کافکای آدورنو و مصادره نامطلوب در ادبیات ما
كافكا مسئله ما نيست!
شیما بهرهمند
خاكروبهها، عكسهاي تيرهوتار قديمي، در ميان كليشههاي جاافتاده داستاننويسي مدرن سختْ به كار ميآيند. رجعتي فوكويي به گذشته، يا گشتن در ميانه خاكروبههاي واقعيت، چهبسا تصاويرِ اصيلتري از وضعيت موجود بهدست بدهد. اين رجعت به ميراث و ماتركِ ادبيات ما، شايد در وهله نخست ارتجاعي و محافظهكارانه باشد، اما ازقضا در زمانهاي كه فهرستكردنِ مظاهر مدرنيته از اِلمانهاي شهري تا گزارشِ زيست طبقه متوسط بابطبعِ بازار است، رجعت خودْ ميتواند كنشي راديكال باشد براي بازشناسيِ نيرو يا تواني كه ادبيات ما در چندين دهه پيش داشت و در روزگار ما از دست رفته است. ازاينرو رجعت حاملِ نوعي روكردنِ دست ناتواني و بيمقداري وجه غالب ادبياتي است كه ديگر زور و توانِ چنداني ندارد. در اين ميان جريان غالب ادبي، دستبهكارِ مصادره اين ميراث شده است تا با اتكا بر «نامِ» بزرگ مورثان ادبي خود را در امتداد اين جريان قالب كند، يا دستكم در خويشاونديِ جعلي با آنها، پديداري ناتواني خود را به تأخير بيندازد. احمد محمود، هوشنگ گلشيري، رضا براهني از نامهايي بودند كه امسال هر طيف و مسلكي در ادبيات بههدفي سروقتشان رفت تا نمدي براي كلاه خود
دستوپا كند. از منظر اين جريان، رجعت به تاريخ بايسته است اگر مصالحِ رمان و داستان آنها را جور كند، و ارتجاعي است اگر بهكارِ روكردنِ دست ادبياتي بيايد كه منقاد و سرسپرده بازار است. توانِ ادبي آنچيزي است كه متفكران و منتقدان بزرگ همواره از آن دَم زدهاند و در آثار قدما و معاصرين سراغ كردهاند. در ادبيات جهان كافكا، يكي از اين نويسندگان است كه قرني است مفسران و منتقدان به بازخوانيِ او نشستهاند، تا بهقولِ آدورنو، يكي از شارحان كافكا، «توان» يا «اتوريته»ي كافكا را بازشناسند و لابد، از منظر اين جريان رجوع آدورنو به كافكا هم حامل سويههاي ارتجاعي است و در جهتِ تخفيف ادبيات موجود دورانش. پس هيچ جاي تعجب ندارد اگر كافكا و تاريخ ادبيات مسئله كساني نباشد كه حكم به ردشدن تاريخ ادبي ما ميدهند براي تصديق وضعيت موجود و امتداد آن كه سختْ با منافعشان همبسته است.
كافكا در نظر آدورنو از تفالههاي جهان، از خاكروبه واقعيت، هنر ميآفريند. او ژستهاي جاودانشده آثار كافكا را كه لحظههايي منجمدند، «شوك كافكايي» ميخواند؛ همسنخِ تكاني كه انسان با ديدن عكسهاي قديمي ميخورَد؛ عكسهاي تار و محوشده، مانند عكسي كه زنِ مهمانخانهچي در رمان «قصر» آن را نگه داشته است بهعنوانِ «يادگار تماس خود با ساختار قدرت». كافكا بهتعبير آدورنو در آثارش همواره بر قدرت بيحدوحصر ميتازد. او با «تهنشينشدهها» پيشگويي ميكند. نظامهاي سياسي و فكري در نظر او هرچه قويتر و صلبتر باشند و همهچيز را همنام كنند، بيشتر از هستي خود دور ميشوند و كوچكترين انحراف را تهديدِ تماميت خود ميشمارند. پس در هر نظامي چيزي تهنشين ميشود كه از دست در رفته است و اينتهنشينشدههاست كه روايتِ كافكا را ميسازد، بهقول آدورنو «كافكا با دقيقشدن در زبالههاي دوران ليبراليسم دست انحصارطلبي اقتصادي را ميخواند، همان انحصارطلبي كه بساط ليبراليسم را برميچيند.» صداي پاي انحصار در وضعيت ادبي دو دهه اخير ما نيز بدجور شنيده ميشود. انحصاري كه متكي به مفهومِ موهومِ «نظم خودجوش بازار»، توانِ ادبيات را دودستي تقديمِ
چرخه بازار كرده است و داعيه رشد كَمي آثار را دارد بهاميد رشد كيفي. رويه اخير كه مخالفِ هرگونه مرجعيت اصيل ادبي است و بهظاهر جانبدارِ چندصدايي، مصداقِ تأسيس حقوقي «اجاره بهشرط تمليك» است. اگر كارشناس/ نويسندگان كه به مفاد قراردادهاي نانوشته جريان غالب تن دادهاند، به مندرجات و توافقاتِ آپاراتوس ادبي حاكم پايبند باشند، ميتوانند سِري يا قفسهاي از كتابها را در نشري به تملك خود درآورند و جرياني را تحتفرمان خود بگيرند. بگذريم.
