|

معلمان ماندگار در تاریخ اجتماعی- سیاسی ایران

محمدرضا نیک‌نژاد. کنشگر صنفی- رسانه‌ای

نمی‌دانم چرا امسال با نزدیک‌شدن به روز و هفته معلم یاد برخی از معلمان اثرگذار افتادم؛ معلمانی که با همه بزرگی کمتر شناخته شده و می‌شوند. معلمانی که فراتر از معلمی رفتند و خود را زندانی چهاردیواری کلاس و مدرسه نکردند و دشوارترین کارشان را کلاس‌داری و تصحیح برگه‌های آزمون و سروکله‌زدن با ساختار آموزشی سنگواره‌شده و لَخت نکردند. یاد گرفتند و یاد دادند، نه‌تنها درس‌های بی‌سود و پرحجم جاخوش‌کرده در کتاب‌ها، بلکه درس زندگی و تلاش و آفرینش و فداکاری و الگوشدگی برای شکوفایی جامعه است.
نمی‌دانم از کدام‌یک آغاز کنم! از مدرسه‌های «رشدیه» و درافتادنش با شیفتگان قدرت و سنت یا از «باغچه‌بان» و تلاش‌های خستگی‌ناپذیرش در برپایی نخستین کودکستان و دبستان ناشنوایان برای رساندن صدای آگاهی و دانش به گوش آنان، از «خلیل ملکی» و انتخاب دردسرسازش در دوره مصدق بگویم یا از شمار معلمان جان‌باخته در جنگ و دگرگونی‌های سیاسی- اجتماعی یک سده گذشته، از «صمد بهرنگی» و داستان‌های برانگیزاننده و دیدگاه‌های آموزشی عدالت‌جویانه‌اش یا از «شریعتی» و گردوخاکی که در کوچه‌پس‌کوچه‌های روشنفکری دوران خویش به‌پا کرد، از «سیمین بهبهانی» و «گلشیری» و «اخوان‌ثالث» و نقش پررنگشان در ادبیات داستانی یا از پوران «میرهادی» در نوآوری‌های آموزشی شگفت در مدرسه‌های فرهادش و تلاش‌های ارزشمندش در شورای کتاب کودک و... .
گرچه شمار معلمان اثرگذار در پهنه سیاست و فرهنگ و اجتماع روشن نیست، اما همین‌ها نیز کافی است تا بدانیم که معلمان افزون بر اثرگذاری‌های حرفه‌ای در کلاس‌ها و رهایی نوباوگان از تاریکی بی‌سوادی و ندانستن، چراغ راهی برای شکستن سدهای نتوانستن و نخواستن بوده‌اند برای همه گروه‌های جامعه، اما چنین نقشی همچنان ادامه دارد؛ دست‌کم داستان الگوشدگی‌شان در فداکاری. «حسن امیدزاده»؛ آموزگاری که پس از آنکه همه دانش‌آموزانش را از میان شعله‌های آتش- آتشی که بخاری نفتی کلاس برپا کرده بود- بیرون کشید، دچار سوختگی شدید شد و پس از یک دوره بیماری طولانی درگذشت. «کاظم صفرزاده»؛ آموزگار و سرپرست مدرسه شبانه‌روزی در لرستان که به‌خاطر رساندن دانش‌آموز آسیب‌دیده‌اش به بیمارستان، گرفتار سیل شد و به‌همراه دو دانش‌آموزش جان باخت. «حمیدرضا گنگوزهی‌ریگی»؛ آموزگارِ بلوچِ شاغل در مرز پاکستان به‌خاطر نجات جان دانش‌آموزان خردسالش گرفتار آوار دیوار مدرسه شد و جان باخت و دو دختر خردسالش را برای همیشه ترک کرد... .
همه اینها را باید در کنار گروه بزرگی از خانم‌معلمان و آقا‌معلمانی بگذاری که به شکل گسترده در نهادهای نیکوکارانه برای یاری به کودکان جامانده از آموزش و بدسرپرست و مهاجر و... می‌کوشند و جان خویش را آرام‌آرام بر سر پیمان اخلاقی و انسانی خویش می‌گذارند و حماسه می‌آفرینند.

