آیا داور میتواند اساسا جایگاهی دیگر داشته باشد؟
مقر داوری
کریم میرزادهاهری
درصحنهبودن، به صحنهها نزدیکبودن، دیدن صحنهها؛ این عبارات در عین اینکه قطعاتی تکرارشونده از یک گزارش زبانیاند، اما فاشکننده یکی از مسائل اساسی داوری در مسابقات ورزشهای دستهجمعی - خاصه فوتبال - نیز هستند. فوتبال را میتوان نمونهای سرشتنما از گفتمان حاوی چنین عبارات و مسائلی دانست؛ هم در مقام یک ورزش دستهجمعی و هم بهعنوان بستری که این موارد در آن، حالتی مشخصتر و ملموستر دارد و نیز ازآنرو که اینک فوتبال، جان جهان امروز را درنوردیده است؛ گویی همنواییای هست میان گفتمان فوتبال و جهان امروز. فیفا سالهاست که به طرزی مضطرب خواهان یافتن راهحلی برای این مسئله و خردهمسئلههای ناشی از آن است؛ چگونه میتوان خطاهای داوری را به صفر که نه، به حداقل رساند؟ چگونه میتوان آفساید را با کمترین خطا دید و تشخیص داد؟ چگونه میتوان گذر توپ از خط دروازه را دید و اعلام گل کرد؟ چگونه میتوان آن خطایی را دید که در جایی دور از دیدرس داور، مثلا پشت سرش، رخ میدهد؟ پس فیفا به تعداد کمکداورها میافزاید، اما باز معضل همچنان برجاست. دستبهدامان دوربین و البته تکنولوژی کامپیوتری میشود تا با رفع نقص عملکرد طبیعی -در
اینجا- چشم انسانی و بیشینهسازیاش، یکی از معضلات بنیادین و تأملانگیز، یعنی عبور توپ از خط حساس دروازه را رفع کند، اما باز معضلِ درصحنهبودن، دیدن، تشخیصدادن، برجاست؛ همچون لکههای خون مقتولی که پس از ساعتها شستن و زدودن، باز در نقاطی از صحنه قتل باقی میماند. و چشم تکثیرشونده دوربین یکی از پیشنهادات همیشگی انسان مدرن است؛ دوربینهایی که اکنون تمامی مکانها و فضاهای زندگی نهفقط اجتماعی-عمومی که خصوصی را نیز تسخیر کردهاند. نه صرفا دوربینهایی که توسط نهادهای رسمی کار گذاشته میشوند که دوربینهای موبایلهای همیشه در دست. همیشه چشمی هست که تو را ببیند و اعمالت را ضبط کند (تأویلی سکولار از نظارت الوهی). اما طرح مسئله بدینشکل، و بهدنبال راهی وسواسآمیز و مضطرب گشتن برای برگذشتن از این معضل، دو روی یک سکهاند؛ یعنی شیوه طرح این مسئله است که از سویی شیوهای از فهم/ دیدن ابژه معضلات و ناکارآمدیهای داوری را به انسان تحمیل میکند (و او را از دیدن مسئله دقیقتر یا کلیتر بازمیدارد)، و از سوی دیگر تنها آن قسم راهحلهایی را ممکن میسازد که اساسا ناتوان از مرتفعساختن این امر مسئلهانگیز هستند؛ بهسان
دستوپازدن آن که در باتلاقی گیر افتاده است؛ هرچه بیشتر دستوپا میزند، بیشتر و زودتر فرو میرود. راهحلهای محتمل کنونی را اگر به شیوه ادبیات علمی- تخیلی گسترش دهیم آنگاه به مرحلهای خواهیم رسید که فیالمثل، برای هر بازیکن یک یا چند دوربین کار گذاشته شده است. تصاویر مربوط به هر بازیکن در اتاقی مجهز به سیستمهای پیشرفته سمعی-بصری توسط یک سرداور متخصص به دقت مشاهده میشود و هریک از این داورها به نوبه خود با داور اصلی حاضر در میدان در ارتباطاند (آیا در چنین حالتی یک داور برای میانه میدان کافی است و او میتواند با تمامی 22 داور بیرون، مستمرا، در ارتباط باشد؟ گرچه غیر از 22 بازیکن اصلی، بازیکنان ذخیره و مربیان نیز جزئی از بازیاند و بایستی تحت نظارت داور و قانون، حرکت و رفتار کنند). و نیز دوربینهایی برای کنترل خطوط طولی (و آفساید)، عرضی، و البته خط حساس دروازه؛ و باز برای هر دوربین، حداقل یک داور در همان اتاق. و نیز برای هر دوربین یک تکنیسین انسانی جهت تنظیم، کنترل و تعمیرات احتمالی. اما حداقل دو نکته هست که این مرحله را نیز به مرحله پیشرفتهتر دیگر محتاج میسازد؛ ۱) عامل انسانی و نسبیبودن قوه تشخیص در
او؛ یعنی تشخیص عامل انسانی، میتواند کاملا و دقیقا منطبق با قانون نباشد. یک گواه عیان، آن هنگامی است که کارشناسان داوری، داوریشناسان، حین مسابقه و بلافاصله پس از اعلام حکم، یا پس از پایان مسابقه، به داوری داور میپردازند و آن را مورد نقدوتحلیل قرار میدهند. ۲) فاصله و شکاف میان سه سطح مشاهده، تشخیص/تأویل و اعلام: مشاهده یک صحنه، بهکارانداختن قوه داوری و سپس اعلام حکم، همبود و همزمان نیستند؛ لاجرم شکاف و فاصلهای زمانی میان آنها وجود دارد؛ شکاف زمانیای که سیلان بازی را مختل میسازد.
