نجات اقتصاد ایران؛ سخت یا آسان؟
روحالله فکوری
مسئله وضعیت اقتصادی ایران، از همان دست مسائلی است که اگر خوب تشریح شود، بسیاری از راهحلها را در خود ارائه خواهد داد. مسئلهای که بیانش گاه آنقدر ساده به نظر میرسد که برخی آن را به میزان روانیبودن بازار ایران و بنیانهای فرهنگی جامعه نسبت میدهند و بهاینترتیب از خودشان رفع مسئولیت میکنند؛ اما مگر همین روانیبودن و زیربناهای فرهنگی، مسائل سادهای هستند که بتوان بهراحتی از کنار آنها گذشت یا به سادگی برایشان نسخه پیچید و راهحل ارائه داد؟
شبی که دونالد ترامپ سرانجام خروج ایالات متحده آمریکا از برجام را اعلام کرد، حتما بخشی از استراتژی خود را بر پایه ایجاد تشنج روانی در نظام اقتصادی و بازار ایران استوار کرده بود. همان شب موضعگیری بلافاصله از سوي برخي مسئولان با صحنهآرایی ناشیانهای که وضعیت را قرمزتر نشان میداد، موجب شد نجواهای «حالا چه بخریم تا گران شود؟» بسیاری از ایرانیان، قبل از وضع هر تحریمی، اقتصاد کشور را متلاطم کرده و برخی قیمتها را چندبرابر کند.این را که امروز دولت کنترل چندانی بر قیمتها ندارد، میتوان هم مثبت ارزیابی کرد و هم منفی. پاسخ به این سؤال که آیا اساسا دولت حق دارد و باید خود را متولی کنترل قیمتها در جامعه بداند یا اینکه آن را به بالانس تاریخی عرضه و تقاضا در جامعه واگذار کند، شاید برای شرایط فرهنگی ما کمی زود یا حتی خیلی دیر باشد؛ اما نکتهای که نمیتوان آن را نادیده گرفت، این است که نقطه تعادل میان دخالت پدرسالارانه و اقتدارآمیز دولت در بازار و رهاکردن آن به امید تعادل عرضه و تقاضا نقطه مطلوبی است که امروز هم از سوی مردم و هم به وسیله مسئولان دستیافتنی است.اصولا در هر کشوری که حجم بسیار عظیمی از پول سرگردان و
بیهدف وجود داشته باشد و این منابع مالی با اندکی بیاطمینانی به آینده یا حتی ابهام در آن ترکیب شوند، کار تمام است و در چنین وضعیتی باید منتظر افزایش سرسامآور قیمتها و هجوم نقدینگی به سمت واسطهگری و خرید و فروشهای دیوانهوار بود.در چنین شرایطی حاکمیت هم میتواند راه آسان هزارباررفته را دوباره برود و از طریق سبد و کوپن و کنترل، برای مقطع کوتاهی قیمتها را به زنجیر بکشد و هم میتواند راه سخت افزایش سرمایه اجتماعی و بازگرداندن اعتماد و اطمینان به جامعه را در پیش بگیرد و افسار بازار را به مردمی بدهد که به آنها اطمینان دارد و البته اطمینان آنها را نیز جلب کرده است.استفاده از واژه «راه سخت» برای جمله قبلی شاید چندان مناسب نباشد؛ چراکه مردم ثابت کردهاند که ایجاد روحیه نشاط اجتماعی در جامعه گاه میتواند به سادگیِ ردشدن توپی از دروازه فوتبال باشد.روزی که آقای رئیسجمهور در مصاحبهای گفتند بخشی از مبارزه دشمن روانی و بخشی از آن اقتصادی است، اطمینان یافتم که مسئله امنیت روانی جامعه در سطوح عالی مدیریت کشور به رسمیت شناخته میشود و احتمالا برنامههایی برای کنترل آن وجود دارد؛ اما این دو مسئله یعنی بُعد روانی
