|

لایه‌های احساسات و تنگناهای فرهنگی امروز

عبدالرحمن نجل‌رحیم- مغزپژوه

احساسات در پس‌زمینه همه فعالیت‌های شناختی ما در جریان است. از خصوصیات مهم احساسات، خوشایندی يا ناخوشایندی، به‌عبارتی والانس یا بار عاطفی و ارزشی آن است. بروز احساسات، ساده‌ترین و اولیه‌ترین شکل آگاهی است. اولین ارتباطات اجتماعی ما نیز با ردوبدل‌شدن احساسات صورت می‌گیرد. ما احساسات را درونی و ویژه خودمان می‌دانیم، اما به جسمانی‌بودن آن توجه نداریم، به‌طوری که گویی بدن نیست که آن را تولید می‌کند. در نهایت ممکن است قبول کنیم که هنگام بروز احساسات چیزی در مغز ما تغییر می‌کند، ولی برایمان سخت است که آن را از طرف بدن خودمان بدانیم. درحالی‌که این بدن زنده ماست که احساسات ما را تولید می‌کند. حتی بخش قدیمی‌تر بدن در شکل‌دهی احساسات ما نقش مهم‌تری بازی می‌کند. احساس درد مثالی ساده دراین‌باره است. تجربه ذهنی درد همان احساسی است که در بدن ما تولید می‌شود.
تجربیات ذهنی احساسی تصاویر فوری نیستند، بلکه فرایندی در زمان‌اند. نقشه‌ای چندبعدی از پدیدارهای مغزی، در تعامل با کل بدن، به‌عبارتی دیگر روایتی از حوادث کوچک به‌هم‌بافته در بدن و مغز هستند. وقتی احساس گسترش پیدا می‌کند، تخیل و خلاقیت ممکن می‌شود. ذهن با نقشه و تصاویری که مغز برای تولید احساسات می‌سازد، به صحنه می‌آید. بدن و مغز در هم تداوم پیدا می‌کنند و در هم می‌آمیزند. بدن ما صحنه تئاتر احساسات ما است.
مسلم است که احساس، سنگ‌بنای حافظه و یادگیری، به‌‌خاطرآوری، خیال‌پردازی، تفکر و آفرینش است. از این طریق است که وقایع برای ما اهمیت و ارزش پیدا می‌کنند و حافظه و تاریخ براساس آن بنا می‌شوند. ابداعات و اختراعات و همه دستاوردهای فرهنگ انسانی به این قدم اولیه نیاز دارد. انسان آگاه باید احساسات داشته باشد تا اجازه پیدا کند از قوه خیال استفاده کند و فرایند عقل و منطق را به‌ کار گیرد. تجربیات ذهنی احساسی اولین قدم به سوی ساختن فرهنگ است. این بخش مهم از کار بدن و مغز، در دوران طولانی علم‌گرایی محض منطقیون و شناخت‌گرایان از خاطر محو شده و اهمیت خود را از دست داده بود.
احساسات می‌تواند لایه‌های مختلف داشته باشد. به نظر می‌رسد که اولین نوع احساسات به صورت آگاهی اولیه نزدیک به ۴۵۰‌ میلیون سال پیش، در مغز حشرات شکل گرفته و سپس در مغز پستانداران و به‌ویژه انسان پیچیده‌تر و دارای وسعت کاربردی شده است. در پی شکل‌گیری فرهنگ انسانی، احساسات عمق بیشتری پیدا کرده، به‌عنوان مثال، در هنر لایه‌های عمیق احساسات در انسان نمایان و به اشتراک گذاشته می‌شود. به قول مغزپژوه معاصر، آنتونیو داماسیو، کسی چون مارسل پروست می‌تواند این لایه‌داربودن احساس‌ها را در رمان معروف خود «در جست‌وجوی زمان ازدست‌رفته» به ما نشان دهد.