پس اگر این راهحل نیز رضایتبخش و تام نباشد، ممکن و البته ضروری است که، مثلا، یک تراشه به بدن هر بازیکن وصل شود تا بهاینترتیب سیستم تکنولوژیک داوری قادر باشد تمامی کردارها، گفتارها و حتی پندارهای بازیکن (مانند عمدی یا سهویبودن یک ضربه به بدن بازیکن حریف) را بلافاصله دریافت کرده، بهشکلی فردی و مستقیم با او در ارتباط باشد و نهایتا حکم را مستقیما برای او ابلاغ کند. به نظر میرسد که در چنین مرحلهای، داوری میتواند به غاییترین و نابترین حالت خود دست پیدا کند؛ چراکه هم دخالت معیوب انسان را به صفر رسانده است و هم امکان مشاهده، تشخیص و اعلام را، گویی به شیوهای تام/ناب، دقیق، همزمان و خالص کرده است. اما حتی اگر در چنین مرحلهای حضور و دخالت عامل انسانی، و نقصانهای ذاتی او، و آن شکافهای یادشده، به یاری تکنولوژی، به صفر رسیده باشد، از آنجا که همچنان بازیکنان حیواناتی گشودهاند، هر لحظه این امکان وجود دارد که رفتاری رخ دهد که توسط سیستم تکنولوژیک داوری، قابل شناسایی و تحلیل نیست (در فیلمهای علمی- تخیلی آخرالزمانی، آنجا که ماشینها و البته روباتها تخیلیترین/ تکاملیافتهترین حالت خود را دارند، دیدهایم که
اغلب نشانهای هست که توسط روبات قابل شناسایی /خوانش نیست). قانونها و تکنولوژیهای داوری - چه در هیئت دستگاهها و چه در هیئت گزارهها - هیچگاه بسنده نیستند؛ هر روز قانونی نو طرح میشود یا تبصرهای به قوانین پیشین افزوده میشود. هذیان قانون، با تاویلهای مختلف متن قانون، جنونبارانه، ادامه پیدا میکند؛ یک واقعه از نظر داور الف خطاست و از نظر داور ب نه. نامگذاری و گزارهمندسازی یکی از مکانیسمهای بنیادین دستگاه (آپاراتوس) داوری است؛ همچون قاضیای که بایستی بالاخره نامی (=متهم) بر فرد و سپس نامی بر عمل او نهد تا بتواند بنا به کتاب قانون داوریاش کند. یا همچون پزشکی که برای آن مجموعه نشانههایی که به هرحال توانسته ببیند و تشخیص دهد، نامی برمیگزیند تا قادر باشد به یاری دانش پزشکی نسخهای بنویسد. از اینرو، پیوسته نامهای جدید برنهاده میشود، گزارههای نو به کتاب قانون اضافه میشود. داوری، اینچنین همچون ماری زخمی به خود میپیچد و گویی جز خوردن خود، چارهای برای رهایی از این درد ندارد.
