سروش محلاتی:
انجام تکالیف بدون توجه به نتایج آن در جامعه خطرناک است
ایسنا: سروش محلاتی، استاد دروس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم، گفت: اگر در جامعهای چنین تصوری بر مردم، نخبگان یا متولیان امور حاصل شود که ما تکالیفی را بدون نظر به نتایج و آثار آن دنبال کنیم، میتواند برای جامعه بسیار خطرناک و مفسدهآفرین باشد. آیتالله محمد سروشمحلاتی - شب گذشته - در سومین شب از سلسلهنشستهای عاشورا و امروز گفت.
این استاد حوزه علمیه قم با بیان اینکه «به این دیدگاه نقد عملی و کاربردی وارد است»، گفت: مشکلی که تفکیک بین نتیجه و تکلیف به وجود میآورد، بسیار خطرناک و وحشتناک است. ما در بسیاری از تکالیف اجتماعی دچار این مشکل میشویم که از یک طرف شخص قصد ادای تکلیف دارد و از طرف دیگر حاضر به قبول نتایج عمل خود نیست. وقتی به او میگویید کار تو پیامدهای ناگواری دارد، میگوید من کاری به نتیجه ندارم و به تکلیفم عمل میکنم؛ پس این بحث مطرح میشود که ما در اقدامات و تصمیمگیریهای حکومت اصلا کاری به هزینههایی که آن تصمیم بر جامعه تحمیل میکند، نداریم. چون ما موظفیم تکلیف را دریابیم اما نتایج به ما ربطی ندارد و هر مشکل، مفسده و هزینهای اتفاق بیفتد،باید پذیرفت.
سروشمحلاتی افزود: طرفداران این عقیده برای اثبات خود به نهضت امامحسین(ع) اشاره میکنند. آنان میگویند امامحسین مبارزه کرد، به شهادت رسید، اصحاب و یارانش به شهادت رسیدند، خانوادهاش نیز اسارت کشیدند، اما امام از انجام تکلیف خود کوتاه نیامد. امام محاسبه نکرد نتیجه تکلیفش چه خواهد بود و چه هزینهای باید بپردازد بنابراین ما هم باید خط تکلیفگرایی بدون التزام به نتایج را
دنبال کنیم.
وی یادآور شد: این تفکر جاعلانه و خطرناک بهقدری وحشتاک و زیانبار بود که حدود سه سال قبل رهبری مجبور شدند بهصراحت در مقابل این تفکر که در حال شیوع در جامعه بود، موضعگیری کنند. ایشان گفتند: «اینکه امام فرمودند ما دنبال تکلیف هستیم آیا معنایش این است که دنبال نتیجه نبود؟ چطور میشود چنین چیزی را گفت؟ حتما تکلیفگرایی معنایش این است که انسان در راه رسیدن به نتیجه مطلوب، طبق تکلیف عمل کند».
وی با تأکید بر اینکه «هرکجا راه رسیدن به نتایج مسدود شد، راه تکلیف هم مسدود میشود»، گفت: «در جهاد هم همینطور است. فقها پذیرفتهاند اگر دشمن بیش از دو برابر باشد تکلیف ساقط است؛ چون زمینه تحقق نتیجه که غلبه هست، وجود ندارد. بنا نیست ما انسانها را برای کشتهشدن به میدان جنگ بفرستیم.
این استاد حوزه علمیه قم در ادامه با اشاره به اینکه «در زمینه رسیدن به نتیجه نیز سه حالت وجود دارد»، گفت: در حالت اول انسان اطمینان دارد به نتیجه میرسد؛ در این صورت هم تکلیف است و هم نتیجه پست سرش میآید. در حالت دوم انسان اطمینان دارد به نتیجه نمیرسد؛ بنابراین چون نتیجه منتفی است، تکلیف هم منتفی است. در حالت سوم انسان احتمال میدهد نتیجه تحقق یابد یا نیابد که بسیاری از اقدامات روزانه ما اینگونه است.