آدولفو لیناس، مغزپژوه معاصر، معتقد است ارتباطات شبکه‌های اجتماعی امروز را می‌توان در سطح تورینه‌های عصبی اولیه در شقایق‌های دریایی دانست. به‌این‌ترتیب درحال‌حاضر شبکه‌های الکترونیکی کامپیوتری و اینترنتی از نظر قدرت کارکردی به سطح مغز مورچه‌ها هم نرسیده‌اند که احساس اولیه برای فعالیت خودمختار ایجاد می‌کنند. در این میان این انسان است که هنوز بايد با احساسات خود به قضاوت بنشیند و خوشایندی و ناخوشایندی وقایع فرهنگی معاصر در عصر اطلاعات دیجیتالی را قضاوت کند. یکی از جامعه‌شناسان معاصر، امانوئل کاستلس که چندین کتاب درباره شرایط انسان در عصر اینترنتی نوشته، در بحث خود درباره تأثیرات دنیای مجازی امروز، احساس ترس و خطر از سویی و خشم، مبارزه، مقاومت و امید را در مقابله با شرایط استیلای قدرت‌های حکومتی و اقتصادی امروز مطرح می‌کند. به نظر او کنترل این شبکه‌های عظیم اطلاعاتی را دو نیروی استیلاگری در دست دارند که توده مردم را مطیع و فرمانبردار محض خود می‌خواهند. این دو نیروی قاهر، یکی حکومت‌ها و دولت‌ها هستند که به دنبال ادامه حاکمیت خود، مراقب و مواظب رفتار و کردار و گفتار همگان، در واقع در حال پايیدن آنها هستند تا به بهانه تأمین امنیت، تابعیت همگانی را به‌دست آورند. آنها این کار را از طریق اداره و نظارت بر شبکه‌های وسیع اجتماعی به سهولت انجام می‌دهند. در ضمن می‌دانند که چگونه با تکنولوژی جدید روی احساسات زمینه‌ای مردم که اساس هوشیاری و آگاهی و هوش اجتماعی آنها را تشکیل می‌دهند، تأثیر بگذارند. دیگر نیروی قاهر اجتماعات امروز، شبکه عظیم اغلب چندملیتی بانکی مالی- اقتصادی هستند که سودشان تنها راهنمای عملشان است و توده مردم را تأمین‌کننده آن می‌دانند و بنابراین علاقه‌مند به کنترل احساساتی سوددهندگان در ابتدایی‌ترین سطوح هستند و سعی می‌کنند از طریق کنترل شبکه‌های وسیع اجتماعی به تمایلات احساسی مصرف‌کنندگان عظیم خود دست یابند و از این راه سود خود را تضمین کنند و در ضمن با قدرت‌های حاکم و دولت‌ها همکاری داشته باشند. آیا در این دنیای مجازی گسترده، روزنه امیدی برای مقابله و ایستادگی در مقابل قدرت‌نمایی دولتی از یک سو و بانکی، مالی-اقتصادی از سوی دیگر برای دموکراتیزه‌کردن جامعه انسانی باقی می‌ماند؟ کاستلس امیدوار است که از درون همین شبکه‌های اجتماعی، نیروهای مردمی برای مقاومت و ایستادگی در مقابل نیروهای دو قدرت (اقتصادی و دولتی) اطاعت‌طلب امروزین شکل بگیرند و لایه‌های احساسات را از سطح زیرین به سطح زبرین مغز عده بیشتری از مردم کره زمین ارتقا دهند. بدیهی است در این کشاکش، هنر می‌تواند لایه‌های احساسی مغز ما انسان‌ها را به سطح عمیق‌تر و متعالی‌تری راهنما باشد. در ضمن باید توجه داشت که خود هنر در تله دو قدرت دولتی و مالی- اقتصادی نیفتد و در اختیار آنها قرار نگیرد. هم‌اکنون نیز قدرت‌های حاکم اقتصادی اولین تأمین‌کنندگان نیازمندی‌های هنرمندان و خریداران آثار آنها می‌شوند و در تلاش هستند تا ارتباط عاطفی و پیوند مستقیم لایه‌های احساسی مغز هنرمندان با مردم تحت انقیاد قدرت‌های حاکم را بگسلند و خاصیت رهایی‌بخشی و آزادی‌خواهی نهفته در هنر را خنثی کنند. هوشیاری اهل فرهنگ و هنر به‌ویژه در چگونگی استفاده از فناوری گسترده در دنیای مجازی امروز است که می‌تواند پادزهری در مقابل این خطر تهدیدکننده آزادی در انتقال بی‌واسطه احساسات عمیق بیناانسانی در هنر باشد.
