|

خاطراتی از حصر یک‌ساله آبادان

در سی‌وهفتمین سالگرد شکست حصر آبادان در خانه گفتمان شهر نشستی با عنوان «جنگ و شهر» برگزار شد که روایت‌هایی از یک سال حصر آبادان به شکل متفاوتی بیان شد؛ یک سردار سپاه (حسین علایی)، یک دیپلمات (فریدون مجلسی)، یک عکاس (مهرزاد ارشدی) و یک فرمانده ارتش (سیدمحمدعلی شریف‌النسب) ميهمانان نشست بودند. قطعا آبادان یکی از کلیدی‌ترین اهداف عراق در جنگ بود، شهری بسیار مهم. سخنرانان به توصیف وجهه آبادان پیش از جنگ پرداختند. اولین و قدیمی‌ترین پالایشگاه ایران در آنجا بود و روزانه صد ‌هزار بشکه نفت تولید داشت و وقتی جنگ شروع شد 18‌ هزار کارمند داشت. مرکز روشنفکری بود و در عرصه سیاسی و تاریخی هم نقش مهمی را ایفا کرده بود زیرا ملی‌شدن نفت، در این شهر مفهوم عملی پیدا کرد؛ جزء شهرهای مدرن بود، بندر بسیار مهمی هم داشت و سالانه 590 کشتی به آن رفت‌وآمد می‌کرد و خط آهن سراسری از آن می‌گذشت. آبادان هم پایگاه مبارزه بود و هم دروازه تمدن. مردم چندان دغدغه نان نداشتند. سطح فرهنگ در دهه 40 و 50 در این شهر بسیار بالا بود و حدود 50 انجمن در آن فعالیت می‌کرد. فرهنگ‌سراهای امروز، نیم‌قرن پیش، تحت عنوان باشگاه‌های فرهنگی ورزشی فعالیت می‌کرد و حتی چند نفر از بازیکنان تیم ملی فوتبال ایران از آبادان بودند. در آن زمان خیلی‌ها را در آبادان می‌شد دید که کتاب‌به‌دست هستند، حتی جماعت کارگر و مدارس هم از سطح علمی بالایی
برخوردار بودند.
نخستین محاصره 19 مهر 1359 آغاز شد. یک سال محاصره طول کشید و مردم مقاومت کردند. محاصره‌ای که در جهان بی‌نظیر است. صدامی که خود را مدافع اعراب در مقابل ایران می‌دانست و می‌خواست شکست تاریخی اعراب را جبران کند.
حسین علایی با یادآوری آن‌روزها افزود: «هیچ‌یک از مسئولان، آبادان را رها نکردند و 11 نفرشان به شهادت رسیدند. رادیو آبادان نقشي فراموش‌نشدنی ایفا کرد. مردم شهر را رها نکردند. بین 20 تا 40‌ هزار نفر ماندند و یک ‌سال محاصره شدند؛ یک زندگی مدافعانه و حضوری مؤثر. در این مقاومت، نقش مردم اهمیت والایی دارد زیرا این هشدار را به ارتش متجاوز داد که ما هستیم و از شهرمان دفاع می‌کنیم و همین که عراق نتوانست آبادان را اشغال کند، کلید موفقیت ما در جنگ شد. دستور امام خمینی در 14 آبان 1359 مبنی بر آنکه حصر آبادان باید شکسته شود، استراتژیک‌ترین تصمیم نظامی ممکن برای ایران بود و شکست حصر آبادان گام بلندی بود که برای آزادی همه سرزمین‌های اشغال‌شده برداشته و مقدمه‌ای برای شکست دولت بعثی شد». علایی در بخشی از سخنانش گفت: «برخی از جمله من معتقدند اگر سرمایه‌گذاری‌ها و توسعه شهری به مرز بیاید، امنیت آن را افزایش می‌دهد و باعث توسعه کشور می‌شود. نگاه توسعه‌محور به مرزها، باعث توسعه امنیت ملی از طریق توسعه مرزی می‌شود. حتی وقتی فرمانده نیروی دریایی سپاه بودم، توصیه کردم جزایر سه‌گانه خلیج‌فارس به نام سعدی، حافظ و مولانا نام‌گذاری شود تا مالکیت آن تثبیت شود و کسی جرئت نداشته باشد آنها را محل مناقشه تصور کند که متأسفانه توجه نشد».
