|

برجام و فرجام صلح در خاورمیانه

حسین احمدی‌نیاز . کارشناس حقوق بین‌الملل

شاید هیچ زمانی دیگر به اندازه ایام کنونی، خاورمیانه متلاطم چنین مات و مبهوت نبوده که آینده‌ای تار و تاریک را در افق نه‌چندان دور خود می‌بیند. توافق هسته‌ای ایران با پنج قدرت جهانی می‌توانست گام روشنی برای بهبود وضع مبهم خاورمیانه باشد؛ اما این خوش‌بینی دیری نپایید و با خروج آمریکا، دونالد ترامپ اولین گام‌ها را برای لرزان‌ترکردن خاورمیانه برداشت. حملات و تنش جنگی چهارشنبه‌شب بین سوریه و اسرائیل را شاید بتوان اولین نشانه‌های خشونت نوین در خاورمیانه دانست. این در حالی است که با خروج آمریکا از برجام، خاورمیانه به دو گروه تبدیل شده است؛ عربستان سعودی، بحرین و امارات از یک سو با همراهی و پشتیبانی کامل اسرائیل از این خروج استقبال کردند و خواستار کنترل، نظارت و تحریم بیشتر ایران شدند و از دیگر سو دولت‌های ترکیه، عراق و لبنان آن را تهدید دانستند و خواستار پایان‌دادن به وضع موجود شدند. اما نگاه ترکیه به موضوع بیشتر تعارفی بود و منطبق با واقعیت نیست؛ همه این تحرکات در حالی صورت می‌گیرد که هنوز سوریه حیاط‌خلوت دولت‌های مختلفی ا‌ست و وضعیت دهشتناکی را تجربه می‌کند. از سوی دیگر، عربستان ‌سعودی در چهار حوزه سوریه، لبنان، یمن و بحرین و تاحدی عراق، با ایران مشکل اساسی و تضاد منافع پیدا کرده، به نحوی که غیرمستقیم به یک رویارویی نظامی هم منتج شده است.
اکنون خروج آمریکا از برجام و بازگرداندن تحریم‌ها به‌خصوص تحریم‌های نفتی از یک سو و نقش‌آفرینی جدید اسرائیل در حملات موشکی و هوایی به مناطق مختلف سوریه و بعضا لبنان که هدفی جز تقابل با ایران نیست و تلاش برای رویارویی مستقیم با ایران از دیگر سو، فصل جدیدی از روزهای پرتنش خاورمیانه را رقم زده است. اما نکته اینجاست که پازل خاورمیانه جدید با پازل خاورمیانه کلاسیک تفاوت فاحشی دارد، بنابراین نزاع و درگیری سرد و گرم بین بازیگران خاورمیانه نیز شکل خواهد گرفت. خاورمیانه همواره آبستن تحولات عجیب، خاص و فوری است؛ زیرا ساختار، منافع و منابع آن به همراه نوع حکومت‌های حاکم بر دولت‌های مستقر در این منطقه، چنین شرایطی را پدیدار می‌کند. در چنین شرایطی، برجام دقیقا می‌توانست آرامشی نسبی بر آن بتاباند؛ اما با خروج آمریکا و تحرکات جدید بازیگران آن، به شکل خاصی شاهد تحولات نگران‌کننده‌ای در این منطقه هستیم و آرامش حداقلی آن از میان رفته است. تلاش‌های اتحادیه اروپا پس از خروج آمریکا تاکنون نتوانسته آرامش نسبی را به این منطقه برگرداند و شوربختانه روسیه هم صرفا ناظر تحولات و تنظیم‌کننده منافع کوتاه‌مدت و بلندمدت خود است و در این راستا آنچه قربانی می‌شود، صلح نسبی موجود در منطقه و مردمان آن است.
از سوی دیگر، موضوع سنتی فلسطین در خاورمیانه با این تحولات و دسته‌بندی بازیگران آن به‌کلی به حاشیه رانده شده و اساسا صلح بین اسرائیل و فلسطین به خواب عمیقی فرورفته است. واقعیت مسئله این است که خاورمیانه با وجود داشتن منابع غنی نفت و گاز و معادن قوی، از تمدن و فرهنگ سرشاری نیز برخوردار است؛ اما تضاد منافع دولت‌ها و وجود و حضور فعال بازیگران مختلف غیرخاورمیانه‌ای در آن از یک سو و وجود دولت‌های غیردموکراتیک در این منطقه مانند عربستان و آتش‌افروزی بعضی‌ها مانند اسرائیل، موجب شده با خروج آمریکا از برجام، شاهد تحرکات و تحولاتی در این منطقه باشیم که بسیار نگران‌کننده‌اند. در این شرایط، هر نزاع و خشونت، ‌میلیاردها دلار به جیب دولت‌های روسیه و آمریکا سرازیر می‌کند و آوارگی، فقر، کشتار و فلاکت بیشتر نصیب ملت‌های خاورمیانه خواهد شد، بنابراین تنها امری که می‌تواند مانع خشونت جدید در منطقه باشد، عقلانیت، صبوری و خویشتن‌داری و توجه به رفاه و آسایش ملت‌های این منطقه است. نکته مهم این است که نباید بهانه به دست جنگ‌طلبان داد؛ زیرا بوی باروت از دور می‌آید. مرهم همه این دردها برای خاورمیانه نگون‌بخت، دموکراسی و توجه به خواست و آسایش مردمان آن است که صلح را به ارمغان می‌آورد.