احساسات در پس‌زمینه همه فعالیت‌های شناختی ما در جریان است. از خصوصیات مهم احساسات، خوشایندی يا ناخوشایندی، به‌عبارتی والانس یا بار عاطفی و ارزشی آن است. بروز احساسات، ساده‌ترین و اولیه‌ترین شکل آگاهی است. اولین ارتباطات اجتماعی ما نیز با ردوبدل‌شدن احساسات صورت می‌گیرد. ما احساسات را درونی و ویژه خودمان می‌دانیم، اما به جسمانی‌بودن آن توجه نداریم، به‌طوری که گویی بدن نیست که آن را تولید می‌کند. در نهایت ممکن است قبول کنیم که هنگام بروز احساسات چیزی در مغز ما تغییر می‌کند، ولی برایمان سخت است که آن را از طرف بدن خودمان بدانیم. درحالی‌که این بدن زنده ماست که احساسات ما را تولید می‌کند. حتی بخش قدیمی‌تر بدن در شکل‌دهی احساسات ما نقش مهم‌تری بازی می‌کند. احساس درد مثالی ساده دراین‌باره است. تجربه ذهنی درد همان احساسی است که در بدن ما تولید می‌شود.
تجربیات ذهنی احساسی تصاویر فوری نیستند، بلکه فرایندی در زمان‌اند. نقشه‌ای چندبعدی از پدیدارهای مغزی، در تعامل با کل بدن، به‌عبارتی دیگر روایتی از حوادث کوچک به‌هم‌بافته در بدن و مغز هستند. وقتی احساس گسترش پیدا می‌کند، تخیل و خلاقیت ممکن می‌شود. ذهن با نقشه و تصاویری که مغز برای تولید احساسات می‌سازد، به صحنه می‌آید. بدن و مغز در هم تداوم پیدا می‌کنند و در هم می‌آمیزند. بدن ما صحنه تئاتر احساسات ما است.
مسلم است که احساس، سنگ‌بنای حافظه و یادگیری، به‌‌خاطرآوری، خیال‌پردازی، تفکر و آفرینش است. از این طریق است که وقایع برای ما اهمیت و ارزش پیدا می‌کنند و حافظه و تاریخ براساس آن بنا می‌شوند. ابداعات و اختراعات و همه دستاوردهای فرهنگ انسانی به این قدم اولیه نیاز دارد. انسان آگاه باید احساسات داشته باشد تا اجازه پیدا کند از قوه خیال استفاده کند و فرایند عقل و منطق را به‌ کار گیرد. تجربیات ذهنی احساسی اولین قدم به سوی ساختن فرهنگ است. این بخش مهم از کار بدن و مغز، در دوران طولانی علم‌گرایی محض منطقیون و شناخت‌گرایان از خاطر محو شده و اهمیت خود را از دست داده بود.
احساسات می‌تواند لایه‌های مختلف داشته باشد. به نظر می‌رسد که اولین نوع احساسات به صورت آگاهی اولیه نزدیک به ۴۵۰‌ میلیون سال پیش، در مغز حشرات شکل گرفته و سپس در مغز پستانداران و به‌ویژه انسان پیچیده‌تر و دارای وسعت کاربردی شده است. در پی شکل‌گیری فرهنگ انسانی، احساسات عمق بیشتری پیدا کرده، به‌عنوان مثال، در هنر لایه‌های عمیق احساسات در انسان نمایان و به اشتراک گذاشته می‌شود. به قول مغزپژوه معاصر، آنتونیو داماسیو، کسی چون مارسل پروست می‌تواند این لایه‌داربودن احساس‌ها را در رمان معروف خود «در جست‌وجوی زمان ازدست‌رفته» به ما نشان دهد.