جاگیری داور در زمین فوتبال، یکی از موارد مهم آموزشی فیفا به داوران است؛ آنها بایستی چگونه حرکتکردن را بیاموزند و بیاموزند که در چه موضعی قرار گیرند تا قادر به دیدن لحظهبهلحظه رخدادها، خاصه رخدادهای معطوف به توپ، باشند؛ خواستهای که، بنا به آنچه گفتیم، تحققنیافتنی و ارضاءنشدنی مینماید. داور گویی در عین اینکه همچون تمامی بازیکنان در میانه میدان حاضر است، بایستی بتواند خود را از غرقشدن در و اینهمانشدن با بازیکنان و البته جریان بازی دور نگاه دارد؛ او در میدان است، و بیآنکه بازی کند، شاهدی است بر آنچه در میدان میگذرد. وقتی توپ، این عنصر گرد و لغزان، به سمت او میآید، او بایستی بدنش را به کناری کشد تا توپ و بازی به روندش ادامه دهند (باید بدنش را از تماس با توپ/آلودگی دور نگاه دارد تا همچنان مطهر بماند، و درعینحال میتواند هر لحظه توپ را با دست بگیرد، بازی را متوقف کند و همچنان مطهر باشد)؛ اما در یک نمونه نوعی، اگر توپی که به اوت میرفته، به داور برخورد کند و به درون دروازه بغلتد، گل محسوب میشود (تصویری خندهدار؛ چراکه اتفاقی کمیک در متن امری جدی/ تراژیک شکافی انداخته است؛ قسمی معناباختگی داوری). داور
ازسویی خارج از بازی است و از سویی دیگر درون بازی. ازسویی نباید دخالتی در روند بازی داشته باشد، اما ازسوییدیگر این عدم دخالت، به تمامی ممکن نمیشود. ازطرفی در بازی است (ادغام)، ازطرفی دیگر در بازی نیست (حذف)؛ بهاینترتیب، با بازنویسی و البته بازکاوی گزارههای مربوط به نحوه جاگیری داور در زمین، به فهم مکانشناسانه داور (و امر داوری) بَرمیشویم. یعنی مسئله داور، بلافاصله و ضرورتا مسئلهای است مکانشناسانه؛ داور چه جایگاهی، چه توپوسی را در زمین بازی احراز و اشغال کرده است؟ داور نمونهای است از جایگاه استثنا و استثناییساز؛ هر نقطه و بُرداری از بازی در مقام گراف، اگر با او برخورد و تلاقی داشته باشد، منتفی و خنثی میشود. او همچون بقیه بازیکنان لباس ورزشی پوشیده، اما به رنگی دیگر. همچون بقیه بازیکنان در پی توپ میدود، اما پایش به توپ برخورد نمیکند. و اگر توپ به او - و حتی دستش - برخورد کند، فقط و فقط در آن لحظه، برای یک آن، جرقهوار نقطه اتصالی با بازی شکل میدهد و بلادرنگ از ساحت بازی به مقام داوری فرامیرود.
اگر، مثلا، توپ از خط خارج شود، داور میتواند «اعلام کند» که خارج/ اوت نشده است؛ یک نمونه خوب از کنش داوری. و غریب اینکه گرچه او همچون تمامی بازیکنان و مربیان و تماشاگران حیوانی است ایستاده بر دو پا، اما قوه نطق او به شیوهای انسانی عمل نمیکند؛ تنها راه ارتباط او با بازیکنان، از طریق سوتزدن (صدایی وراءزبانی) صورت میگیرد؛ او موجودی است که زبانش نیز غیرانسانی است؛ سوت، همچون چکش قاضی، هم خنثیسازی امکان گفتوگو با داور است و هم یک کنش ناب؛ کنشی قدرتمندتر از کنشهای گفتاری.
آیا داور میتواند اساسا جایگاهی دیگر داشته باشد؟ و این جایگاه دیگر، آیا آن را دگرباره مقام/ نام داوری اعطاء خواهد کرد (یا پدیدهای تماما دیگر رخ خواهد داد)؟ و آیا یک مسابقه میتواند بدون داور برگزار شود؟ مسابقه بیداور، چگونه مسابقهای است (یا ماهیتا به نامسابقه بدل خواهد شد)؟ داوری، عنصر ضروری آن گفتمان/ ساختاری است که به نام مسابقه یا رقابت شناخته میشود. اگر مسابقه، روح ورزش مدرن است، رقابت، روح نظام اقتصادی/ بازارش است و جنگ، جان سیاستاش؛ «آموزه داوری». در چنین جهانی است که قدرت، خود را همچون شور حیات، و استعداد، خود را همچون بالقوگی بزک میکند، استیلا جای سرهمبندی را اشغال میکند، و ساختار عمودی جای ساختار افقی را. دیگر مسئله بر سر زندگی، بیشینهسازی نیروهای فینفسه و درونبودش نیست، بلکه حالا تیم من بایستی تاکتیکاش را در نسبت با تاکتیک و شیوه بازی حریف/ تو، طراحی کند تا بتواند از طریق ضعفهایش بر او غلبه کند؛ قدرت من، مشروط به ضعف توست. دیگر نبرد، نبردی از برای زندگی -یا حقیقت- نیست (همچون نبرد گل آفتابگردان که تن و سر میچرخاند تا مگر رو به آفتاب و فورانهای آتشینش داشته باشد و یک نقاش را متأثر
سازد، یا بهسان هنرمندی که شدتهایی نو از تن ماده استخرج میکند)، بل نبردی است برای کشتن دیگری، نبردی ماهیتا کینتوزانه. اخلاق برآمده از گفتمان معطوف به سبقت اخلاقی است قضاوتگرا و واکنشی؛ به بیانی دقیقتر، نه قضاوت اخلاقی که اخلاق قضاوت؛ این نه فقط مسئله داوری فوتبال که مسئله جهان و تمدنی است مبتلا به نفرین داوری. در چنین جهانی هر جایگاهی، هر توپوسی، لاجرم، برسازنده یک داور، یک پلیس است؛ ما هریک داوران یکدیگریم. و هر آنچه در میان مردمان میگذرد، همان چیزی نیز هست که در ساختار دولتها در کار است.