ماجرا و جنبه اقتصادی آن را شاید بتوان در یک تقسیم وظیفه ابتدایی میان مردم و مسئولان نظام توزیع کرد.بهاینترتیب که این دو نهاد تأثیرگذار کشور باید در روندی تعاملی، همزمان و همسو، به درک مشترکی از مسئله رسیده تا از طرفی وضعیت اقتصادی جامعه از طریق اعمال سیاستهای درست و تشویقی با حمایت از بخش خصوصی در مردم تمایلی ایجاد کند که نقدینگی خود را به بازار سرمایه و تولید منتقل کنند و در طرف مقابل که مردم هستند، نیز با دانستن اهمیت رفتار اقتصادی منطقی برای حفظ ارزش پول ملی، از ایجاد تنش در بازار خودداری كنند.بهعنوان کسی که یکی از بزرگترین سرمایهگذاریهای بخش خصوصی کشور در حوزه درمان را انجام داده و به قیمت خردشدن استخوانهایم آن را به سامان رساندهام، معتقدم که وضعیت متلاطم امروز اقتصاد ایران را میتوان معالجه کرد؛ به شرط آنکه به جای داروهای مُسکن و مقطعی، در اندیشه بازگرداندن سرمایه اجتماعی حاکمیت و همراهکردن مردم با برنامههای اقتصادی بلندمدت و علمی دولت بود.رسیدن به چنین نقطه مطلوبی هر اندازه که از جانب مردم میتواند با انجام کارهای کوچکی مانند صرفهجویی، احترام به قوانین، گذشتکردن از منافع آنی به خاطر
منافع آتی، پرهیز از ایجاد شایعه و تنش انجام شود، از جانب دولت نیز باید با انجام کارهای بزرگی مانند مقابله جدی با فساد، بهرسمیتشناختن و حمایت واقعی از بخش خصوصی و گفتوگوی شفاف با مردم و اعتماد به آنها تحقق یابد.
مسئله وضعیت اقتصادی ایران، از همان دست مسائلی است که اگر خوب تشریح شود، بسیاری از راهحلها را در خود ارائه خواهد داد. مسئلهای که بیانش گاه آنقدر ساده به نظر میرسد که برخی آن را به میزان روانیبودن بازار ایران و بنیانهای فرهنگی جامعه نسبت میدهند و بهاینترتیب از خودشان رفع مسئولیت میکنند؛ اما مگر همین روانیبودن و زیربناهای فرهنگی، مسائل سادهای هستند که بتوان بهراحتی از کنار آنها گذشت یا به سادگی برایشان نسخه پیچید و راهحل ارائه داد؟
شبی که دونالد ترامپ سرانجام خروج ایالات متحده آمریکا از برجام را اعلام کرد، حتما بخشی از استراتژی خود را بر پایه ایجاد تشنج روانی در نظام اقتصادی و بازار ایران استوار کرده بود. همان شب موضعگیری بلافاصله از سوي برخي مسئولان با صحنهآرایی ناشیانهای که وضعیت را قرمزتر نشان میداد، موجب شد نجواهای «حالا چه بخریم تا گران شود؟» بسیاری از ایرانیان، قبل از وضع هر تحریمی، اقتصاد کشور را متلاطم کرده و برخی قیمتها را چندبرابر کند.این را که امروز دولت کنترل چندانی بر قیمتها ندارد، میتوان هم مثبت ارزیابی کرد و هم منفی. پاسخ به این سؤال که آیا اساسا دولت حق دارد و باید خود را متولی کنترل قیمتها در جامعه بداند یا اینکه آن را به بالانس تاریخی عرضه و تقاضا در جامعه واگذار کند، شاید برای شرایط فرهنگی ما کمی زود یا حتی خیلی دیر باشد؛ اما نکتهای که نمیتوان آن را نادیده گرفت، این است که نقطه تعادل میان دخالت پدرسالارانه و اقتدارآمیز دولت در بازار و رهاکردن آن به امید تعادل عرضه و تقاضا نقطه مطلوبی است که امروز هم از سوی مردم و هم به وسیله مسئولان دستیافتنی است.اصولا در هر کشوری که حجم بسیار عظیمی از پول سرگردان و