قرائتِ تئودور و.آدورنو از كافكا در كتابِ «يادداشتهايي دربارهي كافكا»، حاملِ راديكالترين ايدهها درباره اين نويسنده اهل چك است. آدورنو «انسانِ» مسخشده كافكا را كه در نظر مفسرانِ بسياري در جهانِ مدرن و ساختارهايش از خود تهي شده و تغيير ماهيت داده است، يكمرتبه فراتر ميبرد؛ استحاله انسان در ادبيات كافكا محصور در سلب اختيار او نيست، انسانِ كافكا خودْ ديگر به شيء بدل شده است. مترجمِ كتاب، سعيد رضواني در مقدمهاي جامع و نقادانه -كه گويي تكهاي ناگسستني از كتاب است- به اين ايده محوريِ آدورنو اشاره ميكند كه كافكا يك مرحله از روانشناسي فراتر رفته و در پيِ كشف علل و انگيزههاي رفتار «فاعل شناسا» نيست، ازقضا او مانند يك جراح، انسان را ميشكافد تا بخش فيزيكياش را بيرون بكشد و مادهاي را تحليل كند كه از انسان باقي ميماند، وقتي اراده و آگاهي از دست برود. كافكا بر آن است تا انسانِ ديگري را روي صحنه بكشاند كه ديگر نميتواند از هويت و فرديت دَم بزند. اين نمايش همان خطِ فارقي است كه آثار كافكا را از متونِ صرفاً روانكاوانه دور و دورتر ميسازد. انسانِ كافكا در حدفاصل انسان و شيء مينشيند. كافكا در انزواي خود، نزول
انسان به شيء را روايت ميكند. البته او با اين تمهيد به تيري دو نشان ميزند؛ هم انسانِ شيءشده را تصوير ميكند و هم بهقول آدورنو آينهاي در برابر جهان جابر ميگيرد تا آن را به ماهيت خود معترف، و چهبسا مغلوب سازد. كافكا دنياي خودش را ميآفريند با وضع قوانين خاص خود، البته در واكنش به جهان واقعي. «متون او پاسخ به جهاناند؛ بناست به شيوهاي بديع مشت جهان را باز كنند و تيغ از دستاش بستانند.» آدورنو اين مقدمات را ميچيند تا رأي نهايي و راديكال خود را در مورد كافكا ابراز كند: «صداي هنر كافكا صداي چپِ فوقراديكال است.» اما آدورنو جز اين مقدمات، ايده ديگري را پيش ميكشد تا رأي خود را در صورت و معنا، دوقبضه كند. «هر جمله كافكا ميگويد: مرا تفسير كن، و هيچيك از جملههايش تفسير را برنميتابد.» از نظرِ آدورنو «قاطعيت فرمانِ تفسير كنِ» كافكا فاصله زيباييشناختي را از ميان برميدارد تا تماشاگر يا همان مخاطب را وادارد بپذيرد كه اينجا، مسئله بر سر تعادل فكري يا لذتِ خواندن يك داستان نيست، بلكه بسيار فراتر از آن، مرگ و زندگياش متوقف بر فهمِ درست او است. كافكا يقه مخاطب را ميچسبد تا به او حالي كند بايد بجنبد تا از
طريق فهم درست وضعيت موجود امكاني براي تغيير دستوپا كند يا دستكم به شناختي از اين وضعيت دست بيابد. روايت كافكا هجوم ميآورد پس هركس اين رويكردِ تهاجمي را بپذيرد بايد گردن به تيغ بسپارد، بهبيانِ بهتر بكوشد تا ديوار را با سر خراب كند و هيچ تضميني هم در كار نيست كه عاقبتي بهتر از ديگران داشته باشد و اين «كشف كلمه» در نظر آدورنو، دِيني است بر ذمه مخاطبان كافكا از هر سنخ و رَدهاي.
