|

اردوغان؛ نظام ریاستی و چالش‌های سیاست خارجی

احمد الامرودی . فیصل ادروس

وقتی ماه گذشته رجب‌طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، خواستار برگزاری انتخابات زودهنگام شد، از سیاست خارجی به‌عنوان دلیل اصلی این تصمیم یاد کرد. از نظر اردوغان تحولات در سوریه و دیگر مناطق، تغییر نظام سیاسی ترکیه از پارلمانی به ریاستی را به یک الزام سیاسی بدل کرده است. در‌ واقع مردم ترکیه در 24 ژوئن علاوه‌بر انتخاب رئیس‌جمهوري جدید، نقطه آغازی خواهند بود بر نظام ریاستی جدید که قدرت زیادی را در دستان رئیس‌جمهور جدید متمرکز می‌کند. از نظر اردوغان، این الگوی جدید مانند ریاست‌جمهوری به سبک فرانسه و آمریکا، زمینه را برای تصمیم‌گیری‌های قدرتمندانه و مؤثرتر فراهم می‌آورد. اردوغان یا هر کسی که بعد از 24 ژوئن بر صندلی ریاست‌جمهوری ترکیه تکیه بزند، ناگزیر از اتخاذ تصمیماتی سخت درباره چالش‌های ترکیه در جبهه‌های مختلف سیاست خارجی این کشور است. از جمله مسائل غامض سیاست خارجی ترکیه می‌توان به تهدید حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک)، تقابل با آمریکا در جنوب سوریه، عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا و نزاع با قبرس اشاره کرد. سردشدن روابط با مصر، اسرائیل، لیبی و یمن را نیز باید به این فهرست افزود، بنابراین این گرداب چالش‌های سیاست خارجی حاکی از آن است که عامل تعیین‌کننده اصلی در آینده سیاست خارجی ترکیه مقتضیات ژئوپلیتیک منطقه به‌ویژه تحولات سوریه خواهد بود. این در ‌حالی است که جدال و تقابل ترکیه با همسایه جنوبی‌اش در تضاد شدید با نگاه و منش این کشور در سیاست خارجی در دهه گذشته قرار می‌گیرد. حزب عدالت و توسعه با شعار «تنش صفر با همسایگان» قدرت را در 2002 به دست گرفت و این نگرش زمینه نزدیکی اردوغان و بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه را فراهم آورد. رابطه‌ای که بعد از بهار عربی رو به سردی گذاشت؛ با‌این‌حال با وجود حمایت همه‌جانبه از گروه‌های اپوزیسیون، ترکیه نتوانست تحولات سوریه را به مسیر دلخواهش هدایت کند. این ناکامی، ترکیه را به انجام عملیات نظامی در عفرین موسوم به «عملیات شاخه زیتون» مجاب کرد که هدف از آن، عقب‌راندن یگان‌های مدافع خلق به‌عنوان شاخه نظامی پ‌ک‌ک در سوریه عنوان می‌شود. این مسئله عملا به حضور نظامی آنکارا در مناطقی مانند عفرین، ادلب و الباب انجامیده است. مقامات ارشد ترکیه همچنین منبج را تهدید به حمله نظامی کرده‌اند که علاوه بر نیروهای دموکراتیک تحت کنترل یگان‌های مدافع خلق، سربازان آمریکایی را نیز در خود جای داده است. مسئله‌ای که در صورت تحقق‌یافتن می‌تواند بنزینی باشد بر آتش تنش میان آنکارا و واشنگتن. آن‌طورکه احمد یاووز، فرمانده نظامی بازنشسته، می‌گوید، رویکرد ترکیه در قبال سوریه به حفظ تمامیت ارضی این کشور تغییر کرده است. چالش اصلی اردوغان در این رابطه این است که اردوغان چطور می‌تواند سیاست خود در سوریه را با مناسباتش با متحدان غربی و متحدانش در ناتو تطبیق دهد.