منشأ یا آرخهای که در عصر حاضر در هیئت مسابقه (رقابت و جنگ) آشکار شده، منشأیی است که میتوان به یاری مفهوم «بازی» شناختپذیرش کرد. هرگاه چیزی از بداهت بالفعلیت/عملکرد برافتد، و درنتیجه جدیت سازمانیاش را از دست دهد، آنگاه میگوییم بازی رخ داده است. و اگر کودک است که بازی را به درستی اجرا میکند، آنگاه میتوان در بازی کودکان، بازیبودگی و اسباببازیبودگی را تدقیق و بازیابی کرد. برای کودک هر چیزی میتواند اسبابی برای بازی باشد؛ نزد او چیزها نه نامی پیشساخته دارند و نه کاربردی متعین. چیزها فقط هستند؛ هستنای رها از نام و کاربرد، رهاشده به حال خود، در بالقوگیشان. بازی یعنی ازکارانداختن بداهت، کاربرد و بالفعلیت. حال اگر کودکی نه مرحلهای از رشد روانتنانه که وهلهای هستیشناختی باشد، آنگاه این کودکی میتواند وارد صحنه تاریخ شود و همه قانونها را، همه برساختههای بشر را، همه دانشاش را به بازی گیرد و از کار بیندازد تا اینبار احرازکننده فرم- حیاتی دیگر باشند. کودک نه در مقام یک بازیکن (یا پیراهنی شمارهدار و تحتنظارت داور/ قانون)، که در مقام یک ناانسان بازی میکند (آیا حتی کودکان زمانه فعلی، اساسا، از امکان
چنین بازیای محروم نیستند وقتی بازیهاشان نیز توسط نهادهایی چون مهدکودک، به بازیهایی تهی از بازیبودگی بدل شده است؟ آنان در مهدکودک یاد میگیرند نه بازی که رقابت کنند، که دشمن یکدیگر باشند). او رقابت نمیکند، قصدی برای برندهشدن ندارد. او میخواهد هر چیزی را به بازی بگیرد، بشکند، ویران کند، و اجزایش را از ارگانیسم/ سرنوشت رها سازد تا شاید به ترتیبی دیگر سرهمبندیشان کند. بازی هم ماشین مسابقه را از کار میاندازد و هم ماشین داوری را. بازی رستگاری زندگی است؛ رستگاری مسابقه و قانون. اگر در زمانه حاضر میلی بیمارگون به گِیم وجود دارد، شاید برآمده از همین میل به بازی باشد؛ بازیای که به مسابقه و جنگ تنزل یافته، اینک میخواهد در هیئت بازیهای کامپیوتری، منشأ خود را بازیابد و به کار بیندازد. اما از آنجا که بازیهای کامپیوتری نیز مبتلا به آموزه مسابقه/ داوری و ناتوان از غیرفعالکردن بالفعلیتهاست، پس ره به جایی نمیبرد و بشر را در دوری باطل، در منطق سرمایهدارانه میل، مسدود نگاه میدارد. میلی معطوف به یک پایان، به برندهشدن در پایان. اما اگر میل کودک معطوف است به لحظاتی که حیات تشدید میشود و لذت/ شادی رخ میدهد؛
پایان نیست که لذتبخش است، وقوع حقیقی لذت / شادی است که زمان محبوس را آزاد میسازد، روند کسالتبار تاریخ را میشکافد و بدان پایان میبخشد. نه پایانی در انتهای یک روند تکاملی، که وقوع امری نابهنگام و معجزهگون؛ همچون درخشش مرواریدی در تن خونین و شکافته یک ماهی به تصادف صیدشده.
