه مدام کم و کمتر شده و دلیل آن اقتصاد رانتی، فساد، سیاستگذاریهای نامناسب اقتصادی، مهارنشدن سوداگری در اقتصاد ایران و نبود نظام مالیاتی پیشرفته بوده است که بتواند بازتوزیع مناسب ثروت را انجام دهد. مسائلی که در آینده گرفتار آنها خواهیم شد به این دلیل است که نتوانستیم نهادسازیهای
درست را انجام دهیم تا طبقه متوسط خود را حفظ کنیم.
در اين وضعيت وظيفه و رويكرد مسئولان چه بايد باشد؟
در شرایط فعلی همه باید تلاش کنند تا اعتماد بیشتر شود و سرمایه اجتماعی افزایش پیدا کند. راهحل این است که نهادسازی برای بازتوزیع ثروت انجام شود. تا زمانی که نتوانیم برای بازتوزیع ثروت، نهادسازی کنیم، اعتماد ملی مدام صدمه خواهد خورد. بازتوزیع ثروت نیازمند شفافیت، نظام مالیاتی کارآمد، اقتصاد غیررانتی و مبارزه جدی با فساد است. راهکار مسئولان باید این باشد: شفافیت. تنها راه گذر از مشکلات ما تقویت شفافیت است. اقتصاد ما از نبود شفافیت ضربه میخورد. رانت هم به شفافیت برمیگردد، چون در اقتصاد شفاف رانت وجود ندارد. شفافنبودن اقتصاد ما متأسفانه سبب میشود رقابتپذیری در آن صورت نگیرد، رانت به صورت گسترده توزیع شود، فساد ایجاد شود و نظام مالیاتی هم در یک اقتصاد غیرشفاف کار نمیکند، چون نیازمند دادهها و اطلاعات است. مهمترین کار برای بازآفرینی اقتصاد ایران، ایجاد شفافیت حداکثری است. مهمترین مخالفان اقتصاد شفاف افراد رانتخوار هستند؛ آنهایی که از رانت ثروت به دست میآورند. شفافیت در گردش اطلاعات، شفافیت ثروت، شفافیت مالی و شفافیت مبادلات اقتصادی هرچقدر افزایش یابد، مسئولان ما میتوانند اعتماد را افزایش دهند. افزایش
شفافیت منجر به تقویت سرمایه اجتماعی، افزایش درآمدهای دولت، کاهش رانت و کاهش فساد میشود. بهاینترتیب میتوانیم طبقه متوسط را که سرمایه عظیم کشور ماست، از دست ندهیم.
با توجه به اینکه به نظر ميرسد چشمانداز مردم و فعالان اقتصادي به یک اندازه ناامیدانه است، آيا رفتارهايی نظير حمله به سوپرماركتها و خریدن ارز و ايستادن در صف توجيهپذير است؟
توجیهپذیر است. به این دلیل که وقتی اعتماد مردم به سیاستگذاریهای مسئولان کاهش پیدا میکند و مردم باور ندارند که در آینده سیاستهای اقتصادی عملا اوضاع را بهبود خواهد بخشید، هرکسی سعی میکند خود را از این آشفتگی اقتصادی به سلامت بیرون بیاورد و این خطرناک است. عدم اعتماد به سیاستهای اقتصادی و عدم شفافیت این حس را در مردم تقویت میکند که باید گلیم خود را از آب بیرون بکشند و مجبور میشوند در پی منافع شخصی خودشان دستبهکار شوند. این خیلی خطرناک است که همه برای حفظ قدرت خرید خود دستبهکار شوند و به بازارهای سوداگری رجوع کنند و به حرف مسئولان گوش ندهند. چون شفافیت وجود ندارد، در ذهن مردم این میآید که وعدهووعیدهای مسئولان محقق نخواهد شد. به عبارتی وقتی مسئولان به تعهدات خود و به وعدههای خود عمل کنند، این ذهنیت در مردم شکل میگیرد که مسئولان در آینده به وعدهها عمل خواهند کرد، ولی وقتی مدام تعهدات را زیر پا میگذاریم و در دولتهای مختلف به وعدههای خود عمل نمیکنیم، اعتماد مردم کاهش پیدا میکند و باعث میشود برای حفظ زندگی خود دست به هر کاری بزنند و ماحصل آن افزایش سوداگری در اقتصاد و آشفتگی
و هرجومرج است.