وضعيت ادبي ما چندان بيشباهت به تصاوير ملالآور و دربوداغانِ كافكا نيست. در داستانهاي او نه قدرتمندان، كه قهرمانانِ درمانده داستان اضافي بهنظر ميرسند چون هيچيك كار مفيدي نميكنند. آنان ميان خرتوپرتهايي ميلولند كه ديرزماني است خرج خود را درآوردهاند و زندگي قهرمانان را با صدقهشان تامين ميكنند و ازاينرو بازتوليد زندگي «مرحمت سعدِ كارفرمايان» جلوه ميكند. «كافكا رَد كثافتي را زير ذرهبين ميگذارد كه انگشتان قدرت در نسخه نفيس كتاب زندگي بهجا مينهند.» مانند وضعيت فرهنگي ما كه خود را در نسبت با بازار تعريف ميكند و «ادبيات» را چونان كتابهايي به خورد ملت ميدهد كه كارفرمايانِ نشر مرحمت ميكنند. كاري كه آدورنو با متون كافكا ميكند، جز تشريح آنها، بهدستدادنِ روشي نقادانه است در رجعت به تاريخ ادبي اما برخلافِ جريان ادبي حاكم ما، براي بازكردنِ مشت واقعيتي كه بر ديگران پوشيده است، نه محضِ سرپوشگذاشتن بر اين واقعيت؛ كاري كه فعالان ادبي ما سختْ گرفتار آناند.
خاكروبهها، عكسهاي تيرهوتار قديمي، در ميان كليشههاي جاافتاده داستاننويسي مدرن سختْ به كار ميآيند. رجعتي فوكويي به گذشته، يا گشتن در ميانه خاكروبههاي واقعيت، چهبسا تصاويرِ اصيلتري از وضعيت موجود بهدست بدهد. اين رجعت به ميراث و ماتركِ ادبيات ما، شايد در وهله نخست ارتجاعي و محافظهكارانه باشد، اما ازقضا در زمانهاي كه فهرستكردنِ مظاهر مدرنيته از اِلمانهاي شهري تا گزارشِ زيست طبقه متوسط بابطبعِ بازار است، رجعت خودْ ميتواند كنشي راديكال باشد براي بازشناسيِ نيرو يا تواني كه ادبيات ما در چندين دهه پيش داشت و در روزگار ما از دست رفته است. ازاينرو رجعت حاملِ نوعي روكردنِ دست ناتواني و بيمقداري وجه غالب ادبياتي است كه ديگر زور و توانِ چنداني ندارد. در اين ميان جريان غالب ادبي، دستبهكارِ مصادره اين ميراث شده است تا با اتكا بر «نامِ» بزرگ مورثان ادبي خود را در امتداد اين جريان قالب كند، يا دستكم در خويشاونديِ جعلي با آنها، پديداري ناتواني خود را به تأخير بيندازد. احمد محمود، هوشنگ گلشيري، رضا براهني از نامهايي بودند كه امسال هر طيف و مسلكي در ادبيات بههدفي سروقتشان رفت تا نمدي براي كلاه خود
دستوپا كند. از منظر اين جريان، رجعت به تاريخ بايسته است اگر مصالحِ رمان و داستان آنها را جور كند، و ارتجاعي است اگر بهكارِ روكردنِ دست ادبياتي بيايد كه منقاد و سرسپرده بازار است. توانِ ادبي آنچيزي است كه متفكران و منتقدان بزرگ همواره از آن دَم زدهاند و در آثار قدما و معاصرين سراغ كردهاند. در ادبيات جهان كافكا، يكي از اين نويسندگان است كه قرني است مفسران و منتقدان به بازخوانيِ او نشستهاند، تا بهقولِ آدورنو، يكي از شارحان كافكا، «توان» يا «اتوريته»ي كافكا را بازشناسند و لابد، از منظر اين جريان رجوع آدورنو به كافكا هم حامل سويههاي ارتجاعي است و در جهتِ تخفيف ادبيات موجود دورانش. پس هيچ جاي تعجب ندارد اگر كافكا و تاريخ ادبيات مسئله كساني نباشد كه حكم به ردشدن تاريخ ادبي ما ميدهند براي تصديق وضعيت موجود و امتداد آن كه سختْ با منافعشان همبسته است.
