نماد در شعر معاصر ایران و عراق
«رمز و اسطوره در شعر معاصر ایران و عرب» عنوان کتابی است از محمد جاسم که به بررسی تطبیقی رمزگرایی در شعر بدر شاکر سیاب و مهدی اخوانثالث پرداخته است. بدر شاکر سیاب از شاعران معاصر جهان عرب است که در سال 1926 در بصره متولد شد. سیاب با همان شعرهای ابتداییاش نشان داد که پیوند عمیقی با فرهنگ عربی و شعر کهن دارد و در این میان بیش از همه شیفته ابوتمام الطائی بود و قصاید او را حفظ بود و تصویرهایی را که او در شعرهایش ارایه داده بود، تحلیل میکرد و بهطور کلی در فضای شعری او زندگی میکرد. سیاب را میتوان آغازگر شعر جدید عرب دانست و این نکتهای است که شفیعیکدکنی نیز در کتاب «شعر معاصر عرب» به آن اشاره کرده است: «تقریبا، همه ناقدان و شاعران معاصر عرب، این نکته را پذیرفتهاند که سیاب پیشوای مسلم شعر جدید عرب است. در این موضوع علاوه بر استعداد و خلاقیت این شاعر و نقش واقعی او در تحول شعر عرب، یک نکته دیگر هم موثر است و آن مرگ زودرس اوست در جوانی که در سن سیوهشتسالگی اتفاق افتاد. بیگمان اگر زنده بود، مدعیان ممکن بود او را گاه بر اثر اختلافات شخصی نفی کنند، ولی مرگ او سبب شد که همه او را نخستین شاعر متجدد عرب به شمار
آورند.» سیاب همچنین در فعالیتهای سیاسی نیز مشارکت داشت و در سال 1945 عضو حزب کمونیست عراق شد. مهدی اخوانثالث نیز یکی از مهمترین چهرههای معاصر شعر فارسی است که او نیز پیوند عمیقی با سنت ادبی فارسی داشت. محمد جاسم در کتابش، به سراغ نمادهای شعر اخوان و سیاب رفته و مفاهیم بنیادی که نمادهای شعری این دو بر محور آنها شکل گرفته را اینطور معرفی کرده است: شکست و دلمردگی، منجی دروغین، تلاش بیهوده و جامعه خفقانآلود. او درباره تفاوت نگاه اخوان و سیاب نیز نوشته: «فرق اساسی پردازش دو شاعر از این دسته مفاهیم، در میزان امید و یأس آنها در تحقق آرمان رهایی به واسطه تلاش مردمی و ظهور منجیای عدالتگستر نهفته است؛ اخوان امید به رهایی نداشته و تمام بارقههایی را که روح خیزش جمعی را تقویت میکند، فریبی بیش نمیخواند برخلاف سیاب که بهرغم وجود مایههای ناامیدانه در شعرش، هنوز به رستگاری واپسین و تحقق آرمان نجات باور دارد.» اخوانثالث و سیاب اگرچه به دو کشور مختلف تعلق دارند، اما فضای اجتماعی و تاریخی جامعه آنها در دوران حیاتشان، شرایطی پرفرازونشیب و بحرانی بوده است. نویسنده کتاب در بخشی از مقدمهاش در این مورد نوشته:
«شعر عربی و فارسی علیرغم تعلق به دو حوزه مختلف، به دلیل اشتراکات و همانندیهای زیستی شاعران این دو حوزه، اعم از سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، مجال مناسبی را برای رصدکردن انعکاس این دست اشتراکات و اقتضائات فراهم کرده است، بر این اساس، بهکارگیری نماد در شعر دو تن از شاعران این دو زبان یعنی سیاب و اخوانثالث، از محوریتی ویژه و منحصربهفرد برخوردار است... این دو شاعر، از برجستهترین شاعران نمادگرا هستند که نسبتبه انسان و جامعه انسانی پایبند میباشند و بر این اساس در دفترهای شعری خود از افسردگی، رمیدگی و تلخکامیهای خود و معاصران سخن گفتهاند. آنها در دو جامعه با شرایط اجتماعی مشابه زندگی میکردند و با توجه به زمینههای فکری و عقیدتی مشترک، دیدگاههای یکسان در برخورد با مسائل اجتماعی موجود داشتند.»
«رمز و اسطوره در شعر معاصر ایران و عرب»، در پنج فصل نوشته شده و بخش پایانی آن به بررسی تطبیقی مفاهیم نمادین و سمبلیک در شعر بدر شاکر سیاب و مهدی اخوانثالث اختصاص دارد. نویسنده در آغاز این فصل رمز را در سیاق و بافت کلی اثر جستجو کرده و مفاهیم نمادین و سمبلیک را در کل یک شعر بررسی کرده است. از اینرو او ابتدا به تحلیل و تفسیر جداگانه شعر نمادین هریک از این دو شاعر پرداخته و سپس آن را به صورت تطبیقی بررسی کرده است. در بخشی از این فصل میخوانیم: «بدر شاکر سیاب، شاعر عراقی و مهدی اخوانثالث، شاعر ایرانی، از نمادگرایان برجسته هستند که نسبت به انسان و جامعه انسانی از خود تعهد نشان دادهاند و در دفترهای شعری خود از افسردگی، عزلت و تلخکامیهای خود و همنسلانشان سخن گفتهاند. آنها در دو جامعه با شرایط اجتماعی مشابه زندگی کرده و با توجه به زمینههای فکری و عقیدتی مشترک، دیدگاههای مشابهی در برخورد با مسایل اجتماعی موجود دارند. و در این زمینه، تلاشهایی از خود نشان دادهاند، با این تفاوت در گستره دید که اخوانثالث تنها به ایران و جامعه ایرانی بسنده کرده است.»