درصحنهبودن، به صحنهها نزدیکبودن، دیدن صحنهها؛ این عبارات در عین اینکه قطعاتی تکرارشونده از یک گزارش زبانیاند، اما فاشکننده یکی از مسائل اساسی داوری در مسابقات ورزشهای دستهجمعی - خاصه فوتبال - نیز هستند. فوتبال را میتوان نمونهای سرشتنما از گفتمان حاوی چنین عبارات و مسائلی دانست؛ هم در مقام یک ورزش دستهجمعی و هم بهعنوان بستری که این موارد در آن، حالتی مشخصتر و ملموستر دارد و نیز ازآنرو که اینک فوتبال، جان جهان امروز را درنوردیده است؛ گویی همنواییای هست میان گفتمان فوتبال و جهان امروز. فیفا سالهاست که به طرزی مضطرب خواهان یافتن راهحلی برای این مسئله و خردهمسئلههای ناشی از آن است؛ چگونه میتوان خطاهای داوری را به صفر که نه، به حداقل رساند؟ چگونه میتوان آفساید را با کمترین خطا دید و تشخیص داد؟ چگونه میتوان گذر توپ از خط دروازه را دید و اعلام گل کرد؟ چگونه میتوان آن خطایی را دید که در جایی دور از دیدرس داور، مثلا پشت سرش، رخ میدهد؟ پس فیفا به تعداد کمکداورها میافزاید، اما باز معضل همچنان برجاست. دستبهدامان دوربین و البته تکنولوژی کامپیوتری میشود تا با رفع نقص عملکرد طبیعی -در
اینجا- چشم انسانی و بیشینهسازیاش، یکی از معضلات بنیادین و تأملانگیز، یعنی عبور توپ از خط حساس دروازه را رفع کند، اما باز معضلِ درصحنهبودن، دیدن، تشخیصدادن، برجاست؛ همچون لکههای خون مقتولی که پس از ساعتها شستن و زدودن، باز در نقاطی از صحنه قتل باقی میماند. و چشم تکثیرشونده دوربین یکی از پیشنهادات همیشگی انسان مدرن است؛ دوربینهایی که اکنون تمامی مکانها و فضاهای زندگی نهفقط اجتماعی-عمومی که خصوصی را نیز تسخیر کردهاند. نه صرفا دوربینهایی که توسط نهادهای رسمی کار گذاشته میشوند که دوربینهای موبایلهای همیشه در دست. همیشه چشمی هست که تو را ببیند و اعمالت را ضبط کند (تأویلی سکولار از نظارت الوهی). اما طرح مسئله بدینشکل، و بهدنبال راهی وسواسآمیز و مضطرب گشتن برای برگذشتن از این معضل، دو روی یک سکهاند؛ یعنی شیوه طرح این مسئله است که از سویی شیوهای از فهم/ دیدن ابژه معضلات و ناکارآمدیهای داوری را به انسان تحمیل میکند (و او را از دیدن مسئله دقیقتر یا کلیتر بازمیدارد)، و از سوی دیگر تنها آن قسم راهحلهایی را ممکن میسازد که اساسا ناتوان از مرتفعساختن این امر مسئلهانگیز هستند؛ بهسان
دستوپازدن آن که در باتلاقی گیر افتاده است؛ هرچه بیشتر دستوپا میزند، بیشتر و زودتر فرو میرود. راهحلهای محتمل کنونی را اگر به شیوه ادبیات علمی- تخیلی گسترش دهیم آنگاه به مرحلهای خواهیم رسید که فیالمثل، برای هر بازیکن یک یا چند دوربین کار گذاشته شده است. تصاویر مربوط به هر بازیکن در اتاقی مجهز به سیستمهای پیشرفته سمعی-بصری توسط یک سرداور متخصص به دقت مشاهده میشود و هریک از این داورها به نوبه خود با داور اصلی حاضر در میدان در ارتباطاند (آیا در چنین حالتی یک داور برای میانه میدان کافی است و او میتواند با تمامی 22 داور بیرون، مستمرا، در ارتباط باشد؟ گرچه غیر از 22 بازیکن اصلی، بازیکنان ذخیره و مربیان نیز جزئی از بازیاند و بایستی تحت نظارت داور و قانون، حرکت و رفتار کنند). و نیز دوربینهایی برای کنترل خطوط طولی (و آفساید)، عرضی، و البته خط حساس دروازه؛ و باز برای هر دوربین، حداقل یک داور در همان اتاق. و نیز برای هر دوربین یک تکنیسین انسانی جهت تنظیم، کنترل و تعمیرات احتمالی. اما حداقل دو نکته هست که این مرحله را نیز به مرحله پیشرفتهتر دیگر محتاج میسازد؛ ۱) عامل انسانی و نسبیبودن قوه تشخیص در
او؛ یعنی تشخیص عامل انسانی، میتواند کاملا و دقیقا منطبق با قانون نباشد. یک گواه عیان، آن هنگامی است که کارشناسان داوری، داوریشناسان، حین مسابقه و بلافاصله پس از اعلام حکم، یا پس از پایان مسابقه، به داوری داور میپردازند و آن را مورد نقدوتحلیل قرار میدهند. ۲) فاصله و شکاف میان سه سطح مشاهده، تشخیص/تأویل و اعلام: مشاهده یک صحنه، بهکارانداختن قوه داوری و سپس اعلام حکم، همبود و همزمان نیستند؛ لاجرم شکاف و فاصلهای زمانی میان آنها وجود دارد؛ شکاف زمانیای که سیلان بازی را مختل میسازد.
