|

بخش‌هایی از کتاب «استاد عشق» تالیف «ایرج حسابی»

خاطرات و آینه‌های تودرتوی آرزوها

یکی از مهم‌ترین استدلال‌هایی که منتقدان وضع موجود دارند این است که بستگان دکتر «حسابی» درباره او بیش از اندازه اغراق و غلو می‌کنند. فرزند وی هم همیشه این موضوع را رد کرده است. در ادامه، بخش‌هایی از کتاب «استاد عشق» تالیف «ایرج حسابی» از سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را انتخاب کردیم. قضاوت درباره این سخنان را به خوانندگان واگذار می‌کنیم.

اندکی بعد دریافتم که پدر دچار تبِ نوبه شده‌اند. پدر، روی تخت دراز کشیده بودند، می‌لرزیدند و مثل کوره در تب می‌سوختند. احساس می‌کردم، تخت‌شان از شدت لرزه اندام‌شان به دیوار می‌خورد. (ص1)

دکتر تعریف می‌کرد: خانم (منظور مادر دکتر «حسابی») برایم تعریف می‌کردند که هنوز چند ماهی از تولدم نگذشته بود که مرا در بغل گرفته بودند و برادرم در بغل و دامان حاجیه طوبی خانم، مادربزرگم بود. مرحوم آقای «نصرالسلطان عسگری» که نوه دایی مادرمان می‌شدند و از افراد برجسته و سرشناس فامیل بودند و ضمنا مقام‌ والایی در دادگستری داشتند، انسانی با فضیلت و دنیادیده بودند و سرد و‌گرم روزگار چشیده. ایشان به خانه ما آمده بودند تا ما را ببینند. اول برادرم محمد را در بغل گرفتند و درباره آینده او گفتند: من حدس می‌زنم محمد وقتی که بزرگ شود، درس بخواند و طبیب بشود. فکر و طبعش هم طوری است که ثروت زیادی گرد می‌آورد. بعد «نصرالسلطان» مرا در آغوش می‌گیرند و مدت طولانی‌ای در چشمانم نگاه می‌کنند و بعد می‌گویند: این پسر عجیب است! عجیب! محمود آدم فوق‌العاده‌ای خواهد بود. جامع‌العلوم خواهد شد. او دانشمند می‌شود و افراد بسیاری از او سود خواهند برد. نام او جاودان خواهد شد اما با این همه مال و منال چندانی به دست نخواهد آورد.» (ص22)

ایشان بعد از آموختن زبان‌های فرانسه، انگلیسی، عربی، ایتالیایی، سانسکریت، یونانی، لاتین، پهلوی، اوستا، ترکی و روسی، حدود 38 سال پیش در سفری که به آلمان با من و خواهرم رفتند، برایشان مشکلی پیش آمد. در یک مغازه اسباب‌بازی‌فروشی، نتوانستند اسم یک اسباب‌بازی را به یک خانم فروشنده آلمانی‌زبان بگویند و برای ما آن را بخرند. در همان موقع تصمیم گرفتند آلمانی یاد بگیرند و به مدت 38سال هر شب آلمانی می‌خواندند و بعد می‌خوابیدند تا بالاخره یک آلمانی‌دان دایمی شدند. (ص77)

خانم «دوریس» که رییس کتابخانه دانشگاه ژنو بود و شوهرش کتابفروشی خصوصی بزرگی در ژنو داشت و پدرم موجبات ازدواج آنها را فراهم کرده بودند، هر دو از دوستان قدیمی پدرم بودند. او در نامه‌اش خطاب به پدرم نوشت: من احساس می‌کنم با یک فیلسوف بزرگ آلمانی‌الاصل مکاتبه می‌کنم و شوخی جالبی را در یکی از نامه‌هایش با پدرم مطرح کرد که: «با اینکه من استاد زبان آلمانی دانشگاه ژنو هستم و کتابخانه آلمانی‌زبان اینجا را اداره می‌کنم اما هر وقت نامه شما می‌رسد چندبار به دیکسیونر (فرهنگ لغات) مراجعه کنم تا معنی لغات نامه‌های آلمانی را که برایم می‌نویسید، پیدا کنم.» (ص78)

