|

درنگي بر آثار علي حاتمي

خرچنگ مخوف

رضا آشفته

علي حاتمي فيلم‌سازي بود كه هويت داشت و به مخاطبانش هويت مي‌بخشيد، اما از بيرون بدخواهان روزگار طوري رفتار كردند كه خرچنگ (سرطان) مخوف را بر جسم و جانش انداختند كه زودتر از موعد دنيا را وداع گويد.
علي حاتمي هويت داشت، چون ريشه در ايران داشت و با آنكه تمركزش بر يك سده زندگي ايراني بود، اما آنچه مي‌گفت به درازاي تاريخ اين سرزمين كهن ريشه‌دار بود. او بر فرهنگ و زبان مسلط بود و براي همين سعدي سينماي ايران مي‌ناميدندش؛ يعني زبان و بيانش نيز چون گلستان و بوستان شاعرانه بود و در آن وجوه اخلاقي آثارش را متمايز از ديگران مي‌كرد... . او بر تاريخ و مبارزات ايرانيان براي استقرار قانون و يك زندگي بهتر شناخت داشت و درباره هنر ايراني به‌وفور مي‌دانست و همه اين داده‌ها در اختيارش بود تا درباره بن‌مايه‌ها و مضاميني پيرنگ بيافريند كه بتواند ما را دچار شگفتي كند. در اين مواجهه رودررو ما بايد از مادر كه آفرينشگر فرزندانش است، چنان بدانيم كه در يك رسم بزرگ از او به نيكي ياد كرده و در آخرين لحظه‌ها دورش را بگيريم كه وداع زندگي بر او با آرامش همراه شود؛ مادري كه فرزندان جورواجور زاييده است، هر يك به‌گونه‌اي دارد زندگي‌اش را مي‌كند، اما در برابر مادر همه فرزندند و بايد چشم اميدشان شادي و رضايت مادر باشد... . فيلم «مادر»ش گوياي زن ايراني است كه تا آخرين دم دلش براي اين حضور فرزندان شور مي‌زند.
حاتمي مرام عشق‌بازان را مي‌داند و به كفتربازان چنان دلبسته است كه «طوقي» را مي‌سازد تا مرامنامه عشق را برايمان به زبان ساده و باورمند معنا كند. او حتي عشق را تا مرزهای جنون و ديوانگي هم در «سوته‌دلان» روايت مي‌كند... . حاتمي مرد افسانه‌هاي كهن ايراني است و «حسن‌كچل» را با زبان موزيكال و شاد روايت مي‌كند كه غناي تازه‌اي به اين قصه قديمي ببخشد...‌. او در دل تاريخ معاصر ذي‌نفوذ است و از ستارخان روايت مشروطه و مبارزانش را بازمي‌گويد كه ما نيز در طلب حكومت قانون‌مدار پيشينه صدوچندساله‌مان را با ديدن چنين آثاري به خود گوشزد كنيم... . او هزاردستان را با رمز و رازهاي وسيع‌تر برايمان روايت مي‌كند كه باز هم تاريخ و سياست رمزگشاي زندگي‌مان باشد و آن را در روايت كمال‌الملك بنابر شناخت يك هنرمند و نقاش معاصر مي‌گستراند و حتي اين تكاپوي هنرمندانه را در فيلم «دلشدگان» پيش مي‌برد كه بر اصالت‌هاي موسيقايي كه بنابر رأي و نظر شوپنهاور عالي‌ترين هنرهاست، تأكيد ورزد. چون موسيقي داريم پس هويت داريم و بايد كه در نگهداري و باروري و پيشرفت اين موسيقي كوشا باشيم. بنابراين رديف‌هاي موسيقي انگيزه مي‌شود براي اصالت‌داشتن موسيقي و تأكيد بر اين حضور مؤثر.