«مهرزاد ارشدی»؛ عکاس جنگ تأکید کرد که دفاع مقدس بخشی از تاریخ معاصر ماست و نسل امروز باید آن را بشناسد و در این شناخت، روایت‌های مختلفي وجود دارد. او به توصیف آبادان آن روزها پرداخت و گفت: «وقتی جنگ شروع شد، مردم آبادان کار داشتند و نسبتا مرفه بودند. از وقتی دوربین به دست گرفتم، به دنبال آدم‌ها بودم. دفاع مردمی شاید مهم‌ترین بخش جنگ باشد و همه نیروهای مردمی داوطلب در چهلمین روز جنگ حماسه آفریدند. روند جنگ بسیار سریع بود و در 39 روز، هزارو 400 کیلومتر مرز ما از کردستان تا آبادان مورد هجمه قرار گرفت. وقتی دشمن در 19 مهر 1359 از کارون عبور کرد، از تصرف خرمشهر ناامید شد و به سوی آبادان آمد. مردم در آن زمان، سلاح خاصی نداشتند و فقط ژ_3، ام_1 و برنو داشتند. در این میان البته، رادیو آبادان رسانه نامرئی جنگ بود و پیام‌ها با فرستنده بسیار قوی‌اي که داشت، منتشر می‌شد و همه یک رادیوي جیبی داشتند. اگر شهر سقوط می‌کرد، ده‌ها ‌هزار نفر به اسارت می‌رفتند. آرایش موجی مردم باعث شد تا عراقی‌ها به وحشت افتادند و عقب‌نشینی کردند و ارتش عراق، در یک نیم‌روز منهدم شد. در این نبرد، همه مردم می‌خواستند کمک کنند و در این میان، زن و مرد و پیر و جوان نداشت. حتی نیروهای داوطلب از همه ایران می‌آمدند و خیلی‌هایشان کارت و پلاک هم نداشتند تا جایی که وقتی شهید شدند کسی آنان را نمی‌شناخت و گمنام در گلزار شهدای آبادان به خاک سپرده شدند. به همین خاطر گلزار شهدای آبادان متعلق به همه ایران است و البته نباید نقش دریاقلی سورانی را فراموش کرد. در این میان، محاصره اقتصادی هم بود اما مردم زندگی را دوباره رونق دادند. مدرسه، سینما، بازار و نماز جمعه به راه افتاد؛ عملیاتی که برای سه روز برنامه‌ریزی شده بود، یک‌روزه تمام شد و شهر آزاد شد».
او یادآوری کرد: «وقتی جنگ شد نمی‌دانستیم چطور باید جنگید چون جنگ ندیده بودیم و وقتی تمام هم شد، نمی‌دانستیم چطور باید بازسازی کرد چون باز هم جنگ ندیده بودیم که بدانیم پس از آن چه باید کرد. آن ابتدا چهار معضل اصلی وجود داشت؛ برق، آب، فاضلاب و بهداشت که پس از 30 سال از پایان جنگ، هنوز هم ترمیم نشده است. اشکال کار هم این بود که بازسازی آن، به اهلش سپرده نشد و اتفاق درستی در بازسازی نیفتاد تا جایی که امروز، حتی یک نفر راضی نیست. کاش از همان بچه‌های توانمندی که در جنگ حضور داشتند، استفاده می‌شد تا بازسازی انجام شود که نشد!».
در ادامه، «سیدمحمدعلی شریف‌النسب» از فرماندهان ارتش در هشت سال دفاع مقدس که به‌عنوان فرمانده عملیات خرمشهر در مقاومت 35روزه و بعد در مقاومت حصر آبادان نقشی ارزنده داشته است، برای حاضران صحبت کرد. او پس از آنکه خاطرات خود را به تفصیل بیان کرد، اذعان كرد: «مقاومت مردمی در خرمشهر و آبادان در دنیا بی‌نظیر بود. خرمشهر 35 روز مقاومت کرد و عراقی‌ها هر روز 10 بار حمله می‌کردند و چرا موفق نمی‌شدند؛ چون پایگاه مردم، مساجد و تکایا بود که دژی محکم بود».
آخرین سخنران، «فریدون مجلسی»؛ دیپلمات پیشین وزارت امور خارجه بود. او نیز از خاطرات خود از آبادان پیش از جنگ گفت. او از دانشگاه نفت آبادان یاد کرد که دانشگاه مجللی بود و امکانات حیرت‌انگیزی داشت و از هتل مجللی که بیمارستان شده بود. او در پایان گفت: «وظیفه هر دیپلمات آن است که با سعی خود، صلح را حفظ کند و اگر جنگ شد، آنان را به سوی مصالحه سوق دهند. از آن سو، وظیفه نظامیان آن است که از صلح پاسداری کنند و بعد، در تهاجم به دفاع برخیزند اما مهم آن است که هیچ‌یک، در کار دیگری دخالت نکند و این، درس مهمی است که ما باید از تاریخ بگیریم».