من از میان چندهزار داوطلبی که تقاضاهایشان را برای ارایه کارهایشان، برای پروفسور «اینشتین» فرستاده بودند، به عنوان یکی از پنج نفر انتخاب شدم. بلافاصله به پرینستون آمدم و برای ملاقات با «اینشتین» به کرسی او رفتم. با دستیار یا به اصطلاح آسیستان او، پروفسور «شتراووس» ملاقات کردم. او خود فیزیکدان معروفی بود. دو روز کامل برای بررسی نظریه من وقت گذاشت. بعد از دو روز گفت: نظریه شما خیلی پیشرفته به نظر می‌رسد و متاسفانه بررسی آن از حد من خارج است. بهتر است موضوع را با خود «اینشتین» در میان بگذارید... . نظریه خود را برای استاد بیان کردم، «نظریه بی‌نهایت بودن ذرات». استاد پس از اینکه نظریات مرا شنید به ورقه‌های محاسبات من که چندین دفترچه بزرگ بود، نگاهی انداخت. نکاتی را خواند و لبخندی زد و گفت: بهتر است، به من فرصت بدهید. یک ماه بعد، وقت ملاقات و جلسه بعدی بحث من با «اینشتین» تعیین شد. وقتی به دیدار او رفتم، برخوردش بسیار صمیمی‌تر بود و با علاقه بیشتری به من نگاه می‌کرد. وقتی در کنار هم قرار گرفتیم، با سادگی گفت: در طول این یک ماه، خوب مرا مشغول کردید، به عنوان کسی که در فیزیک تجربه‌ای دارد، باید با شهامت به شما بگویم، نظریه شما در آینده‌‌ای نه‌چندان دور، علم فیزیک را در جهان متحول خواهدکرد. (ص124)

وقتی می‌خواستم از نظریه‌ام دفاع کنم، دچار دلهره شدم زیرا نمی‌دانستم «اینشتین» چه کسی را برای شنیدن تجریبات و دفاع مجدد من معرفی خواهد کرد. سرانجام روز دفاع از نظریه فرا رسید. من با تشویشی فراوان، وارد اتاقی شدم که اعضای ژوری در آن نشسته بودند. با کمال شگفتی دیدم خود «اینشتین» در جلسه دفاع تز من حاضر شده است. این پیرمرد 70-60 ساله (اینشتین)، بزرگ‌ترین و مشهورترین فیزیکدان جهان، در مقابل من که جوان بودم، تمام‌قد ایستاده و ابراز احترام کرد... همراه با «اینشتین»، همه آن مردان بزرگ عالم فیزیک، جلوی پایم بلند شدند... . پروفسور «اینشتین» وقتی متوجه حال من شد، مرا روی صندلی کنار خودش نشاند. محبت‌های معمولی می‌کرد. مثلا از من پرسید: آیا در شیکاگو بودید، هوا سرد می‌شد؟ گفتم: خب، بله شیکاگو اصلا جای سردی است. به خصوص در زمستان‌ها (! )... . بعد «اینشتین» با لبخندی بسیار مهربان و چشمانی کنجکاو سوال جالب‌تری کرد. پرسید: آقای دکتر حسابی، آیا روزها بیش‌تر سرد می‌شد یا شب‌ها؟ گفتم: خب، البته شب‌ها چون خورشید نبود بیشتر سرد می‌شد (! ) و بعد اضافه کردم: البته بعضی از شب‌ها که سرما به 30 درجه زیر صفر می‌رسید، برای خواب راحت از پتوبرقی استفاده می‌کردم. سپس «اینشتین» با لبخند بیشتری ادامه داد: بلی، اتفاقا وقتی اینجا هوا سرد می‌شود، من هم از همین پتوها استفاده می‌کنم. آیا پتوی شما هم مثل پتوی برقی من، هنگامی که خیلی گرما می‌دهد، باید پریزش را از برق درآوریم؟ گفتم: خیر، مال من ترموستات دارد و خودش خاموش می‌شود. (ص134)