«رمز و اسطوره در شعر معاصر ایران و عرب» عنوان کتابی است از محمد جاسم که به بررسی تطبیقی رمزگرایی در شعر بدر شاکر سیاب و مهدی اخوانثالث پرداخته است. بدر شاکر سیاب از شاعران معاصر جهان عرب است که در سال 1926 در بصره متولد شد. سیاب با همان شعرهای ابتداییاش نشان داد که پیوند عمیقی با فرهنگ عربی و شعر کهن دارد و در این میان بیش از همه شیفته ابوتمام الطائی بود و قصاید او را حفظ بود و تصویرهایی را که او در شعرهایش ارایه داده بود، تحلیل میکرد و بهطور کلی در فضای شعری او زندگی میکرد. سیاب را میتوان آغازگر شعر جدید عرب دانست و این نکتهای است که شفیعیکدکنی نیز در کتاب «شعر معاصر عرب» به آن اشاره کرده است: «تقریبا، همه ناقدان و شاعران معاصر عرب، این نکته را پذیرفتهاند که سیاب پیشوای مسلم شعر جدید عرب است. در این موضوع علاوه بر استعداد و خلاقیت این شاعر و نقش واقعی او در تحول شعر عرب، یک نکته دیگر هم موثر است و آن مرگ زودرس اوست در جوانی که در سن سیوهشتسالگی اتفاق افتاد. بیگمان اگر زنده بود، مدعیان ممکن بود او را گاه بر اثر اختلافات شخصی نفی کنند، ولی مرگ او سبب شد که همه او را نخستین شاعر متجدد عرب به شمار
آورند.» سیاب همچنین در فعالیتهای سیاسی نیز مشارکت داشت و در سال 1945 عضو حزب کمونیست عراق شد. مهدی اخوانثالث نیز یکی از مهمترین چهرههای معاصر شعر فارسی است که او نیز پیوند عمیقی با سنت ادبی فارسی داشت. محمد جاسم در کتابش، به سراغ نمادهای شعر اخوان و سیاب رفته و مفاهیم بنیادی که نمادهای شعری این دو بر محور آنها شکل گرفته را اینطور معرفی کرده است: شکست و دلمردگی، منجی دروغین، تلاش بیهوده و جامعه خفقانآلود. او درباره تفاوت نگاه اخوان و سیاب نیز نوشته: «فرق اساسی پردازش دو شاعر از این دسته مفاهیم، در میزان امید و یأس آنها در تحقق آرمان رهایی به واسطه تلاش مردمی و ظهور منجیای عدالتگستر نهفته است؛ اخوان امید به رهایی نداشته و تمام بارقههایی را که روح خیزش جمعی را تقویت میکند، فریبی بیش نمیخواند برخلاف سیاب که بهرغم وجود مایههای ناامیدانه در شعرش، هنوز به رستگاری واپسین و تحقق آرمان نجات باور دارد.» اخوانثالث و سیاب اگرچه به دو کشور مختلف تعلق دارند، اما فضای اجتماعی و تاریخی جامعه آنها در دوران حیاتشان، شرایطی پرفرازونشیب و بحرانی بوده است. نویسنده کتاب در بخشی از مقدمهاش در این مورد نوشته:
«شعر عربی و فارسی علیرغم تعلق به دو حوزه مختلف، به دلیل اشتراکات و همانندیهای زیستی شاعران این دو حوزه، اعم از سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، مجال مناسبی را برای رصدکردن انعکاس این دست اشتراکات و اقتضائات فراهم کرده است، بر این اساس، بهکارگیری نماد در شعر دو تن از شاعران این دو زبان یعنی سیاب و اخوانثالث، از محوریتی ویژه و منحصربهفرد برخوردار است... این دو شاعر، از برجستهترین شاعران نمادگرا هستند که نسبتبه انسان و جامعه انسانی پایبند میباشند و بر این اساس در دفترهای شعری خود از افسردگی، رمیدگی و تلخکامیهای خود و معاصران سخن گفتهاند. آنها در دو جامعه با شرایط اجتماعی مشابه زندگی میکردند و با توجه به زمینههای فکری و عقیدتی مشترک، دیدگاههای یکسان در برخورد با مسائل اجتماعی موجود داشتند.»
«رمز و اسطوره در شعر معاصر ایران و عرب»، در پنج فصل نوشته شده و بخش پایانی آن به بررسی تطبیقی مفاهیم نمادین و سمبلیک در شعر بدر شاکر سیاب و مهدی اخوانثالث اختصاص دارد. نویسنده در آغاز این فصل رمز را در سیاق و بافت کلی اثر جستجو کرده و مفاهیم نمادین و سمبلیک را در کل یک شعر بررسی کرده است. از اینرو او ابتدا به تحلیل و تفسیر جداگانه شعر نمادین هریک از این دو شاعر پرداخته و سپس آن را به صورت تطبیقی بررسی کرده است. در بخشی از این فصل میخوانیم: «بدر شاکر سیاب، شاعر عراقی و مهدی اخوانثالث، شاعر ایرانی، از نمادگرایان برجسته هستند که نسبت به انسان و جامعه انسانی از خود تعهد نشان دادهاند و در دفترهای شعری خود از افسردگی، عزلت و تلخکامیهای خود و همنسلانشان سخن گفتهاند. آنها در دو جامعه با شرایط اجتماعی مشابه زندگی کرده و با توجه به زمینههای فکری و عقیدتی مشترک، دیدگاههای مشابهی در برخورد با مسایل اجتماعی موجود دارند. و در این زمینه، تلاشهایی از خود نشان دادهاند، با این تفاوت در گستره دید که اخوانثالث تنها به ایران و جامعه ایرانی بسنده کرده است.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.