از کنشگر منطقه‌ای به بازیگر بین‌المللی
بحران فلسطین از جمله مسائلی است که در سیاست خارجی ترکیه بر سر آن اختلافی وجود ندارد. به نظر می‌رسد تمامی گروه‌های سیاسی در ترکیه از چپ افراطی تا راست افراطی بر لزوم دفاع از مردم فلسطین اتفاق نظر دارند و گویا این رویکرد در آینده نیز تغییری نخواهد کرد. همین موضع یک‌دست آنکارا در قبال فلسطین از جمله عواملی است که توانسته به این کشور نقشی پیشرو در جهان اسلام ببخشد. آن‌طور که فاطما بنعلی، از نمایندگان پارلمانی حزب عدالت و توسعه، می‌گوید، حجم کمک‌های انسان‌دوستانه ترکیه به کشورهایی مانند فلسطین در سال‌های اخیر باعث شده این کشور نه‌تنها به یک بازیگر نوظهور منطقه‌ای بدل شود، بلکه همچنین در قامت رهبری جهان اسلام ظاهر شود. البته به نظر می‌رسد این منافع ملی و نه حس نوع‌دوستی است که سیاست خارجی ترکیه در منطقه را پیش می‌برد؛ برای مثال می‌توان به اقدامات ترکیه در سومالی اشاره کرد که در راستای برقراری صلح و ایجاد آرامش در این کشور انجام می‌شود. هرچند اقدامات ترکیه در سومالی با توجه به موقعیت سوق‌الجیشی این کشور، حکم یک سرمایه‌گذاری برای آینده را دارد. گذرگاه میان سومالی و شبه‌جزیره عربستان از اهمیت زیادی برای خطوط انتقال انرژی برخوردار است.
فارغ از اینکه اقدامات ترکیه را چگونه ارزیابی کنیم، توسعه اقتصادی و سیاسی آنکارا در سومالی، سودان و دیگر کشورها حاکی از آن است که حزب عدالت و توسعه در نظر دارد ترکیه را از یک بازیگر منطقه‌ای به سطح یک بازیگر بین‌المللی ارتقا دهد. البته مخالفان اردوغان، او را به پیشبرد سیاستی ایدئولوژیک و توسعه‌طلبانه متهم می‌کنند که بر‌اساس آن قصد دارد ترکیه را بار دیگر به یک امپراتوری اسلامی بدل کند. چنین راهبردی از سوی مقامات آنکارا انکار می‌شود، اما گویا اردوغان مصمم است هزینه‌های مسیری را که در آن قدم گذاشته بپردازد. در‌حالی‌که نمی‌توان از نقش تعیین‌کننده ترکیه در منطقه چشم پوشید، اما باید منتظر ماند و دید که آیا نظام ریاست‌جمهوری می‌تواند جایگاه ممتازتری را به آنکارا در مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی ببخشد یا نه.

وقتی ماه گذشته رجب‌طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، خواستار برگزاری انتخابات زودهنگام شد، از سیاست خارجی به‌عنوان دلیل اصلی این تصمیم یاد کرد. از نظر اردوغان تحولات در سوریه و دیگر مناطق، تغییر نظام سیاسی ترکیه از پارلمانی به ریاستی را به یک الزام سیاسی بدل کرده است. در‌ واقع مردم ترکیه در 24 ژوئن علاوه‌بر انتخاب رئیس‌جمهوري جدید، نقطه آغازی خواهند بود بر نظام ریاستی جدید که قدرت زیادی را در دستان رئیس‌جمهور جدید متمرکز می‌کند. از نظر اردوغان، این الگوی جدید مانند ریاست‌جمهوری به سبک فرانسه و آمریکا، زمینه را برای تصمیم‌گیری‌های قدرتمندانه و مؤثرتر فراهم می‌آورد. اردوغان یا هر کسی که بعد از 24 ژوئن بر صندلی ریاست‌جمهوری ترکیه تکیه بزند، ناگزیر از اتخاذ تصمیماتی سخت درباره چالش‌های ترکیه در جبهه‌های مختلف سیاست خارجی این کشور است. از جمله مسائل غامض سیاست خارجی ترکیه می‌توان به تهدید حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک)، تقابل با آمریکا در جنوب سوریه، عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا و نزاع با قبرس اشاره کرد. سردشدن روابط با مصر، اسرائیل، لیبی و یمن را نیز باید به این فهرست افزود، بنابراین این گرداب چالش‌های سیاست خارجی حاکی از آن است که عامل تعیین‌کننده اصلی در آینده سیاست خارجی ترکیه مقتضیات ژئوپلیتیک منطقه به‌ویژه تحولات سوریه خواهد بود. این در ‌حالی است که جدال و تقابل ترکیه با همسایه