حالا وقت آن رسیده بود که به دستور استاد پای تابلو بایستم و از نظریه خود دفاع کنم. مدام با خود فکر می‌کردم درست نیست وقت انسان بزرگی مثل «اینشتین» را بیهوده تلف کنم. برای همین با عجله هر چه بیش‌تر، معادلاتم را که مربوط به نظریه‌ام بود، روی تابلو نوشتم و آزمایش‌ها و کارهای انجام‌شده و نتایج تحقیقاتم را بیان کردم. «اینشتین» که از عجله و سرعت من، از بیان و نوشتن پای تخته متعجب شده بود، بعد از دو یا سه دقیقه، با حالتی خاص از من پرسید: چرا اینقدر عجله می‌کنید؟ فورا گفتم: آخر در برابر استاد برجسته و متشخص و ارزشمندی چون جنابعالی، نباید وقت زیادی تلف کنم. ارزش وقت شما، خیلی بیش از این حرف‌هاست. «اینشتین» مجددا با چشمانی پر از محبت و با کمال فروتنی و صدایی فراموش نشدنی و با خونسردی بسیار جواب داد: نخیر! نخیر، اشتباه می‌کنید: اینجا شما پروفسور «حسابی» هستید (پروفسور «اینشتین» با احترامی که برای آقای دکتر «حسابی» قایل بودند، ایشان را پروفسور می‌نامند. ضمنا پروفسور «حسابی» در سنین جوانی، موفق به اخذ درجه پروفسورا شدند) و من شاگرد شما هستم (! ) فرض کنید دارید با یکی از شاگردهای خود (! )، صحبت می‌کنید. به هیچ‌وجه عجله نکنید. وقت من و همکارانم، کاملا در اختیار شماست. (ص 136)

یکی از مهم‌ترین استدلال‌هایی که منتقدان وضع موجود دارند این است که بستگان دکتر «حسابی» درباره او بیش از اندازه اغراق و غلو می‌کنند. فرزند وی هم همیشه این موضوع را رد کرده است. در ادامه، بخش‌هایی از کتاب «استاد عشق» تالیف «ایرج حسابی» از سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را انتخاب کردیم. قضاوت درباره این سخنان را به خوانندگان واگذار می‌کنیم.

اندکی بعد دریافتم که پدر دچار تبِ نوبه شده‌اند. پدر، روی تخت دراز کشیده بودند، می‌لرزیدند و مثل کوره در تب می‌سوختند. احساس می‌کردم، تخت‌شان از شدت لرزه اندام‌شان به دیوار می‌خورد. (ص1)

دکتر تعریف می‌کرد: خانم (منظور مادر دکتر «حسابی») برایم تعریف می‌کردند که هنوز چند ماهی از تولدم نگذشته بود که مرا در بغل گرفته بودند و برادرم در بغل و دامان حاجیه طوبی خانم، مادربزرگم بود. مرحوم آقای «نصرالسلطان عسگری» که نوه دایی مادرمان می‌شدند و از افراد برجسته و سرشناس فامیل بودند و ضمنا مقام‌ والایی در دادگستری داشتند، انسانی با فضیلت و دنیادیده بودند و سرد و‌گرم روزگار چشیده. ایشان به خانه ما آمده بودند تا ما را ببینند. اول برادرم محمد را در بغل گرفتند و درباره آینده او گفتند: من حدس می‌زنم محمد وقتی که بزرگ شود، درس بخواند و طبیب بشود. فکر و طبعش هم طوری است که ثروت زیادی گرد می‌آورد. بعد «نصرالسلطان» مرا در آغوش می‌گیرند و مدت طولانی‌ای در چشمانم نگاه می‌کنند و بعد می‌گویند: این پسر عجیب است! عجیب! محمود آدم فوق‌العاده‌ای خواهد بود. جامع‌العلوم خواهد شد. او دانشمند می‌شود و افراد بسیاری از او سود خواهند برد. نام او جاودان خواهد شد اما با این همه مال و منال چندانی به دست نخواهد آورد.» (ص22)