شاید هیچ زمانی دیگر به اندازه ایام کنونی، خاورمیانه متلاطم چنین مات و مبهوت نبوده که آینده‌ای تار و تاریک را در افق نه‌چندان دور خود می‌بیند. توافق هسته‌ای ایران با پنج قدرت جهانی می‌توانست گام روشنی برای بهبود وضع مبهم خاورمیانه باشد؛ اما این خوش‌بینی دیری نپایید و با خروج آمریکا، دونالد ترامپ اولین گام‌ها را برای لرزان‌ترکردن خاورمیانه برداشت. حملات و تنش جنگی چهارشنبه‌شب بین سوریه و اسرائیل را شاید بتوان اولین نشانه‌های خشونت نوین در خاورمیانه دانست. این در حالی است که با خروج آمریکا از برجام، خاورمیانه به دو گروه تبدیل شده است؛ عربستان سعودی، بحرین و امارات از یک سو با همراهی و پشتیبانی کامل اسرائیل از این خروج استقبال کردند و خواستار کنترل، نظارت و تحریم بیشتر ایران شدند و از دیگر سو دولت‌های ترکیه، عراق و لبنان آن را تهدید دانستند و خواستار پایان‌دادن به وضع موجود شدند. اما نگاه ترکیه به موضوع بیشتر تعارفی بود و منطبق با واقعیت نیست؛ همه این تحرکات در حالی صورت می‌گیرد که هنوز سوریه حیاط‌خلوت دولت‌های مختلفی ا‌ست و وضعیت دهشتناکی را تجربه می‌کند. از سوی دیگر، عربستان ‌سعودی در چهار حوزه سوریه، لبنان، یمن و بحرین و تاحدی عراق، با ایران مشکل اساسی و تضاد منافع پیدا کرده، به نحوی که غیرمستقیم به یک رویارویی نظامی هم منتج شده است.
اکنون خروج آمریکا از برجام و بازگرداندن تحریم‌ها به‌خصوص تحریم‌های نفتی از یک سو و نقش‌آفرینی جدید اسرائیل در حملات موشکی و هوایی به مناطق مختلف سوریه و بعضا لبنان که هدفی جز تقابل با ایران نیست و تلاش برای رویارویی مستقیم با ایران از دیگر سو، فصل جدیدی از روزهای پرتنش خاورمیانه را رقم زده است. اما نکته اینجاست که پازل خاورمیانه جدید با پازل خاورمیانه کلاسیک تفاوت فاحشی دارد، بنابراین نزاع و درگیری سرد و گرم بین بازیگران خاورمیانه نیز شکل خواهد گرفت. خاورمیانه همواره آبستن تحولات عجیب، خاص و فوری است؛ زیرا ساختار، منافع و منابع آن به همراه نوع حکومت‌های حاکم بر دولت‌های مستقر در این منطقه، چنین شرایطی را پدیدار می‌کند. در چنین شرایطی، برجام دقیقا می‌توانست آرامشی نسبی بر آن بتاباند؛ اما با خروج آمریکا و تحرکات جدید بازیگران آن، به شکل خاصی شاهد تحولات نگران‌کننده‌ای در این منطقه هستیم و آرامش حداقلی آن از میان رفته است. تلاش‌های اتحادیه اروپا پس از خروج آمریکا تاکنون نتوانسته آرامش نسبی را به این منطقه برگرداند و شوربختانه روسیه هم صرفا ناظر تحولات و تنظیم‌کننده منافع کوتاه‌مدت و بلندمدت خود است و در این راستا آنچه قربانی می‌شود، صلح نسبی موجود در منطقه و مردمان آن است.
از سوی دیگر، موضوع سنتی فلسطین در خاورمیانه با این تحولات و دسته‌بندی بازیگران آن به‌کلی به حاشیه رانده شده و اساسا صلح بین اسرائیل و فلسطین به خواب عمیقی فرورفته است. واقعیت مسئله این است که خاورمیانه با وجود داشتن منابع غنی نفت و گاز و معادن قوی، از تمدن و فرهنگ سرشاری نیز برخوردار است؛ اما تضاد منافع دولت‌ها و وجود و حضور فعال بازیگران مختلف غیرخاورمیانه‌ای در آن از یک سو و وجود دولت‌های غیردموکراتیک در این منطقه مانند عربستان و آتش‌افروزی بعضی‌ها مانند اسرائیل، موجب شده با خروج آمریکا از برجام، شاهد تحرکات و تحولاتی در این منطقه باشیم که بسیار نگران‌کننده‌اند. در این شرایط، هر نزاع و خشونت، ‌میلیاردها دلار به جیب دولت‌های روسیه و آمریکا سرازیر می‌کند و آوارگی، فقر، کشتار و فلاکت بیشتر نصیب ملت‌های خاورمیانه خواهد شد، بنابراین تنها امری که می‌تواند مانع خشونت جدید در منطقه باشد، عقلانیت، صبوری و خویشتن‌داری و توجه به رفاه و آسایش ملت‌های این منطقه است. نکته مهم این است که نباید بهانه به دست جنگ‌طلبان داد؛ زیرا بوی باروت از دور می‌آید. مرهم همه این دردها برای خاورمیانه نگون‌بخت، دموکراسی و توجه به خواست و آسایش مردمان آن است که صلح را به ارمغان می‌آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.