ساسان گلفر : وضعیت اقتصادی این روزها، مشکلات روزافزون طبقات متوسط و پایین در تأمین زندگی و حفظ قدرت خرید، باعث شد نظر آقای دکتر وحید شقاقیشهری، عضو بنیاد ملی نخبگان، پژوهشگر برگزیده کشور در سال ۱۳۸۹ و نویسنده کتابهای «اقتصاد ایران و نظریه اقتصاد مقاومتی» و «توسعه اقتصادی» را در گفتوگویی کوتاه جویا شویم.
آیابهنظرشما فضا نشان از بدتر شدن وضع روندهای اقتصاد ایران دارد؟ شرایط اقتصادی اخیر چه تأثیری بر مردم عادی خواهد گذاشت؟
حدود هفت یا هشت سال پیش در گزارشی خواندم که 37 درصد مردم ایران زیر خط فقر معادل دهک سوم هستند. این دهک سوم را معادل معیار خط فقر در نظر گرفته بودند؛ یعنی درآمد 37 درصد مردم زیر درآمد خانوارهای با دهک سوم بود. ما دو بحران ارزی را در سالهای 90 و 97 دیدهایم و میبینیم. در بحران ارزی سالهای 90 و 91 درمجموع ارزش پول ملی 246 درصد کاهش پیدا کرد و در سالهای 96 و 97 درمجموع تاکنون 240 درصد ارزش پول ملی کمتر شده است. بهاینترتیب دو کاهش ارزش پول ملی شدید را در دهه 90 تجربه کردهایم که در هر دو حالت قدرت خرید مردم 50 درصد در سال 90 و حدود 50 درصد در سال 97 کاهش پیدا کرده است. بهاینترتیب خط فقر در جامعه افزایش پیدا میکند. زمانی دهک سوم به پایین معادل خط فقر بود و اکنون این در جامعه ما به دهک پنجم و ششم میرسد. بهعبارتی با این روند جامعه ما از حالت سهقطبی یا سهطبقهای؛ یعنی فقیر، متوسط و مرفه به جامعه دوقطبی فقیر- مرفه تبدیل میشود و طبقه متوسط مدام کوچکتر میشود. میدانید که هرچه طبقه متوسط بزرگتر باشد، عملکرد اقتصاد و جامعه بهتر است و آن جامعه، جامعهای زنده و پویا و پیشرو است. با کوچکترشدن طبقه متوسط،
تمرکز شدید ثروت صورت میگیرد. آمارهای منتشرشده نشان میدهند 70 درصد سپردههای بانکی دست یک درصد و 85 درصد سپردههای بانکی دست 2.5درصد و 90 درصد در دست پنج درصد جامعه ماست. سال گذشته همچنین آمارهایی منتشر شد که 85 درصد سود سپرده بانکی در دست2.5درصد است. نتیجه این تمرکز شدید ثروت، بیاعتمادی و کاهش سرمایه اجتماعی و ازدسترفتن سرزندگی و امید جامعه است که تبعات اجتماعی شدیدی ایجاد خواهد کرد؛ پیامدهایی مانند هرجومرج اخلاقی، ازبینرفتن امید جوانان جامعه ما، ازهمگسیختگی خانوادهها، طلاق روزافزون و نبود امید برای ارتقای طبقه اجتماعی. بنابراین هر کشوری باید مراقب باشد طبقه متوسط خود را حفظ کند، چون طبقه متوسط بزرگ نشاندهنده کاهش مشکلات اقتصادی و اجتماعی و بیانگر سرزندگی جامعه است. متأسفانه سیاستگذاریها به نحوی بوده که طبقه متوسط جامعه مدام کم و کمتر شده و دلیل آن اقتصاد رانتی، فساد، سیاستگذاریهای نامناسب اقتصادی، مهارنشدن سوداگری در اقتصاد ایران و نبود نظام مالیاتی پیشرفته بوده است که بتواند بازتوزیع مناسب ثروت را انجام دهد. مسائلی که در آینده گرفتار آنها خواهیم شد به این دلیل است که نتوانستیم نهادسازیهای
درست را انجام دهیم تا طبقه متوسط خود را حفظ کنیم.