وی با بیان اینکه «احتمال، موجب سقوط تکلیف نیست ولی باید هزینه و فایده آن را محاسبه کرد»، گفت: «کسی که با احتمال مبارزهای را شروع میکند باید بین آنچه به دست میآورد و آنچه از دست میدهد، محاسبه کند. اینجاست که منطق جای خود را در مبارزه نشان میدهد و تصمیمگیری در این زمینه باید برعهده خردمندترین انسانهای هر جامعهای باشد؛ چون تصمیمات آنها برای همه مردم هزینه دارد.
سروشمحلاتی با طرح این پرسش که «آیا امامحسین به نتیجه رسید یا نه؟»، گفت: اگر هدف امام ایستادن جلوی حکومت ظالم یزید بود، امام به نتیجه رسید و واقعه عاشورا باعث شد جامعه مقابل این حکومت بایستد.
وی تصریح کرد: حتی اگر فرض بگیریم حرکت امامحسین به ساقطکردن و ضربهزدن به حکومت یزید نینجامید، اما نتایج مهم دیگری داشت. هدف امامحسین(ع)، جداکردن حساب دین از حکومت فاسد بنیامیه بود که خود را به دین منتسب میکرد و این به نتیجه رسید. امام با مبارزه خود پرده نفاق را از حکومت یزید کشید تا معلوم شود حساب دین یک چیز است و حساب حکومت یزید چیز دیگر.
سروشمحلاتی در پایان با اشاره به سخنان امامخمینی(ره) مبنی بر اینکه «ما مأمور به تکلفیم هستیم، نه مأمور به نتیجه» گفت: این سخن امام هرگز به معنای این نیست که ما در تکالیف نتایج را محاسبه نکنیم. جمله امامخمینی بدین معناست که اگر ما براساس نتایج و بررسی عقلانی به تکلیفی رسیدیم، اما در عمل اتفاقات پیشبینینشدهای افتاد، در پیشگاه خدا مؤاخذه نمیشویم.
ایسنا: سروش محلاتی، استاد دروس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم، گفت: اگر در جامعهای چنین تصوری بر مردم، نخبگان یا متولیان امور حاصل شود که ما تکالیفی را بدون نظر به نتایج و آثار آن دنبال کنیم، میتواند برای جامعه بسیار خطرناک و مفسدهآفرین باشد. آیتالله محمد سروشمحلاتی - شب گذشته - در سومین شب از سلسلهنشستهای عاشورا و امروز گفت.
این استاد حوزه علمیه قم با بیان اینکه «به این دیدگاه نقد عملی و کاربردی وارد است»، گفت: مشکلی که تفکیک بین نتیجه و تکلیف به وجود میآورد، بسیار خطرناک و وحشتناک است. ما در بسیاری از تکالیف اجتماعی دچار این مشکل میشویم که از یک طرف شخص قصد ادای تکلیف دارد و از طرف دیگر حاضر به قبول نتایج عمل خود نیست. وقتی به او میگویید کار تو پیامدهای ناگواری دارد، میگوید من کاری به نتیجه ندارم و به تکلیفم عمل میکنم؛ پس این بحث مطرح میشود که ما در اقدامات و تصمیمگیریهای حکومت اصلا کاری به هزینههایی که آن تصمیم بر جامعه تحمیل میکند، نداریم. چون ما موظفیم تکلیف را دریابیم اما نتایج به ما ربطی ندارد و هر مشکل، مفسده و هزینهای اتفاق بیفتد،باید پذیرفت.
سروشمحلاتی افزود: طرفداران این عقیده برای اثبات خود به نهضت امامحسین(ع) اشاره میکنند. آنان میگویند امامحسین مبارزه کرد، به شهادت رسید، اصحاب و یارانش به شهادت رسیدند، خانوادهاش نیز اسارت کشیدند، اما امام از انجام تکلیف خود کوتاه نیامد. امام محاسبه نکرد نتیجه تکلیفش چه خواهد بود و چه هزینهای باید بپردازد بنابراین ما هم باید خط تکلیفگرایی بدون التزام به نتایج را
دنبال کنیم.