بیهدف وجود داشته باشد و این منابع مالی با اندکی بیاطمینانی به آینده یا حتی ابهام در آن ترکیب شوند، کار تمام است و در چنین وضعیتی باید منتظر افزایش سرسامآور قیمتها و هجوم نقدینگی به سمت واسطهگری و خرید و فروشهای دیوانهوار بود.در چنین شرایطی حاکمیت هم میتواند راه آسان هزارباررفته را دوباره برود و از طریق سبد و کوپن و کنترل، برای مقطع کوتاهی قیمتها را به زنجیر بکشد و هم میتواند راه سخت افزایش سرمایه اجتماعی و بازگرداندن اعتماد و اطمینان به جامعه را در پیش بگیرد و افسار بازار را به مردمی بدهد که به آنها اطمینان دارد و البته اطمینان آنها را نیز جلب کرده است.استفاده از واژه «راه سخت» برای جمله قبلی شاید چندان مناسب نباشد؛ چراکه مردم ثابت کردهاند که ایجاد روحیه نشاط اجتماعی در جامعه گاه میتواند به سادگیِ ردشدن توپی از دروازه فوتبال باشد.روزی که آقای رئیسجمهور در مصاحبهای گفتند بخشی از مبارزه دشمن روانی و بخشی از آن اقتصادی است، اطمینان یافتم که مسئله امنیت روانی جامعه در سطوح عالی مدیریت کشور به رسمیت شناخته میشود و احتمالا برنامههایی برای کنترل آن وجود دارد؛ اما این دو مسئله یعنی بُعد روانی
ماجرا و جنبه اقتصادی آن را شاید بتوان در یک تقسیم وظیفه ابتدایی میان مردم و مسئولان نظام توزیع کرد.بهاینترتیب که این دو نهاد تأثیرگذار کشور باید در روندی تعاملی، همزمان و همسو، به درک مشترکی از مسئله رسیده تا از طرفی وضعیت اقتصادی جامعه از طریق اعمال سیاستهای درست و تشویقی با حمایت از بخش خصوصی در مردم تمایلی ایجاد کند که نقدینگی خود را به بازار سرمایه و تولید منتقل کنند و در طرف مقابل که مردم هستند، نیز با دانستن اهمیت رفتار اقتصادی منطقی برای حفظ ارزش پول ملی، از ایجاد تنش در بازار خودداری كنند.بهعنوان کسی که یکی از بزرگترین سرمایهگذاریهای بخش خصوصی کشور در حوزه درمان را انجام داده و به قیمت خردشدن استخوانهایم آن را به سامان رساندهام، معتقدم که وضعیت متلاطم امروز اقتصاد ایران را میتوان معالجه کرد؛ به شرط آنکه به جای داروهای مُسکن و مقطعی، در اندیشه بازگرداندن سرمایه اجتماعی حاکمیت و همراهکردن مردم با برنامههای اقتصادی بلندمدت و علمی دولت بود.رسیدن به چنین نقطه مطلوبی هر اندازه که از جانب مردم میتواند با انجام کارهای کوچکی مانند صرفهجویی، احترام به قوانین، گذشتکردن از منافع آنی به خاطر
منافع آتی، پرهیز از ایجاد شایعه و تنش انجام شود، از جانب دولت نیز باید با انجام کارهای بزرگی مانند مقابله جدی با فساد، بهرسمیتشناختن و حمایت واقعی از بخش خصوصی و گفتوگوی شفاف با مردم و اعتماد به آنها تحقق یابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.