|

بحران يمن و ايران

احسان شمس ‌. ‌كارشناس روابط بين‌الملل

يکي از کشورهايي که بهار عربي، ديکتاتور آن را به‌کام خود کشيد و آن را ساقط کرد، يمن است. علي‌ عبدالله ‌صالح پس از مقاومتي خونين و سوختن در آتش خشم ملت، مجبور به کناره‌گيري و فرار به عربستان شد. معاون او، عبدالربه منصور هادي، به‌جاي او آمد و قول اصلاحات داد، اما بحران همچنان باقي ماند و هر روز ابعاد آن گسترده‌تر شده و به جنگي داخلي انجاميد که در نهايت به قطع‌نامه شماره 2216 شوراي امنيت در حمايت از حکومت منصور منجر شد. عربستان نيز در ظاهر به بهانه حمايت از همين قطع‌نامه، ائتلافي مضحک ساخته و به جنگ يمن وارد شد. اما بحران يمن چه اطرافي دارد که منجر به اين وضعيت شد؟ چرا فرستادگان ويژه سازمان ملل (اسماعيل شيخ احمد و مک‌گولدريک) يکي پس از ديگري استعفا مي‌دهند؟ چرا مذاکرات صلح نيز مانند آنچه در کويت بود، همگي به بن‌بست خورده و مي‌خورند؟ بحران يمن جنگي داخلي است يا جنگي ميان چند کشور؟ چه آينده‌اي در انتظار يمن است و آخر اينکه ايران در اين سير تحولات، کجاي بازي ايستاده است؟ در پاسخ به سؤالات، بايد نقشه‌اي از بازيگران يمن ترسيم كرد. عمده نيروهاي فعال در عرصه سياسي-نظامي يمن را مي‌توان در پنج بازيگر عمده تقسيم كرد.

1- جبهه شمال (صنعا): در عهد جمال عبدالناصر و حيات سياسي بلوک شرق و البته رقابت بين‌المللي با بلوک غرب، يمن نيز مانند ساير کشورهاي فرورفته در تفکر ظاهري کمونيسم (مانند کره و ويتنام)، به دو قسمت شمال و جنوب تقسيم مي‌شد. عبدالناصر که ادعاي رهبري جهان عرب را داشت (هنوز هم هيچ شخصيتي در جهان عرب از لحاظ قدرت رهبري کاريزماتيک، گستره و عمق تفکر، بلاغت در سخنوري و هزاران حسن ديگر به پاي او نرسيده‌ است) و بلوک شرق از جبهه جنوب حمايت مي‌کردند و در مقابل ملک فيصل، پادشاه عربستان سعودي و بلوک غرب از جبهه شمال. نتيجه اين کشمکش بيروني با مرگ جمال عبدالناصر و البته ضعف دامن‌گير بلوک شرق، به پيروزي شمال منجر شد. جبهه شمال که از آن، به جبهه صنعا هم ياد مي‌شود، قدرت خود را بر جنوب که از آن به جبهه عدن نيز نام مي‌برند، تحميل کرد. علي عبدالله صالح در بدو اين اتفاق، يعني 1990، به نمايندگي از شمال به همه يمن حکم راند، اما به‌تدريج پايگاه خود را در ميان جبهه شمال هم از دست داد. جبهه شمال به‌صورت تاريخي به عربستان وابسته است و هم‌اکنون نيز عبدالربه منصور که رهبري ظاهري آن را بر عهده دارد، دست‌نشانده‌اي بيش نيست. شمال هميشه خود را از جنوب برتر ديده و هيچ‌گاه اشتراک آنان را در حکومت نمي‌پذيرند.
2- جبهه جنوب (عدن): شکست‌خورده و تحقير‌شده بازي يمن شمالي و جنوبي که از 1990 تحت تسلط شمال بوده، اکنون سر به شورش برداشته و از طریق اتحاد با حوثي‌هاي شرق‌نشين، موقعيت خود را در پايتخت تاريخي خود، يعني عدن، به‌شدت تحکيم کرده و در سال 2015 صنعا را نيز به دست آورده و هادي را به عربستان فراري داده است. جالب آنکه جنوب جديد، حاصل جمع اضداد بود: جبهه عدن، حوثي‌ها و از شمال‌رانده‌اي به‌نام علي عبدالله صالح. اما اين اتحاد پابرجا نماند، صالح خود و جنوب را به سمت امارات متحده نزديک کرد و جان خود را بر سر اين معامله گذاشت. اما جنوب هر روز به امارات نزديک‌تر و از حوثي‌ها دورتر مي‌شود و اين اتفاق از سوی فرزند صالح به‌شدت پيگيري مي‌شود. هم‌اکنون عمده قدرت در جنوب در اختيار شوراي انتقالي جنوب و عيدروس الزبيدي است.