ایشان بعد از آموختن زبان‌های فرانسه، انگلیسی، عربی، ایتالیایی، سانسکریت، یونانی، لاتین، پهلوی، اوستا، ترکی و روسی، حدود 38 سال پیش در سفری که به آلمان با من و خواهرم رفتند، برایشان مشکلی پیش آمد. در یک مغازه اسباب‌بازی‌فروشی، نتوانستند اسم یک اسباب‌بازی را به یک خانم فروشنده آلمانی‌زبان بگویند و برای ما آن را بخرند. در همان موقع تصمیم گرفتند آلمانی یاد بگیرند و به مدت 38سال هر شب آلمانی می‌خواندند و بعد می‌خوابیدند تا بالاخره یک آلمانی‌دان دایمی شدند. (ص77)

خانم «دوریس» که رییس کتابخانه دانشگاه ژنو بود و شوهرش کتابفروشی خصوصی بزرگی در ژنو داشت و پدرم موجبات ازدواج آنها را فراهم کرده بودند، هر دو از دوستان قدیمی پدرم بودند. او در نامه‌اش خطاب به پدرم نوشت: من احساس می‌کنم با یک فیلسوف بزرگ آلمانی‌الاصل مکاتبه می‌کنم و شوخی جالبی را در یکی از نامه‌هایش با پدرم مطرح کرد که: «با اینکه من استاد زبان آلمانی دانشگاه ژنو هستم و کتابخانه آلمانی‌زبان اینجا را اداره می‌کنم اما هر وقت نامه شما می‌رسد چندبار به دیکسیونر (فرهنگ لغات) مراجعه کنم تا معنی لغات نامه‌های آلمانی را که برایم می‌نویسید، پیدا کنم.» (ص78)

من از میان چندهزار داوطلبی که تقاضاهایشان را برای ارایه کارهایشان، برای پروفسور «اینشتین» فرستاده بودند، به عنوان یکی از پنج نفر انتخاب شدم. بلافاصله به پرینستون آمدم و برای ملاقات با «اینشتین» به کرسی او رفتم. با دستیار یا به اصطلاح آسیستان او، پروفسور «شتراووس» ملاقات کردم. او خود فیزیکدان معروفی بود. دو روز کامل برای بررسی نظریه من وقت گذاشت. بعد از دو روز گفت: نظریه شما خیلی پیشرفته به نظر می‌رسد و متاسفانه بررسی آن از حد من خارج است. بهتر است موضوع را با خود «اینشتین» در میان بگذارید... . نظریه خود را برای استاد بیان کردم، «نظریه بی‌نهایت بودن ذرات». استاد پس از اینکه نظریات مرا شنید به ورقه‌های محاسبات من که چندین دفترچه بزرگ بود، نگاهی انداخت. نکاتی را خواند و لبخندی زد و گفت: بهتر است، به من فرصت بدهید. یک ماه بعد، وقت ملاقات و جلسه بعدی بحث من با «اینشتین» تعیین شد. وقتی به دیدار او رفتم، برخوردش بسیار صمیمی‌تر بود و با علاقه بیشتری به من نگاه می‌کرد. وقتی در کنار هم قرار گرفتیم، با سادگی گفت: در طول این یک ماه، خوب مرا مشغول کردید، به عنوان کسی که در فیزیک تجربه‌ای دارد، باید با شهامت به شما بگویم، نظریه شما در آینده‌‌ای نه‌چندان دور، علم فیزیک را در جهان متحول خواهدکرد. (ص124)