او در حاجي‌واشنگتن و جعفرخان ازفرنگ‌برگشته (نمايش‌نامه‌اي به قلم حسن مقدم) به دنبال ابراز هويت و مواجهه آن در برابر هويت غربي خودي نشان مي‌دهد. البته كه عامدانه و آگاهانه نيز در اين برخورد فرهنگي پيروزي‌اش را به فرزانگي اثبات مي‌كند.
حاجي‌واشنگتن (۱۳۶۱)، نخستين فيلم حاتمي بعد از انقلاب اسلامي بود. حاجي‌واشنگتن، ماجراي اولين سفير ايران در آمريکا را روايت مي‌کند. در سال ۱۳۰۶ هجري‌قمري، حاج‌حسين‌قلي‌خان نوري از سوي ناصرالدين شاه به‌عنوان سفير ايران به آمريکا اعزام مي‌شود. سفير ايران در آمريکا هيچ مراجعه‌کننده‌اي ندارد، از طرفي بودجه سفارت ايران در آمريکا به‌شدت کاهش مي‌يابد و سفير مجبور مي‌شود خدمه را نيز مرخص کند و موقعيت کميک او در ابتداي فيلم با گذشت زمان به تراژدي تبديل مي‌شود. فيلم در سال ۱۳۶۱ فقط اجازه نمايش در جشنواره فجر را پيدا کرد و بعد از آن توقيف بود و در زمان حيات علي حاتمي اجازه نمايش پيدا نکرد. سرانجام در ۲۰ خرداد ۱۳۷۷ به نمايش عمومي درآمد و چندين‌بار از تلويزيون پخش شد. درواقع علي حاتمي مؤمن به حقيقت است و اهل حق به شمار مي‌آيد كه اين حقيقت وجودي‌اش ريشه در جغرافياي ايران دارد و در آن انسان ايراني در مدار اخلاق و فرهنگ نمودار مي‌شود، اما بددلان و بدخواهان روزگار كه چشم ديدنش را نداشتند، دسيسه مي‌كردند و به جعل و جهل بر آن شدند كه علي حاتمي را محو كنند كه شايد هم جسمش را محو كردند، اما او همچنان با روح و روانش كه جست‌وجوگرانه در آثار ادبي و سينمايي‌اش درهم تنيده است بر اين حضور و تأثير همچنان تأكيد مي‌ورزد كه هنرمند ناميراست و در دل و ذهن مردمانش مي‌ماند، به‌ويژه علي حاتمي كه ريشه‌دار است در افسانه‌ها و كهن‌الگوها و تا همين نزديكي‌ها را با نگاه جامعه‌نگرش و در آميزش به زبان شاعرانه پيش مي‌آورد... . علي حاتمي قهرمان ايراني را مي‌شناسد كه به غلامرضا تختي، پهلوان و الگوي سالم جامعه ايراني، چشم مي‌دوزد و باورهايش به درك درست از دين و ايمان نيز مي‌رسد كه دلش مي‌خواهد فيلم محمد رسول‌الله (ص) را بسازد، اما زمان از او سلب مي‌شود و او هم با داشتن چنين رؤياهاي ژرف و زيبايي زندگي را بدرود مي‌گويد... . شايد اگر نيشتر بر روانش نمي‌كشيدند و با جعليات روحش را نمي‌خراشيدند، جسم او دچار اين خرچنگ مخوف نمي‌شد و حالاحالاها و هنوز هم با بالندگي و شكوفايي به افزوده‌هاي فرهنگي و ملي ما ارزش و اعتباري ديرينه مي‌بخشيد، كمااينكه با همين تعداد نيز درخشان است و بي‌بديل كه هنوز مثل خودش به روزگار ما نيامده است.