وی یادآور شد: این تفکر جاعلانه و خطرناک بهقدری وحشتاک و زیانبار بود که حدود سه سال قبل رهبری مجبور شدند بهصراحت در مقابل این تفکر که در حال شیوع در جامعه بود، موضعگیری کنند. ایشان گفتند: «اینکه امام فرمودند ما دنبال تکلیف هستیم آیا معنایش این است که دنبال نتیجه نبود؟ چطور میشود چنین چیزی را گفت؟ حتما تکلیفگرایی معنایش این است که انسان در راه رسیدن به نتیجه مطلوب، طبق تکلیف عمل کند».
وی با تأکید بر اینکه «هرکجا راه رسیدن به نتایج مسدود شد، راه تکلیف هم مسدود میشود»، گفت: «در جهاد هم همینطور است. فقها پذیرفتهاند اگر دشمن بیش از دو برابر باشد تکلیف ساقط است؛ چون زمینه تحقق نتیجه که غلبه هست، وجود ندارد. بنا نیست ما انسانها را برای کشتهشدن به میدان جنگ بفرستیم.
این استاد حوزه علمیه قم در ادامه با اشاره به اینکه «در زمینه رسیدن به نتیجه نیز سه حالت وجود دارد»، گفت: در حالت اول انسان اطمینان دارد به نتیجه میرسد؛ در این صورت هم تکلیف است و هم نتیجه پست سرش میآید. در حالت دوم انسان اطمینان دارد به نتیجه نمیرسد؛ بنابراین چون نتیجه منتفی است، تکلیف هم منتفی است. در حالت سوم انسان احتمال میدهد نتیجه تحقق یابد یا نیابد که بسیاری از اقدامات روزانه ما اینگونه است.
وی با بیان اینکه «احتمال، موجب سقوط تکلیف نیست ولی باید هزینه و فایده آن را محاسبه کرد»، گفت: «کسی که با احتمال مبارزهای را شروع میکند باید بین آنچه به دست میآورد و آنچه از دست میدهد، محاسبه کند. اینجاست که منطق جای خود را در مبارزه نشان میدهد و تصمیمگیری در این زمینه باید برعهده خردمندترین انسانهای هر جامعهای باشد؛ چون تصمیمات آنها برای همه مردم هزینه دارد.
سروشمحلاتی با طرح این پرسش که «آیا امامحسین به نتیجه رسید یا نه؟»، گفت: اگر هدف امام ایستادن جلوی حکومت ظالم یزید بود، امام به نتیجه رسید و واقعه عاشورا باعث شد جامعه مقابل این حکومت بایستد.
وی تصریح کرد: حتی اگر فرض بگیریم حرکت امامحسین به ساقطکردن و ضربهزدن به حکومت یزید نینجامید، اما نتایج مهم دیگری داشت. هدف امامحسین(ع)، جداکردن حساب دین از حکومت فاسد بنیامیه بود که خود را به دین منتسب میکرد و این به نتیجه رسید. امام با مبارزه خود پرده نفاق را از حکومت یزید کشید تا معلوم شود حساب دین یک چیز است و حساب حکومت یزید چیز دیگر.
سروشمحلاتی در پایان با اشاره به سخنان امامخمینی(ره) مبنی بر اینکه «ما مأمور به تکلفیم هستیم، نه مأمور به نتیجه» گفت: این سخن امام هرگز به معنای این نیست که ما در تکالیف نتایج را محاسبه نکنیم. جمله امامخمینی بدین معناست که اگر ما براساس نتایج و بررسی عقلانی به تکلیفی رسیدیم، اما در عمل اتفاقات پیشبینینشدهای افتاد، در پیشگاه خدا مؤاخذه نمیشویم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.