پس اگر این راهحل نیز رضایتبخش و تام نباشد، ممکن و البته ضروری است که، مثلا، یک تراشه به بدن هر بازیکن وصل شود تا بهاینترتیب سیستم تکنولوژیک داوری قادر باشد تمامی کردارها، گفتارها و حتی پندارهای بازیکن (مانند عمدی یا سهویبودن یک ضربه به بدن بازیکن حریف) را بلافاصله دریافت کرده، بهشکلی فردی و مستقیم با او در ارتباط باشد و نهایتا حکم را مستقیما برای او ابلاغ کند. به نظر میرسد که در چنین مرحلهای، داوری میتواند به غاییترین و نابترین حالت خود دست پیدا کند؛ چراکه هم دخالت معیوب انسان را به صفر رسانده است و هم امکان مشاهده، تشخیص و اعلام را، گویی به شیوهای تام/ناب، دقیق، همزمان و خالص کرده است. اما حتی اگر در چنین مرحلهای حضور و دخالت عامل انسانی، و نقصانهای ذاتی او، و آن شکافهای یادشده، به یاری تکنولوژی، به صفر رسیده باشد، از آنجا که همچنان بازیکنان حیواناتی گشودهاند، هر لحظه این امکان وجود دارد که رفتاری رخ دهد که توسط سیستم تکنولوژیک داوری، قابل شناسایی و تحلیل نیست (در فیلمهای علمی- تخیلی آخرالزمانی، آنجا که ماشینها و البته روباتها تخیلیترین/ تکاملیافتهترین حالت خود را دارند، دیدهایم که
اغلب نشانهای هست که توسط روبات قابل شناسایی /خوانش نیست). قانونها و تکنولوژیهای داوری - چه در هیئت دستگاهها و چه در هیئت گزارهها - هیچگاه بسنده نیستند؛ هر روز قانونی نو طرح میشود یا تبصرهای به قوانین پیشین افزوده میشود. هذیان قانون، با تاویلهای مختلف متن قانون، جنونبارانه، ادامه پیدا میکند؛ یک واقعه از نظر داور الف خطاست و از نظر داور ب نه. نامگذاری و گزارهمندسازی یکی از مکانیسمهای بنیادین دستگاه (آپاراتوس) داوری است؛ همچون قاضیای که بایستی بالاخره نامی (=متهم) بر فرد و سپس نامی بر عمل او نهد تا بتواند بنا به کتاب قانون داوریاش کند. یا همچون پزشکی که برای آن مجموعه نشانههایی که به هرحال توانسته ببیند و تشخیص دهد، نامی برمیگزیند تا قادر باشد به یاری دانش پزشکی نسخهای بنویسد. از اینرو، پیوسته نامهای جدید برنهاده میشود، گزارههای نو به کتاب قانون اضافه میشود. داوری، اینچنین همچون ماری زخمی به خود میپیچد و گویی جز خوردن خود، چارهای برای رهایی از این درد ندارد.