جنوبی‌اش در تضاد شدید با نگاه و منش این کشور در سیاست خارجی در دهه گذشته قرار می‌گیرد. حزب عدالت و توسعه با شعار «تنش صفر با همسایگان» قدرت را در 2002 به دست گرفت و این نگرش زمینه نزدیکی اردوغان و بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه را فراهم آورد. رابطه‌ای که بعد از بهار عربی رو به سردی گذاشت؛ با‌این‌حال با وجود حمایت همه‌جانبه از گروه‌های اپوزیسیون، ترکیه نتوانست تحولات سوریه را به مسیر دلخواهش هدایت کند. این ناکامی، ترکیه را به انجام عملیات نظامی در عفرین موسوم به «عملیات شاخه زیتون» مجاب کرد که هدف از آن، عقب‌راندن یگان‌های مدافع خلق به‌عنوان شاخه نظامی پ‌ک‌ک در سوریه عنوان می‌شود. این مسئله عملا به حضور نظامی آنکارا در مناطقی مانند عفرین، ادلب و الباب انجامیده است. مقامات ارشد ترکیه همچنین منبج را تهدید به حمله نظامی کرده‌اند که علاوه بر نیروهای دموکراتیک تحت کنترل یگان‌های مدافع خلق، سربازان آمریکایی را نیز در خود جای داده است. مسئله‌ای که در صورت تحقق‌یافتن می‌تواند بنزینی باشد بر آتش تنش میان آنکارا و واشنگتن. آن‌طورکه احمد یاووز، فرمانده نظامی بازنشسته، می‌گوید، رویکرد ترکیه در قبال سوریه به حفظ تمامیت ارضی این کشور تغییر کرده است. چالش اصلی اردوغان در این رابطه این است که اردوغان چطور می‌تواند سیاست خود در سوریه را با مناسباتش با متحدان غربی و متحدانش در ناتو تطبیق دهد.
از کنشگر منطقه‌ای به بازیگر بین‌المللی
بحران فلسطین از جمله مسائلی است که در سیاست خارجی ترکیه بر سر آن اختلافی وجود ندارد. به نظر می‌رسد تمامی گروه‌های سیاسی در ترکیه از چپ افراطی تا راست افراطی بر لزوم دفاع از مردم فلسطین اتفاق نظر دارند و گویا این رویکرد در آینده نیز تغییری نخواهد کرد. همین موضع یک‌دست آنکارا در قبال فلسطین از جمله عواملی است که توانسته به این کشور نقشی پیشرو در جهان اسلام ببخشد. آن‌طور که فاطما بنعلی، از نمایندگان پارلمانی حزب عدالت و توسعه، می‌گوید، حجم کمک‌های انسان‌دوستانه ترکیه به کشورهایی مانند فلسطین در سال‌های اخیر باعث شده این کشور نه‌تنها به یک بازیگر نوظهور منطقه‌ای بدل شود، بلکه همچنین در قامت رهبری جهان اسلام ظاهر شود. البته به نظر می‌رسد این منافع ملی و نه حس نوع‌دوستی است که سیاست خارجی ترکیه در منطقه را پیش می‌برد؛ برای مثال می‌توان به اقدامات ترکیه در سومالی اشاره کرد که در راستای برقراری صلح و ایجاد آرامش در این کشور انجام می‌شود. هرچند اقدامات ترکیه در سومالی با توجه به موقعیت سوق‌الجیشی این کشور، حکم یک سرمایه‌گذاری برای آینده را دارد. گذرگاه میان سومالی و شبه‌جزیره عربستان از اهمیت زیادی برای خطوط انتقال انرژی برخوردار است.
فارغ از اینکه اقدامات ترکیه را چگونه ارزیابی کنیم، توسعه اقتصادی و سیاسی آنکارا در سومالی، سودان و دیگر کشورها حاکی از آن است که حزب عدالت و توسعه در نظر دارد ترکیه را از یک بازیگر منطقه‌ای به سطح یک بازیگر بین‌المللی ارتقا دهد. البته مخالفان اردوغان، او را به پیشبرد سیاستی ایدئولوژیک و توسعه‌طلبانه متهم می‌کنند که بر‌اساس آن قصد دارد ترکیه را بار دیگر به یک امپراتوری اسلامی بدل کند. چنین راهبردی از سوی مقامات آنکارا انکار می‌شود، اما گویا اردوغان مصمم است هزینه‌های مسیری را که در آن قدم گذاشته بپردازد. در‌حالی‌که نمی‌توان از نقش تعیین‌کننده ترکیه در منطقه چشم پوشید، اما باید منتظر ماند و دید که آیا نظام ریاست‌جمهوری می‌تواند جایگاه ممتازتری را به آنکارا در مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی ببخشد یا نه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.