نمی‌دانم چرا امسال با نزدیک‌شدن به روز و هفته معلم یاد برخی از معلمان اثرگذار افتادم؛ معلمانی که با همه بزرگی کمتر شناخته شده و می‌شوند. معلمانی که فراتر از معلمی رفتند و خود را زندانی چهاردیواری کلاس و مدرسه نکردند و دشوارترین کارشان را کلاس‌داری و تصحیح برگه‌های آزمون و سروکله‌زدن با ساختار آموزشی سنگواره‌شده و لَخت نکردند. یاد گرفتند و یاد دادند، نه‌تنها درس‌های بی‌سود و پرحجم جاخوش‌کرده در کتاب‌ها، بلکه درس زندگی و تلاش و آفرینش و فداکاری و الگوشدگی برای شکوفایی جامعه است.
نمی‌دانم از کدام‌یک آغاز کنم! از مدرسه‌های «رشدیه» و درافتادنش با شیفتگان قدرت و سنت یا از «باغچه‌بان» و تلاش‌های خستگی‌ناپذیرش در برپایی نخستین کودکستان و دبستان ناشنوایان برای رساندن صدای آگاهی و دانش به گوش آنان، از «خلیل ملکی» و انتخاب دردسرسازش در دوره مصدق بگویم یا از شمار معلمان جان‌باخته در جنگ و دگرگونی‌های سیاسی- اجتماعی یک سده گذشته، از «صمد بهرنگی» و داستان‌های برانگیزاننده و دیدگاه‌های آموزشی عدالت‌جویانه‌اش یا از «شریعتی» و گردوخاکی که در کوچه‌پس‌کوچه‌های روشنفکری دوران خویش به‌پا کرد، از «سیمین بهبهانی» و «گلشیری» و «اخوان‌ثالث» و نقش پررنگشان در ادبیات داستانی یا از پوران «میرهادی» در نوآوری‌های آموزشی شگفت در مدرسه‌های فرهادش و تلاش‌های ارزشمندش در شورای کتاب کودک و... .
گرچه شمار معلمان اثرگذار در پهنه سیاست و فرهنگ و اجتماع روشن نیست، اما همین‌ها نیز کافی است تا بدانیم که معلمان افزون بر اثرگذاری‌های حرفه‌ای در کلاس‌ها و رهایی نوباوگان از تاریکی بی‌سوادی و ندانستن، چراغ راهی برای شکستن سدهای نتوانستن و نخواستن بوده‌اند برای همه گروه‌های جامعه، اما چنین نقشی همچنان ادامه دارد؛ دست‌کم داستان الگوشدگی‌شان در فداکاری. «حسن امیدزاده»؛ آموزگاری که پس از آنکه همه دانش‌آموزانش را از میان شعله‌های آتش- آتشی که بخاری نفتی کلاس برپا کرده بود- بیرون کشید، دچار سوختگی شدید شد و پس از یک دوره بیماری طولانی درگذشت. «کاظم صفرزاده»؛ آموزگار و سرپرست مدرسه شبانه‌روزی در لرستان که به‌خاطر رساندن دانش‌آموز آسیب‌دیده‌اش به بیمارستان، گرفتار سیل شد و به‌همراه دو دانش‌آموزش جان باخت. «حمیدرضا گنگوزهی‌ریگی»؛ آموزگارِ بلوچِ شاغل در مرز پاکستان به‌خاطر نجات جان دانش‌آموزان خردسالش گرفتار آوار دیوار مدرسه شد و جان باخت و دو دختر خردسالش را برای همیشه ترک کرد... .
همه اینها را باید در کنار گروه بزرگی از خانم‌معلمان و آقا‌معلمانی بگذاری که به شکل گسترده در نهادهای نیکوکارانه برای یاری به کودکان جامانده از آموزش و بدسرپرست و مهاجر و... می‌کوشند و جان خویش را آرام‌آرام بر سر پیمان اخلاقی و انسانی خویش می‌گذارند و حماسه می‌آفرینند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.