جاگیری داور در زمین فوتبال، یکی از موارد مهم آموزشی فیفا به داوران است؛ آنها بایستی چگونه حرکتکردن را بیاموزند و بیاموزند که در چه موضعی قرار گیرند تا قادر به دیدن لحظهبهلحظه رخدادها، خاصه رخدادهای معطوف به توپ، باشند؛ خواستهای که، بنا به آنچه گفتیم، تحققنیافتنی و ارضاءنشدنی مینماید. داور گویی در عین اینکه همچون تمامی بازیکنان در میانه میدان حاضر است، بایستی بتواند خود را از غرقشدن در و اینهمانشدن با بازیکنان و البته جریان بازی دور نگاه دارد؛ او در میدان است، و بیآنکه بازی کند، شاهدی است بر آنچه در میدان میگذرد. وقتی توپ، این عنصر گرد و لغزان، به سمت او میآید، او بایستی بدنش را به کناری کشد تا توپ و بازی به روندش ادامه دهند (باید بدنش را از تماس با توپ/آلودگی دور نگاه دارد تا همچنان مطهر بماند، و درعینحال میتواند هر لحظه توپ را با دست بگیرد، بازی را متوقف کند و همچنان مطهر باشد)؛ اما در یک نمونه نوعی، اگر توپی که به اوت میرفته، به داور برخورد کند و به درون دروازه بغلتد، گل محسوب میشود (تصویری خندهدار؛ چراکه اتفاقی کمیک در متن امری جدی/ تراژیک شکافی انداخته است؛ قسمی معناباختگی داوری). داور
ازسویی خارج از بازی است و از سویی دیگر درون بازی. ازسویی نباید دخالتی در روند بازی داشته باشد، اما ازسوییدیگر این عدم دخالت، به تمامی ممکن نمیشود. ازطرفی در بازی است (ادغام)، ازطرفی دیگر در بازی نیست (حذف)؛ بهاینترتیب، با بازنویسی و البته بازکاوی گزارههای مربوط به نحوه جاگیری داور در زمین، به فهم مکانشناسانه داور (و امر داوری) بَرمیشویم. یعنی مسئله داور، بلافاصله و ضرورتا مسئلهای است مکانشناسانه؛ داور چه جایگاهی، چه توپوسی را در زمین بازی احراز و اشغال کرده است؟ داور نمونهای است از جایگاه استثنا و استثناییساز؛ هر نقطه و بُرداری از بازی در مقام گراف، اگر با او برخورد و تلاقی داشته باشد، منتفی و خنثی میشود. او همچون بقیه بازیکنان لباس ورزشی پوشیده، اما به رنگی دیگر. همچون بقیه بازیکنان در پی توپ میدود، اما پایش به توپ برخورد نمیکند. و اگر توپ به او - و حتی دستش - برخورد کند، فقط و فقط در آن لحظه، برای یک آن، جرقهوار نقطه اتصالی با بازی شکل میدهد و بلادرنگ از ساحت بازی به مقام داوری فرامیرود.
اگر، مثلا، توپ از خط خارج شود، داور میتواند «اعلام کند» که خارج/ اوت نشده است؛ یک نمونه خوب از کنش داوری. و غریب اینکه گرچه او همچون تمامی بازیکنان و مربیان و تماشاگران حیوانی است ایستاده بر دو پا، اما قوه نطق او به شیوهای انسانی عمل نمیکند؛ تنها راه ارتباط او با بازیکنان، از طریق سوتزدن (صدایی وراءزبانی) صورت میگیرد؛ او موجودی است که زبانش نیز غیرانسانی است؛ سوت، همچون چکش قاضی، هم خنثیسازی امکان گفتوگو با داور است و هم یک کنش ناب؛ کنشی قدرتمندتر از کنشهای گفتاری.
آیا داور میتواند اساسا جایگاهی دیگر داشته باشد؟ و این جایگاه دیگر، آیا آن را دگرباره مقام/ نام داوری اعطاء خواهد کرد (یا پدیدهای تماما دیگر رخ خواهد داد)؟ و آیا یک مسابقه میتواند بدون داور برگزار شود؟ مسابقه بیداور، چگونه مسابقهای است (یا ماهیتا به نامسابقه بدل خواهد شد)؟ داوری، عنصر ضروری آن گفتمان/ ساختاری است که به نام مسابقه یا رقابت شناخته میشود. اگر مسابقه، روح ورزش مدرن است، رقابت، روح نظام اقتصادی/ بازارش است و جنگ، جان سیاستاش؛ «آموزه داوری». در چنین جهانی است که قدرت، خود را همچون شور حیات، و استعداد، خود را همچون بالقوگی بزک میکند، استیلا جای سرهمبندی را اشغال میکند، و ساختار عمودی جای ساختار افقی را. دیگر مسئله بر سر زندگی، بیشینهسازی نیروهای فینفسه و درونبودش نیست، بلکه حالا تیم من بایستی تاکتیکاش را در نسبت با تاکتیک و شیوه بازی حریف/ تو، طراحی کند تا بتواند از طریق ضعفهایش بر او غلبه کند؛ قدرت من، مشروط به ضعف توست. دیگر نبرد، نبردی از برای زندگی -یا حقیقت- نیست (همچون نبرد گل آفتابگردان که تن و سر میچرخاند تا مگر رو به آفتاب و فورانهای آتشینش داشته باشد و یک نقاش را متأثر
سازد، یا بهسان هنرمندی که شدتهایی نو از تن ماده استخرج میکند)، بل نبردی است برای کشتن دیگری، نبردی ماهیتا کینتوزانه. اخلاق برآمده از گفتمان معطوف به سبقت اخلاقی است قضاوتگرا و واکنشی؛ به بیانی دقیقتر، نه قضاوت اخلاقی که اخلاق قضاوت؛ این نه فقط مسئله داوری فوتبال که مسئله جهان و تمدنی است مبتلا به نفرین داوری. در چنین جهانی هر جایگاهی، هر توپوسی، لاجرم، برسازنده یک داور، یک پلیس است؛ ما هریک داوران یکدیگریم. و هر آنچه در میان مردمان میگذرد، همان چیزی نیز هست که در ساختار دولتها در کار است.