كافكا در نظر آدورنو از تفالههاي جهان، از خاكروبه واقعيت، هنر ميآفريند. او ژستهاي جاودانشده آثار كافكا را كه لحظههايي منجمدند، «شوك كافكايي» ميخواند؛ همسنخِ تكاني كه انسان با ديدن عكسهاي قديمي ميخورَد؛ عكسهاي تار و محوشده، مانند عكسي كه زنِ مهمانخانهچي در رمان «قصر» آن را نگه داشته است بهعنوانِ «يادگار تماس خود با ساختار قدرت». كافكا بهتعبير آدورنو در آثارش همواره بر قدرت بيحدوحصر ميتازد. او با «تهنشينشدهها» پيشگويي ميكند. نظامهاي سياسي و فكري در نظر او هرچه قويتر و صلبتر باشند و همهچيز را همنام كنند، بيشتر از هستي خود دور ميشوند و كوچكترين انحراف را تهديدِ تماميت خود ميشمارند. پس در هر نظامي چيزي تهنشين ميشود كه از دست در رفته است و اينتهنشينشدههاست كه روايتِ كافكا را ميسازد، بهقول آدورنو «كافكا با دقيقشدن در زبالههاي دوران ليبراليسم دست انحصارطلبي اقتصادي را ميخواند، همان انحصارطلبي كه بساط ليبراليسم را برميچيند.» صداي پاي انحصار در وضعيت ادبي دو دهه اخير ما نيز بدجور شنيده ميشود. انحصاري كه متكي به مفهومِ موهومِ «نظم خودجوش بازار»، توانِ ادبيات را دودستي تقديمِ
چرخه بازار كرده است و داعيه رشد كَمي آثار را دارد بهاميد رشد كيفي. رويه اخير كه مخالفِ هرگونه مرجعيت اصيل ادبي است و بهظاهر جانبدارِ چندصدايي، مصداقِ تأسيس حقوقي «اجاره بهشرط تمليك» است. اگر كارشناس/ نويسندگان كه به مفاد قراردادهاي نانوشته جريان غالب تن دادهاند، به مندرجات و توافقاتِ آپاراتوس ادبي حاكم پايبند باشند، ميتوانند سِري يا قفسهاي از كتابها را در نشري به تملك خود درآورند و جرياني را تحتفرمان خود بگيرند. بگذريم.