در اين وضعيت وظيفه و رويكرد مسئولان چه بايد باشد؟
در شرایط فعلی همه باید تلاش کنند تا اعتماد بیشتر شود و سرمایه اجتماعی افزایش پیدا کند. راهحل این است که نهادسازی برای بازتوزیع ثروت انجام شود. تا زمانی که نتوانیم برای بازتوزیع ثروت، نهادسازی کنیم، اعتماد ملی مدام صدمه خواهد خورد. بازتوزیع ثروت نیازمند شفافیت، نظام مالیاتی کارآمد، اقتصاد غیررانتی و مبارزه جدی با فساد است. راهکار مسئولان باید این باشد: شفافیت. تنها راه گذر از مشکلات ما تقویت شفافیت است. اقتصاد ما از نبود شفافیت ضربه میخورد. رانت هم به شفافیت برمیگردد، چون در اقتصاد شفاف رانت وجود ندارد. شفافنبودن اقتصاد ما متأسفانه سبب میشود رقابتپذیری در آن صورت نگیرد، رانت به صورت گسترده توزیع شود، فساد ایجاد شود و نظام مالیاتی هم در یک اقتصاد غیرشفاف کار نمیکند، چون نیازمند دادهها و اطلاعات است. مهمترین کار برای بازآفرینی اقتصاد ایران، ایجاد شفافیت حداکثری است. مهمترین مخالفان اقتصاد شفاف افراد رانتخوار هستند؛ آنهایی که از رانت ثروت به دست میآورند. شفافیت در گردش اطلاعات، شفافیت ثروت، شفافیت مالی و شفافیت مبادلات اقتصادی هرچقدر افزایش یابد، مسئولان ما میتوانند اعتماد را افزایش دهند. افزایش
شفافیت منجر به تقویت سرمایه اجتماعی، افزایش درآمدهای دولت، کاهش رانت و کاهش فساد میشود. بهاینترتیب میتوانیم طبقه متوسط را که سرمایه عظیم کشور ماست، از دست ندهیم.
با توجه به اینکه به نظر ميرسد چشمانداز مردم و فعالان اقتصادي به یک اندازه ناامیدانه است، آيا رفتارهايی نظير حمله به سوپرماركتها و خریدن ارز و ايستادن در صف توجيهپذير است؟
توجیهپذیر است. به این دلیل که وقتی اعتماد مردم به سیاستگذاریهای مسئولان کاهش پیدا میکند و مردم باور ندارند که در آینده سیاستهای اقتصادی عملا اوضاع را بهبود خواهد بخشید، هرکسی سعی میکند خود را از این آشفتگی اقتصادی به سلامت بیرون بیاورد و این خطرناک است. عدم اعتماد به سیاستهای اقتصادی و عدم شفافیت این حس را در مردم تقویت میکند که باید گلیم خود را از آب بیرون بکشند و مجبور میشوند در پی منافع شخصی خودشان دستبهکار شوند. این خیلی خطرناک است که همه برای حفظ قدرت خرید خود دستبهکار شوند و به بازارهای سوداگری رجوع کنند و به حرف مسئولان گوش ندهند. چون شفافیت وجود ندارد، در ذهن مردم این میآید که وعدهووعیدهای مسئولان محقق نخواهد شد. به عبارتی وقتی مسئولان به تعهدات خود و به وعدههای خود عمل کنند، این ذهنیت در مردم شکل میگیرد که مسئولان در آینده به وعدهها عمل خواهند کرد، ولی وقتی مدام تعهدات را زیر پا میگذاریم و در دولتهای مختلف به وعدههای خود عمل نمیکنیم، اعتماد مردم کاهش پیدا میکند و باعث میشود برای حفظ زندگی خود دست به هر کاری بزنند و ماحصل آن افزایش سوداگری در اقتصاد و آشفتگی
و هرجومرج است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.