منشأ یا آرخهای که در عصر حاضر در هیئت مسابقه (رقابت و جنگ) آشکار شده، منشأیی است که میتوان به یاری مفهوم «بازی» شناختپذیرش کرد. هرگاه چیزی از بداهت بالفعلیت/عملکرد برافتد، و درنتیجه جدیت سازمانیاش را از دست دهد، آنگاه میگوییم بازی رخ داده است. و اگر کودک است که بازی را به درستی اجرا میکند، آنگاه میتوان در بازی کودکان، بازیبودگی و اسباببازیبودگی را تدقیق و بازیابی کرد. برای کودک هر چیزی میتواند اسبابی برای بازی باشد؛ نزد او چیزها نه نامی پیشساخته دارند و نه کاربردی متعین. چیزها فقط هستند؛ هستنای رها از نام و کاربرد، رهاشده به حال خود، در بالقوگیشان. بازی یعنی ازکارانداختن بداهت، کاربرد و بالفعلیت. حال اگر کودکی نه مرحلهای از رشد روانتنانه که وهلهای هستیشناختی باشد، آنگاه این کودکی میتواند وارد صحنه تاریخ شود و همه قانونها را، همه برساختههای بشر را، همه دانشاش را به بازی گیرد و از کار بیندازد تا اینبار احرازکننده فرم- حیاتی دیگر باشند. کودک نه در مقام یک بازیکن (یا پیراهنی شمارهدار و تحتنظارت داور/ قانون)، که در مقام یک ناانسان بازی میکند (آیا حتی کودکان زمانه فعلی، اساسا، از امکان
چنین بازیای محروم نیستند وقتی بازیهاشان نیز توسط نهادهایی چون مهدکودک، به بازیهایی تهی از بازیبودگی بدل شده است؟ آنان در مهدکودک یاد میگیرند نه بازی که رقابت کنند، که دشمن یکدیگر باشند). او رقابت نمیکند، قصدی برای برندهشدن ندارد. او میخواهد هر چیزی را به بازی بگیرد، بشکند، ویران کند، و اجزایش را از ارگانیسم/ سرنوشت رها سازد تا شاید به ترتیبی دیگر سرهمبندیشان کند. بازی هم ماشین مسابقه را از کار میاندازد و هم ماشین داوری را. بازی رستگاری زندگی است؛ رستگاری مسابقه و قانون. اگر در زمانه حاضر میلی بیمارگون به گِیم وجود دارد، شاید برآمده از همین میل به بازی باشد؛ بازیای که به مسابقه و جنگ تنزل یافته، اینک میخواهد در هیئت بازیهای کامپیوتری، منشأ خود را بازیابد و به کار بیندازد. اما از آنجا که بازیهای کامپیوتری نیز مبتلا به آموزه مسابقه/ داوری و ناتوان از غیرفعالکردن بالفعلیتهاست، پس ره به جایی نمیبرد و بشر را در دوری باطل، در منطق سرمایهدارانه میل، مسدود نگاه میدارد. میلی معطوف به یک پایان، به برندهشدن در پایان. اما اگر میل کودک معطوف است به لحظاتی که حیات تشدید میشود و لذت/ شادی رخ میدهد؛
پایان نیست که لذتبخش است، وقوع حقیقی لذت / شادی است که زمان محبوس را آزاد میسازد، روند کسالتبار تاریخ را میشکافد و بدان پایان میبخشد. نه پایانی در انتهای یک روند تکاملی، که وقوع امری نابهنگام و معجزهگون؛ همچون درخشش مرواریدی در تن خونین و شکافته یک ماهی به تصادف صیدشده.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.