علي حاتمي فيلم‌سازي بود كه هويت داشت و به مخاطبانش هويت مي‌بخشيد، اما از بيرون بدخواهان روزگار طوري رفتار كردند كه خرچنگ (سرطان) مخوف را بر جسم و جانش انداختند كه زودتر از موعد دنيا را وداع گويد.
علي حاتمي هويت داشت، چون ريشه در ايران داشت و با آنكه تمركزش بر يك سده زندگي ايراني بود، اما آنچه مي‌گفت به درازاي تاريخ اين سرزمين كهن ريشه‌دار بود. او بر فرهنگ و زبان مسلط بود و براي همين سعدي سينماي ايران مي‌ناميدندش؛ يعني زبان و بيانش نيز چون گلستان و بوستان شاعرانه بود و در آن وجوه اخلاقي آثارش را متمايز از ديگران مي‌كرد... . او بر تاريخ و مبارزات ايرانيان براي استقرار قانون و يك زندگي بهتر شناخت داشت و درباره هنر ايراني به‌وفور مي‌دانست و همه اين داده‌ها در اختيارش بود تا درباره بن‌مايه‌ها و مضاميني پيرنگ بيافريند كه بتواند ما را دچار شگفتي كند. در اين مواجهه رودررو ما بايد از مادر كه آفرينشگر فرزندانش است، چنان بدانيم كه در يك رسم بزرگ از او به نيكي ياد كرده و در آخرين لحظه‌ها دورش را بگيريم كه وداع زندگي بر او با آرامش همراه شود؛ مادري كه فرزندان جورواجور زاييده است، هر يك به‌گونه‌اي دارد زندگي‌اش را مي‌كند، اما در برابر مادر همه فرزندند و بايد چشم اميدشان شادي و رضايت مادر باشد... . فيلم «مادر»ش گوياي زن ايراني است كه تا آخرين دم دلش براي اين حضور فرزندان شور مي‌زند.
حاتمي مرام عشق‌بازان را مي‌داند و به كفتربازان چنان دلبسته است كه «طوقي» را مي‌سازد تا مرامنامه عشق را برايمان به زبان ساده و باورمند معنا كند. او حتي عشق را تا مرزهای جنون و ديوانگي هم در «سوته‌دلان» روايت مي‌كند... . حاتمي مرد افسانه‌هاي كهن ايراني است و «حسن‌كچل» را با زبان موزيكال و شاد روايت مي‌كند كه غناي تازه‌اي به اين قصه قديمي ببخشد...‌. او در دل تاريخ معاصر ذي‌نفوذ است و از ستارخان روايت مشروطه و مبارزانش را بازمي‌گويد كه ما نيز در طلب حكومت قانون‌مدار پيشينه صدوچندساله‌مان را با ديدن چنين آثاري به خود گوشزد كنيم... . او هزاردستان را با رمز و رازهاي وسيع‌تر برايمان روايت مي‌كند كه باز هم تاريخ و سياست رمزگشاي زندگي‌مان باشد و آن را در روايت كمال‌الملك بنابر شناخت يك هنرمند و نقاش معاصر مي‌گستراند و حتي اين تكاپوي هنرمندانه را در فيلم «دلشدگان» پيش مي‌برد كه بر اصالت‌هاي موسيقايي كه بنابر رأي و نظر شوپنهاور عالي‌ترين هنرهاست، تأكيد ورزد. چون موسيقي داريم پس هويت داريم و بايد كه در نگهداري و باروري و پيشرفت اين موسيقي كوشا باشيم. بنابراين رديف‌هاي موسيقي انگيزه مي‌شود براي اصالت‌داشتن موسيقي و تأكيد بر اين حضور مؤثر.
او در حاجي‌واشنگتن و جعفرخان ازفرنگ‌برگشته (نمايش‌نامه‌اي به قلم حسن مقدم) به دنبال ابراز هويت و مواجهه آن در برابر هويت غربي خودي نشان مي‌دهد. البته كه عامدانه و آگاهانه نيز در اين برخورد فرهنگي پيروزي‌اش را به فرزانگي اثبات مي‌كند.
حاجي‌واشنگتن (۱۳۶۱)، نخستين فيلم حاتمي بعد از انقلاب اسلامي بود. حاجي‌واشنگتن، ماجراي اولين سفير ايران در آمريکا را روايت مي‌کند. در سال ۱۳۰۶ هجري‌قمري، حاج‌حسين‌قلي‌خان نوري از سوي ناصرالدين شاه به‌عنوان سفير ايران به آمريکا اعزام مي‌شود. سفير ايران در آمريکا هيچ مراجعه‌کننده‌اي ندارد، از طرفي بودجه سفارت ايران در آمريکا به‌شدت کاهش مي‌يابد و سفير مجبور مي‌شود خدمه را نيز مرخص کند و موقعيت کميک او در ابتداي فيلم با گذشت زمان به تراژدي تبديل مي‌شود. فيلم در سال ۱۳۶۱ فقط اجازه نمايش در جشنواره فجر را پيدا کرد و بعد از آن توقيف بود و در زمان حيات علي حاتمي اجازه نمايش پيدا نکرد. سرانجام در ۲۰ خرداد ۱۳۷۷ به نمايش عمومي درآمد و چندين‌بار از تلويزيون پخش شد. درواقع علي حاتمي مؤمن به حقيقت است و اهل حق به شمار مي‌آيد كه اين حقيقت وجودي‌اش ريشه در جغرافياي ايران دارد و در آن انسان ايراني در مدار اخلاق و فرهنگ نمودار مي‌شود، اما بددلان و بدخواهان روزگار كه چشم ديدنش را نداشتند، دسيسه مي‌كردند و به جعل و جهل بر آن شدند كه علي حاتمي را محو كنند كه شايد هم جسمش را محو كردند، اما او همچنان با روح و روانش كه جست‌وجوگرانه در آثار ادبي و سينمايي‌اش درهم تنيده است بر اين حضور و تأثير همچنان تأكيد مي‌ورزد كه هنرمند ناميراست و در دل و ذهن مردمانش مي‌ماند، به‌ويژه علي حاتمي كه ريشه‌دار است در افسانه‌ها و كهن‌الگوها و تا همين نزديكي‌ها را با نگاه جامعه‌نگرش و در آميزش به زبان شاعرانه پيش مي‌آورد... . علي حاتمي قهرمان ايراني را مي‌شناسد كه به غلامرضا تختي، پهلوان و الگوي سالم جامعه ايراني، چشم مي‌دوزد و باورهايش به درك درست از دين و ايمان نيز مي‌رسد كه دلش مي‌خواهد فيلم محمد رسول‌الله (ص) را بسازد، اما زمان از او سلب مي‌شود و او هم با داشتن چنين رؤياهاي ژرف و زيبايي زندگي را بدرود مي‌گويد... . شايد اگر نيشتر بر روانش نمي‌كشيدند و با جعليات روحش را نمي‌خراشيدند، جسم او دچار اين خرچنگ مخوف نمي‌شد و حالاحالاها و هنوز هم با بالندگي و شكوفايي به افزوده‌هاي فرهنگي و ملي ما ارزش و اعتباري ديرينه مي‌بخشيد، كمااينكه با همين تعداد نيز درخشان است و بي‌بديل كه هنوز مثل خودش به روزگار ما نيامده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.