در سی‌وهفتمین سالگرد شکست حصر آبادان در خانه گفتمان شهر نشستی با عنوان «جنگ و شهر» برگزار شد که روایت‌هایی از یک سال حصر آبادان به شکل متفاوتی بیان شد؛ یک سردار سپاه (حسین علایی)، یک دیپلمات (فریدون مجلسی)، یک عکاس (مهرزاد ارشدی) و یک فرمانده ارتش (سیدمحمدعلی شریف‌النسب) ميهمانان نشست بودند. قطعا آبادان یکی از کلیدی‌ترین اهداف عراق در جنگ بود، شهری بسیار مهم. سخنرانان به توصیف وجهه آبادان پیش از جنگ پرداختند. اولین و قدیمی‌ترین پالایشگاه ایران در آنجا بود و روزانه صد ‌هزار بشکه نفت تولید داشت و وقتی جنگ شروع شد 18‌ هزار کارمند داشت. مرکز روشنفکری بود و در عرصه سیاسی و تاریخی هم نقش مهمی را ایفا کرده بود زیرا ملی‌شدن نفت، در این شهر مفهوم عملی پیدا کرد؛ جزء شهرهای مدرن بود، بندر بسیار مهمی هم داشت و سالانه 590 کشتی به آن رفت‌وآمد می‌کرد و خط آهن سراسری از آن می‌گذشت. آبادان هم پایگاه مبارزه بود و هم دروازه تمدن. مردم چندان دغدغه نان نداشتند. سطح فرهنگ در دهه 40 و 50 در این شهر بسیار بالا بود و حدود 50 انجمن در آن فعالیت می‌کرد. فرهنگ‌سراهای امروز، نیم‌قرن پیش، تحت عنوان باشگاه‌های فرهنگی ورزشی فعالیت می‌کرد و حتی چند نفر از بازیکنان تیم ملی فوتبال ایران از آبادان بودند. در آن زمان خیلی‌ها را در آبادان می‌شد دید که کتاب‌به‌دست هستند، حتی جماعت کارگر و مدارس هم از سطح علمی بالایی
برخوردار بودند.
نخستین محاصره 19 مهر 1359 آغاز شد. یک سال محاصره طول کشید و مردم مقاومت کردند. محاصره‌ای که در جهان بی‌نظیر است. صدامی که خود را مدافع اعراب در مقابل ایران می‌دانست و می‌خواست شکست تاریخی اعراب را جبران کند.
حسین علایی با یادآوری آن‌روزها افزود: «هیچ‌یک از مسئولان، آبادان را رها نکردند و 11 نفرشان به شهادت رسیدند. رادیو آبادان نقشي فراموش‌نشدنی ایفا کرد. مردم شهر را رها نکردند. بین 20 تا 40‌ هزار نفر ماندند و یک ‌سال محاصره شدند؛ یک زندگی مدافعانه و حضوری مؤثر. در این مقاومت، نقش مردم اهمیت والایی دارد زیرا این هشدار را به ارتش متجاوز داد که ما هستیم و از شهرمان دفاع می‌کنیم و همین که عراق نتوانست آبادان را اشغال کند، کلید موفقیت ما در جنگ شد. دستور امام خمینی در 14 آبان 1359 مبنی بر آنکه حصر آبادان باید شکسته شود، استراتژیک‌ترین تصمیم نظامی ممکن برای ایران بود و شکست حصر آبادان گام بلندی بود که برای آزادی همه سرزمین‌های اشغال‌شده برداشته و مقدمه‌ای برای شکست دولت بعثی شد». علایی در بخشی از سخنانش گفت: «برخی از جمله من معتقدند اگر سرمایه‌گذاری‌ها و توسعه شهری به مرز بیاید، امنیت آن را افزایش می‌دهد و باعث توسعه کشور می‌شود. نگاه توسعه‌محور به مرزها، باعث توسعه امنیت ملی از طریق توسعه مرزی می‌شود. حتی وقتی فرمانده نیروی دریایی سپاه بودم، توصیه کردم جزایر سه‌گانه خلیج‌فارس به نام سعدی، حافظ و مولانا نام‌گذاری شود تا مالکیت آن تثبیت شود و کسی جرئت نداشته باشد آنها را محل مناقشه تصور کند که متأسفانه توجه نشد».