وقتی می‌خواستم از نظریه‌ام دفاع کنم، دچار دلهره شدم زیرا نمی‌دانستم «اینشتین» چه کسی را برای شنیدن تجریبات و دفاع مجدد من معرفی خواهد کرد. سرانجام روز دفاع از نظریه فرا رسید. من با تشویشی فراوان، وارد اتاقی شدم که اعضای ژوری در آن نشسته بودند. با کمال شگفتی دیدم خود «اینشتین» در جلسه دفاع تز من حاضر شده است. این پیرمرد 70-60 ساله (اینشتین)، بزرگ‌ترین و مشهورترین فیزیکدان جهان، در مقابل من که جوان بودم، تمام‌قد ایستاده و ابراز احترام کرد... همراه با «اینشتین»، همه آن مردان بزرگ عالم فیزیک، جلوی پایم بلند شدند... . پروفسور «اینشتین» وقتی متوجه حال من شد، مرا روی صندلی کنار خودش نشاند. محبت‌های معمولی می‌کرد. مثلا از من پرسید: آیا در شیکاگو بودید، هوا سرد می‌شد؟ گفتم: خب، بله شیکاگو اصلا جای سردی است. به خصوص در زمستان‌ها (! )... . بعد «اینشتین» با لبخندی بسیار مهربان و چشمانی کنجکاو سوال جالب‌تری کرد. پرسید: آقای دکتر حسابی، آیا روزها بیش‌تر سرد می‌شد یا شب‌ها؟ گفتم: خب، البته شب‌ها چون خورشید نبود بیشتر سرد می‌شد (! ) و بعد اضافه کردم: البته بعضی از شب‌ها که سرما به 30 درجه زیر صفر می‌رسید، برای خواب راحت از پتوبرقی استفاده می‌کردم. سپس «اینشتین» با لبخند بیشتری ادامه داد: بلی، اتفاقا وقتی اینجا هوا سرد می‌شود، من هم از همین پتوها استفاده می‌کنم. آیا پتوی شما هم مثل پتوی برقی من، هنگامی که خیلی گرما می‌دهد، باید پریزش را از برق درآوریم؟ گفتم: خیر، مال من ترموستات دارد و خودش خاموش می‌شود. (ص134)

حالا وقت آن رسیده بود که به دستور استاد پای تابلو بایستم و از نظریه خود دفاع کنم. مدام با خود فکر می‌کردم درست نیست وقت انسان بزرگی مثل «اینشتین» را بیهوده تلف کنم. برای همین با عجله هر چه بیش‌تر، معادلاتم را که مربوط به نظریه‌ام بود، روی تابلو نوشتم و آزمایش‌ها و کارهای انجام‌شده و نتایج تحقیقاتم را بیان کردم. «اینشتین» که از عجله و سرعت من، از بیان و نوشتن پای تخته متعجب شده بود، بعد از دو یا سه دقیقه، با حالتی خاص از من پرسید: چرا اینقدر عجله می‌کنید؟ فورا گفتم: آخر در برابر استاد برجسته و متشخص و ارزشمندی چون جنابعالی، نباید وقت زیادی تلف کنم. ارزش وقت شما، خیلی بیش از این حرف‌هاست. «اینشتین» مجددا با چشمانی پر از محبت و با کمال فروتنی و صدایی فراموش نشدنی و با خونسردی بسیار جواب داد: نخیر! نخیر، اشتباه می‌کنید: اینجا شما پروفسور «حسابی» هستید (پروفسور «اینشتین» با احترامی که برای آقای دکتر «حسابی» قایل بودند، ایشان را پروفسور می‌نامند. ضمنا پروفسور «حسابی» در سنین جوانی، موفق به اخذ درجه پروفسورا شدند) و من شاگرد شما هستم (! ) فرض کنید دارید با یکی از شاگردهای خود (! )، صحبت می‌کنید. به هیچ‌وجه عجله نکنید. وقت من و همکارانم، کاملا در اختیار شماست. (ص 136)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.