قرائتِ تئودور و.آدورنو از كافكا در كتابِ «يادداشتهايي دربارهي كافكا»، حاملِ راديكالترين ايدهها درباره اين نويسنده اهل چك است. آدورنو «انسانِ» مسخشده كافكا را كه در نظر مفسرانِ بسياري در جهانِ مدرن و ساختارهايش از خود تهي شده و تغيير ماهيت داده است، يكمرتبه فراتر ميبرد؛ استحاله انسان در ادبيات كافكا محصور در سلب اختيار او نيست، انسانِ كافكا خودْ ديگر به شيء بدل شده است. مترجمِ كتاب، سعيد رضواني در مقدمهاي جامع و نقادانه -كه گويي تكهاي ناگسستني از كتاب است- به اين ايده محوريِ آدورنو اشاره ميكند كه كافكا يك مرحله از روانشناسي فراتر رفته و در پيِ كشف علل و انگيزههاي رفتار «فاعل شناسا» نيست، ازقضا او مانند يك جراح، انسان را ميشكافد تا بخش فيزيكياش را بيرون بكشد و مادهاي را تحليل كند كه از انسان باقي ميماند، وقتي اراده و آگاهي از دست برود. كافكا بر آن است تا انسانِ ديگري را روي صحنه بكشاند كه ديگر نميتواند از هويت و فرديت دَم بزند. اين نمايش همان خطِ فارقي است كه آثار كافكا را از متونِ صرفاً روانكاوانه دور و دورتر ميسازد. انسانِ كافكا در حدفاصل انسان و شيء مينشيند. كافكا در انزواي خود، نزول
انسان به شيء را روايت ميكند. البته او با اين تمهيد به تيري دو نشان ميزند؛ هم انسانِ شيءشده را تصوير ميكند و هم بهقول آدورنو آينهاي در برابر جهان جابر ميگيرد تا آن را به ماهيت خود معترف، و چهبسا مغلوب سازد. كافكا دنياي خودش را ميآفريند با وضع قوانين خاص خود، البته در واكنش به جهان واقعي. «متون او پاسخ به جهاناند؛ بناست به شيوهاي بديع مشت جهان را باز كنند و تيغ از دستاش بستانند.» آدورنو اين مقدمات را ميچيند تا رأي نهايي و راديكال خود را در مورد كافكا ابراز كند: «صداي هنر كافكا صداي چپِ فوقراديكال است.» اما آدورنو جز اين مقدمات، ايده ديگري را پيش ميكشد تا رأي خود را در صورت و معنا، دوقبضه كند. «هر جمله كافكا ميگويد: مرا تفسير كن، و هيچيك از جملههايش تفسير را برنميتابد.» از نظرِ آدورنو «قاطعيت فرمانِ تفسير كنِ» كافكا فاصله زيباييشناختي را از ميان برميدارد تا تماشاگر يا همان مخاطب را وادارد بپذيرد كه اينجا، مسئله بر سر تعادل فكري يا لذتِ خواندن يك داستان نيست، بلكه بسيار فراتر از آن، مرگ و زندگياش متوقف بر فهمِ درست او است. كافكا يقه مخاطب را ميچسبد تا به او حالي كند بايد بجنبد تا از
طريق فهم درست وضعيت موجود امكاني براي تغيير دستوپا كند يا دستكم به شناختي از اين وضعيت دست بيابد. روايت كافكا هجوم ميآورد پس هركس اين رويكردِ تهاجمي را بپذيرد بايد گردن به تيغ بسپارد، بهبيانِ بهتر بكوشد تا ديوار را با سر خراب كند و هيچ تضميني هم در كار نيست كه عاقبتي بهتر از ديگران داشته باشد و اين «كشف كلمه» در نظر آدورنو، دِيني است بر ذمه مخاطبان كافكا از هر سنخ و رَدهاي.
وضعيت ادبي ما چندان بيشباهت به تصاوير ملالآور و دربوداغانِ كافكا نيست. در داستانهاي او نه قدرتمندان، كه قهرمانانِ درمانده داستان اضافي بهنظر ميرسند چون هيچيك كار مفيدي نميكنند. آنان ميان خرتوپرتهايي ميلولند كه ديرزماني است خرج خود را درآوردهاند و زندگي قهرمانان را با صدقهشان تامين ميكنند و ازاينرو بازتوليد زندگي «مرحمت سعدِ كارفرمايان» جلوه ميكند. «كافكا رَد كثافتي را زير ذرهبين ميگذارد كه انگشتان قدرت در نسخه نفيس كتاب زندگي بهجا مينهند.» مانند وضعيت فرهنگي ما كه خود را در نسبت با بازار تعريف ميكند و «ادبيات» را چونان كتابهايي به خورد ملت ميدهد كه كارفرمايانِ نشر مرحمت ميكنند. كاري كه آدورنو با متون كافكا ميكند، جز تشريح آنها، بهدستدادنِ روشي نقادانه است در رجعت به تاريخ ادبي اما برخلافِ جريان ادبي حاكم ما، براي بازكردنِ مشت واقعيتي كه بر ديگران پوشيده است، نه محضِ سرپوشگذاشتن بر اين واقعيت؛ كاري كه فعالان ادبي ما سختْ گرفتار آناند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.