3- حوثي‌ها: مغضوبان عربستان که اکنون اتحاد خود با عدن را نيز از دست داده‌اند، از ميان متحدان خود فقط ايران را دارند. شرق يمن و حوثي‌ها، قرابتی جغرافيايي با شيعيان شرق‌نشين عربستان دارند، اما مانند آنان در مقابل ظلم دولت مرکزي سکوت نكرده‌اند. در ابتداي مناقشه يمن با جنوب و صالح هم‌پيمان بودند، اما چون خيانت صالح آشکار شد، آن شد که ديديم. حوثي‌ها همچنان گرد بدرالدين مي‌چرخند و اتحاد خود را حفظ كرده‌اند.
4- عربستان: يمن براي عربستان عمق استراتژيک محسوب شده و از آن دست نخواهد کشيد و سخت‌ترين حملات و تحريم‌ها را براي حفظ آن انجام مي‌دهد. ظاهر اين جنايات را در قالب قطع‌نامه 2216 مبني بر به‌رسميت‌شناختن رياست جمهوري هادي مي‌آرايد. دلارهاي سعودي ايالات متحده و اروپا را ساکت مي‌کند و جنگ‌افزار جديد بر سر مردم غيرنظامي يمن مي‌باراند. عربستان خود را به‌شدت در تنگناي شيعيان مي‌بيند؛ عراق از شمال؛ بحرين در قلب خود و حالا حوثي‌هاي يمن. يمن براي عربستان مهره‌اي است که آن را به هيچ قيمتي از دست
نخواهد داد.
5- امارات متحده عربي: بازيگري که هر روز در يمن فعال‌تر مي‌شود. هرچند در ابتدا به حمايت از عربستان برخاست، اما نگراني امارات، امنيتي نيست.
از همين رو، به مرور در حال تغيير جبهه خود است. کم‌کم از صنعا دور شده و به عدن نزديک مي‌شود. امارات فقط مي‌خواهد شاهراه
تجاري-دريايي جنوب شبه‌جزيره را براي خود امن نگاه دارد؛ حال يا از طريق شمال(صنعا) و صالح پدر آن را تأمين کند يا از طريق جنوب (عدن) و صالح پسر. امارات در راه وصول به اين نيت در اختلاف‌افکني ميان عدن و حوثي‌ها بسيار فعال است و در تبليغات خود، حوثي‌ها را شبه‌نظاميان ايران مي‌خواند.
يمن در بن‌بست سياسي است و راهي براي حل آن به نظر نمي‌رسد. تعداد بي‌شمار بازيگران که هيچ‌يک بر ديگري تفوق ندارند و منافع مختلفي را دنبال مي‌کنند، يمن را به‌سوي فروپاشي و پاره‌پاره‌شدن پيش مي‌برند. به همین دلیل است که ايالات متحده آمريكا يا روسيه کمترين بازي را در اين نرد انجام مي‌دهند؛ چراکه هيچ‌گونه فضاي مثبتي در سپهر يمن ديده نمي‌شود. به نظر مي‌رسد که ايران نيز اين نکته را درک كرده است. آنچه در مورد هواپيماي کمک‌رساني ماهان يا کشتي حامل کمک‌هاي انسان‌دوستانه ايران اتفاق افتاد، شاهد اين مدعاست. اما کم‌کم شاهد کاهش اثرگذاري ايران هستيم که اين مانور حکيمانه، ناشي از درک واقعيت‌هاي روي زمين يمن است. زمين يمن محيطي گسسته براي سرمايه‌گذاري سياسي است و هيچ‌گونه آينده‌اي در افق آن ملاحظه نمي‌شود. ايران نبايد و نمي‌تواند تمرکز خود را از سوريه بکاهد. سوريه کليدي‌ترين نقطه سياست خارجي ماست که هيچ موضوعي نمي‌تواند بر آن پيشي بگيرد.