آدولفو لیناس، مغزپژوه معاصر، معتقد است ارتباطات شبکه‌های اجتماعی امروز را می‌توان در سطح تورینه‌های عصبی اولیه در شقایق‌های دریایی دانست. به‌این‌ترتیب درحال‌حاضر شبکه‌های الکترونیکی کامپیوتری و اینترنتی از نظر قدرت کارکردی به سطح مغز مورچه‌ها هم نرسیده‌اند که احساس اولیه برای فعالیت خودمختار ایجاد می‌کنند. در این میان این انسان است که هنوز بايد با احساسات خود به قضاوت بنشیند و خوشایندی و ناخوشایندی وقایع فرهنگی معاصر در عصر اطلاعات دیجیتالی را قضاوت کند. یکی از جامعه‌شناسان معاصر، امانوئل کاستلس که چندین کتاب درباره شرایط انسان در عصر اینترنتی نوشته، در بحث خود درباره تأثیرات دنیای مجازی امروز، احساس ترس و خطر از سویی و خشم، مبارزه، مقاومت و امید را در مقابله با شرایط استیلای قدرت‌های حکومتی و اقتصادی امروز مطرح می‌کند. به نظر او کنترل این شبکه‌های عظیم اطلاعاتی را دو نیروی استیلاگری در دست دارند که توده مردم را مطیع و فرمانبردار محض خود می‌خواهند. این دو نیروی قاهر، یکی حکومت‌ها و دولت‌ها هستند که به دنبال ادامه حاکمیت خود، مراقب و مواظب رفتار و کردار و گفتار همگان، در واقع در حال پايیدن آنها هستند تا به بهانه تأمین امنیت، تابعیت همگانی را به‌دست آورند. آنها این کار را از طریق اداره و نظارت بر شبکه‌های وسیع اجتماعی به سهولت انجام می‌دهند. در ضمن می‌دانند که چگونه با تکنولوژی جدید روی احساسات زمینه‌ای مردم که اساس هوشیاری و آگاهی و هوش اجتماعی آنها را تشکیل می‌دهند، تأثیر بگذارند. دیگر نیروی قاهر اجتماعات امروز، شبکه عظیم اغلب چندملیتی بانکی مالی- اقتصادی هستند که سودشان تنها راهنمای عملشان است و توده مردم را تأمین‌کننده آن می‌دانند و بنابراین علاقه‌مند به کنترل احساساتی سوددهندگان در ابتدایی‌ترین سطوح هستند و سعی می‌کنند از طریق کنترل شبکه‌های وسیع اجتماعی به تمایلات احساسی مصرف‌کنندگان عظیم خود دست یابند و از این راه سود خود را تضمین کنند و در ضمن با قدرت‌های حاکم و دولت‌ها همکاری داشته باشند. آیا در این دنیای مجازی گسترده، روزنه امیدی برای مقابله و ایستادگی در مقابل قدرت‌نمایی دولتی از یک سو و بانکی، مالی-اقتصادی از سوی دیگر برای دموکراتیزه‌کردن جامعه انسانی باقی می‌ماند؟ کاستلس امیدوار است که از درون همین شبکه‌های اجتماعی، نیروهای مردمی برای مقاومت و ایستادگی در مقابل نیروهای دو قدرت (اقتصادی و دولتی) اطاعت‌طلب امروزین شکل بگیرند و لایه‌های احساسات را از سطح زیرین به سطح زبرین مغز عده بیشتری از مردم کره زمین ارتقا دهند. بدیهی است در این کشاکش، هنر می‌تواند لایه‌های احساسی مغز ما انسان‌ها را به سطح عمیق‌تر و متعالی‌تری راهنما باشد. در ضمن باید توجه داشت که خود هنر در تله دو قدرت دولتی و مالی- اقتصادی نیفتد و در اختیار آنها قرار نگیرد. هم‌اکنون نیز قدرت‌های حاکم اقتصادی اولین تأمین‌کنندگان نیازمندی‌های هنرمندان و خریداران آثار آنها می‌شوند و در تلاش هستند تا ارتباط عاطفی و پیوند مستقیم لایه‌های احساسی مغز هنرمندان با مردم تحت انقیاد قدرت‌های حاکم را بگسلند و خاصیت رهایی‌بخشی و آزادی‌خواهی نهفته در هنر را خنثی کنند. هوشیاری اهل فرهنگ و هنر به‌ویژه در چگونگی استفاده از فناوری گسترده در دنیای مجازی امروز است که می‌تواند پادزهری در مقابل این خطر تهدیدکننده آزادی در انتقال بی‌واسطه احساسات عمیق بیناانسانی در هنر باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.