«مهرزاد ارشدی»؛ عکاس جنگ تأکید کرد که دفاع مقدس بخشی از تاریخ معاصر ماست و نسل امروز باید آن را بشناسد و در این شناخت، روایت‌های مختلفي وجود دارد. او به توصیف آبادان آن روزها پرداخت و گفت: «وقتی جنگ شروع شد، مردم آبادان کار داشتند و نسبتا مرفه بودند. از وقتی دوربین به دست گرفتم، به دنبال آدم‌ها بودم. دفاع مردمی شاید مهم‌ترین بخش جنگ باشد و همه نیروهای مردمی داوطلب در چهلمین روز جنگ حماسه آفریدند. روند جنگ بسیار سریع بود و در 39 روز، هزارو 400 کیلومتر مرز ما از کردستان تا آبادان مورد هجمه قرار گرفت. وقتی دشمن در 19 مهر 1359 از کارون عبور کرد، از تصرف خرمشهر ناامید شد و به سوی آبادان آمد. مردم در آن زمان، سلاح خاصی نداشتند و فقط ژ_3، ام_1 و برنو داشتند. در این میان البته، رادیو آبادان رسانه نامرئی جنگ بود و پیام‌ها با فرستنده بسیار قوی‌اي که داشت، منتشر می‌شد و همه یک رادیوي جیبی داشتند. اگر شهر سقوط می‌کرد، ده‌ها ‌هزار نفر به اسارت می‌رفتند. آرایش موجی مردم باعث شد تا عراقی‌ها به وحشت افتادند و عقب‌نشینی کردند و ارتش عراق، در یک نیم‌روز منهدم شد. در این نبرد، همه مردم می‌خواستند کمک کنند و در این میان، زن و مرد و پیر و جوان نداشت. حتی نیروهای داوطلب از همه ایران می‌آمدند و خیلی‌هایشان کارت و پلاک هم نداشتند تا جایی که وقتی شهید شدند کسی آنان را نمی‌شناخت و گمنام در گلزار شهدای آبادان به خاک سپرده شدند. به همین خاطر گلزار شهدای آبادان متعلق به همه ایران است و البته نباید نقش دریاقلی سورانی را فراموش کرد. در این میان، محاصره اقتصادی هم بود اما مردم زندگی را دوباره رونق دادند. مدرسه، سینما، بازار و نماز جمعه به راه افتاد؛ عملیاتی که برای سه روز برنامه‌ریزی شده بود، یک‌روزه تمام شد و شهر آزاد شد».
او یادآوری کرد: «وقتی جنگ شد نمی‌دانستیم چطور باید جنگید چون جنگ ندیده بودیم و وقتی تمام هم شد، نمی‌دانستیم چطور باید بازسازی کرد چون باز هم جنگ ندیده بودیم که بدانیم پس از آن چه باید کرد. آن ابتدا چهار معضل اصلی وجود داشت؛ برق، آب، فاضلاب و بهداشت که پس از 30 سال از پایان جنگ، هنوز هم ترمیم نشده است. اشکال کار هم این بود که بازسازی آن، به اهلش سپرده نشد و اتفاق درستی در بازسازی نیفتاد تا جایی که امروز، حتی یک نفر راضی نیست. کاش از همان بچه‌های توانمندی که در جنگ حضور داشتند، استفاده می‌شد تا بازسازی انجام شود که نشد!».
در ادامه، «سیدمحمدعلی شریف‌النسب» از فرماندهان ارتش در هشت سال دفاع مقدس که به‌عنوان فرمانده عملیات خرمشهر در مقاومت 35روزه و بعد در مقاومت حصر آبادان نقشی ارزنده داشته است، برای حاضران صحبت کرد. او پس از آنکه خاطرات خود را به تفصیل بیان کرد، اذعان كرد: «مقاومت مردمی در خرمشهر و آبادان در دنیا بی‌نظیر بود. خرمشهر 35 روز مقاومت کرد و عراقی‌ها هر روز 10 بار حمله می‌کردند و چرا موفق نمی‌شدند؛ چون پایگاه مردم، مساجد و تکایا بود که دژی محکم بود».
آخرین سخنران، «فریدون مجلسی»؛ دیپلمات پیشین وزارت امور خارجه بود. او نیز از خاطرات خود از آبادان پیش از جنگ گفت. او از دانشگاه نفت آبادان یاد کرد که دانشگاه مجللی بود و امکانات حیرت‌انگیزی داشت و از هتل مجللی که بیمارستان شده بود. او در پایان گفت: «وظیفه هر دیپلمات آن است که با سعی خود، صلح را حفظ کند و اگر جنگ شد، آنان را به سوی مصالحه سوق دهند. از آن سو، وظیفه نظامیان آن است که از صلح پاسداری کنند و بعد، در تهاجم به دفاع برخیزند اما مهم آن است که هیچ‌یک، در کار دیگری دخالت نکند و این، درس مهمی است که ما باید از تاریخ بگیریم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.