يکي از کشورهايي که بهار عربي، ديکتاتور آن را به‌کام خود کشيد و آن را ساقط کرد، يمن است. علي‌ عبدالله ‌صالح پس از مقاومتي خونين و سوختن در آتش خشم ملت، مجبور به کناره‌گيري و فرار به عربستان شد. معاون او، عبدالربه منصور هادي، به‌جاي او آمد و قول اصلاحات داد، اما بحران همچنان باقي ماند و هر روز ابعاد آن گسترده‌تر شده و به جنگي داخلي انجاميد که در نهايت به قطع‌نامه شماره 2216 شوراي امنيت در حمايت از حکومت منصور منجر شد. عربستان نيز در ظاهر به بهانه حمايت از همين قطع‌نامه، ائتلافي مضحک ساخته و به جنگ يمن وارد شد. اما بحران يمن چه اطرافي دارد که منجر به اين وضعيت شد؟ چرا فرستادگان ويژه سازمان ملل (اسماعيل شيخ احمد و مک‌گولدريک) يکي پس از ديگري استعفا مي‌دهند؟ چرا مذاکرات صلح نيز مانند آنچه در کويت بود، همگي به بن‌بست خورده و مي‌خورند؟ بحران يمن جنگي داخلي است يا جنگي ميان چند کشور؟ چه آينده‌اي در انتظار يمن است و آخر اينکه ايران در اين سير تحولات، کجاي بازي ايستاده است؟ در پاسخ به سؤالات، بايد نقشه‌اي از بازيگران يمن ترسيم كرد. عمده نيروهاي فعال در عرصه سياسي-نظامي يمن را مي‌توان در پنج بازيگر عمده تقسيم كرد.

1- جبهه شمال (صنعا): در عهد جمال عبدالناصر و حيات سياسي بلوک شرق و البته رقابت بين‌المللي با بلوک غرب، يمن نيز مانند ساير کشورهاي فرورفته در تفکر ظاهري کمونيسم (مانند کره و ويتنام)، به دو قسمت شمال و جنوب تقسيم مي‌شد. عبدالناصر که ادعاي رهبري جهان عرب را داشت (هنوز هم هيچ شخصيتي در جهان عرب از لحاظ قدرت رهبري کاريزماتيک، گستره و عمق تفکر، بلاغت در سخنوري و هزاران حسن ديگر به پاي او نرسيده‌ است) و بلوک شرق از جبهه جنوب حمايت مي‌کردند و در مقابل ملک فيصل، پادشاه عربستان سعودي و بلوک غرب از جبهه شمال. نتيجه اين کشمکش بيروني با مرگ جمال عبدالناصر و البته ضعف دامن‌گير بلوک شرق، به پيروزي شمال منجر شد. جبهه شمال که از آن، به جبهه صنعا هم ياد مي‌شود، قدرت خود را بر جنوب که از آن به جبهه عدن نيز نام مي‌برند، تحميل کرد. علي عبدالله صالح در بدو اين اتفاق، يعني 1990، به نمايندگي از شمال به همه يمن حکم راند، اما به‌تدريج پايگاه خود را در ميان جبهه شمال هم از دست داد. جبهه شمال به‌صورت تاريخي به عربستان وابسته است و هم‌اکنون نيز عبدالربه منصور که رهبري ظاهري آن را بر عهده دارد، دست‌نشانده‌اي بيش نيست. شمال هميشه خود را از جنوب برتر ديده و هيچ‌گاه اشتراک آنان را در حکومت نمي‌پذيرند.
2- جبهه جنوب (عدن): شکست‌خورده و تحقير‌شده بازي يمن شمالي و جنوبي که از 1990 تحت تسلط شمال بوده، اکنون سر به شورش برداشته و از طریق اتحاد با حوثي‌هاي شرق‌نشين، موقعيت خود را در پايتخت تاريخي خود، يعني عدن، به‌شدت تحکيم کرده و در سال 2015 صنعا را نيز به دست آورده و هادي را به عربستان فراري داده است. جالب آنکه جنوب جديد، حاصل جمع اضداد بود: جبهه عدن، حوثي‌ها و از شمال‌رانده‌اي به‌نام علي عبدالله صالح. اما اين اتحاد پابرجا نماند، صالح خود و جنوب را به سمت امارات متحده نزديک کرد و جان خود را بر سر اين معامله گذاشت. اما جنوب هر روز به امارات نزديک‌تر و از حوثي‌ها دورتر مي‌شود و اين اتفاق از سوی فرزند صالح به‌شدت پيگيري مي‌شود. هم‌اکنون عمده قدرت در جنوب در اختيار شوراي انتقالي جنوب و عيدروس الزبيدي است.
3- حوثي‌ها: مغضوبان عربستان که اکنون اتحاد خود با عدن را نيز از دست داده‌اند، از ميان متحدان خود فقط ايران را دارند. شرق يمن و حوثي‌ها، قرابتی جغرافيايي با شيعيان شرق‌نشين عربستان دارند، اما مانند آنان در مقابل ظلم دولت مرکزي سکوت نكرده‌اند. در ابتداي مناقشه يمن با جنوب و صالح هم‌پيمان بودند، اما چون خيانت صالح آشکار شد، آن شد که ديديم. حوثي‌ها همچنان گرد بدرالدين مي‌چرخند و اتحاد خود را حفظ كرده‌اند.
4- عربستان: يمن براي عربستان عمق استراتژيک محسوب شده و از آن دست نخواهد کشيد و سخت‌ترين حملات و تحريم‌ها را براي حفظ آن انجام مي‌دهد. ظاهر اين جنايات را در قالب قطع‌نامه 2216 مبني بر به‌رسميت‌شناختن رياست جمهوري هادي مي‌آرايد. دلارهاي سعودي ايالات متحده و اروپا را ساکت مي‌کند و جنگ‌افزار جديد بر سر مردم غيرنظامي يمن مي‌باراند. عربستان خود را به‌شدت در تنگناي شيعيان مي‌بيند؛ عراق از شمال؛ بحرين در قلب خود و حالا حوثي‌هاي يمن. يمن براي عربستان مهره‌اي است که آن را به هيچ قيمتي از دست
نخواهد داد.
5- امارات متحده عربي: بازيگري که هر روز در يمن فعال‌تر مي‌شود. هرچند در ابتدا به حمايت از عربستان برخاست، اما نگراني امارات، امنيتي نيست.
از همين رو، به مرور در حال تغيير جبهه خود است. کم‌کم از صنعا دور شده و به عدن نزديک مي‌شود. امارات فقط مي‌خواهد شاهراه
تجاري-دريايي جنوب شبه‌جزيره را براي خود امن نگاه دارد؛ حال يا از طريق شمال(صنعا) و صالح پدر آن را تأمين کند يا از طريق جنوب (عدن) و صالح پسر. امارات در راه وصول به اين نيت در اختلاف‌افکني ميان عدن و حوثي‌ها بسيار فعال است و در تبليغات خود، حوثي‌ها را شبه‌نظاميان ايران مي‌خواند.
يمن در بن‌بست سياسي است و راهي براي حل آن به نظر نمي‌رسد. تعداد بي‌شمار بازيگران که هيچ‌يک بر ديگري تفوق ندارند و منافع مختلفي را دنبال مي‌کنند، يمن را به‌سوي فروپاشي و پاره‌پاره‌شدن پيش مي‌برند. به همین دلیل است که ايالات متحده آمريكا يا روسيه کمترين بازي را در اين نرد انجام مي‌دهند؛ چراکه هيچ‌گونه فضاي مثبتي در سپهر يمن ديده نمي‌شود. به نظر مي‌رسد که ايران نيز اين نکته را درک كرده است. آنچه در مورد هواپيماي کمک‌رساني ماهان يا کشتي حامل کمک‌هاي انسان‌دوستانه ايران اتفاق افتاد، شاهد اين مدعاست. اما کم‌کم شاهد کاهش اثرگذاري ايران هستيم که اين مانور حکيمانه، ناشي از درک واقعيت‌هاي روي زمين يمن است. زمين يمن محيطي گسسته براي سرمايه‌گذاري سياسي است و هيچ‌گونه آينده‌اي در افق آن ملاحظه نمي‌شود. ايران نبايد و نمي‌تواند تمرکز خود را از سوريه بکاهد. سوريه کليدي‌ترين نقطه سياست خارجي ماست که هيچ موضوعي نمي‌تواند بر آن پيشي بگيرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.