|

گفت‌وگوی «شرق» با ژانت آفاری:

انقلاب مشروطه و ایران معاصر

«اگر می‌خواهیم گذشته را بفهمیم باید بکوشیم دیدگاه‌های فرودستان را بازسازی کنیم» این گزاره آغازین کتاب انقلاب مشروطه خانم ژانت آفاری حاکی از تعلق او به نسل جدیدی از تاریخ‌نگاران ایران است که با تاکید بر چندگانگی ابعاد فرهنگی و ایدئولوژیک انقلاب مشروطه چشم‌انداز جدیدی را در این زمینه گشوده است. علاوه بر توجه به اقشار حاشیه‌ای همچون نقش دهقانان و جنبش زنان، توجه به رابطه‌های حوزه‌های مختلف جامعه از ابتکارات این تاریخ‌نگار بود. او با تمثیلی طنزآمیز خوانش‌های نظریه‌محور تاریخ (مارکسیستی، فوکویی) را به جاروکردن واقعیت‌ها به زیر قالیچه متهم می‌کند. آفاری در مصاحبه پیش‌رو که به زبان انگلیسی انجام شد تنها درگذشته نمانده و به حال ایران نیز پل می‌زند.

‌ شما اثر خود را با نقل‌قولی از کریستوفر هیل آغاز کرده‌اید که نشان از باور شما به بازسازی دیدگاه فرودستان در تاریخ‌نگاری دارد. در جای دیگری هم گفته‌اید: «کار تاریخ‌نویس این است که به سراغ صداهای ناشنیده برود». خوب این سبک تاریخ‌نگاری امر جدیدی است. چه تحولی باعث شد به چنین دغدغه‌هایی برسید؟
هنگامی که شما به حوادث جهان امروز نگاه کنید، می‌بینید آنچه که در ایران در سال 2009 اتفاق افتاده، بهار عربی و به نوبه خود انقلابی در تونس را تحت‌تاثیر خود قرار داده و همین‌طور جنبش اشغال در غرب را. در گذشته هم به همین شکل بود. همچنان‌که مورخان انقلاب مشروطه ایرانی، که تنها بر بعد ملی این رخداد تمرکز کردند این رابطه‌ها
(connections) را ندیدند. به همین ترتیب در هر جامعه‌ای، رابطه‌هایی وجود دارد. تغییرات در اقتصاد بر طبقه بازار تاثیر می‌گذارد. مهاجرت به روسیه در میان دهقانان که به کارگر تبدیل شده بودند، آگاهی بیشتری ایجاد کرد. دسترسی زنان شهری طبقه بالا به مجلاتی از غرب آنها را تحت تاثیر قرار داد. نگارش تاریخ اجتماعی و فرهنگی خوب شامل قراردادن تقریبی خود در آن دوره زمانی و تسخیر این رابطه‌هاست. این هرگز نمی‌تواند به‌طور کامل انجام ‌شود، اما باید سعی کنید.
‌ کتاب شما انباشته از جزییات سودمند درباره موقعیت و نقش فرودستان، دهقانان، زنان، اقلیت‌ها و به‌طورکلی اقشار حاشیه‌ای است و آگاهی‌های مفیدی در این‌باره به مخاطب ارایه می‌دهد. از آنجا که گفته می‌شود در تاریخ ما آرشیوهای قابل اتکایی ـ همچون غرب ـ وجود ندارد مشتاقم بدانم منابع پژوهش خود را چگونه یا از چه طریقی فراهم می‌کردید.
برای جزییات بیشتر در مورد تاریخ اجتماعی، به چندین روزنامه ایرانی، فرانسوی، آذری و همچنین بریتانیا و در صورت امکان به اسناد وزارت امورخارجه و تعداد زیادی از منابع اولیه و ثانویه موجود در زبان فارسی و زبان‌های دیگر تکیه کردم. در اغلب موارد هم، مسایلی را که توسط چندین منبع نامرتبط مستند بودند گزارش می‌کردم.
‌ خانم آفاری شما برخلاف سایر تاریخ نگاران عصر مشروطه در فصلی مجزا به شرح پیدایش و تحول جنبش مدرن زنان در ایران در طول این سال‌ها پرداختید. نقش زنان را در این جنبش چگونه ارزیابی می‌کنید؟
من خودم پس از آنکه به یک طرفدار حقوق زنان تبدیل شدم، نسبت به مسایل زنان حساس شدم. مورخ باید چنین حساسیتی را گسترش دهد پیش از آنکه آنها بتوانند این رابطه‌ها را مشاهده کنند. کارهای زیادی درباره جنسیت، نژاد (به‌عنوان برده‌داری) و روابط با اقلیت‌ها وجود دارد که لازم است انجام شود. این تمام آن چیزهای مربوط به مورخ است که با دید درست به آن می‌نگرد.
‌ در جایی از این اثر شما از بی‌توجهی سایر مورخان به نقش زنان شکوه می‌کنید. آیا انتظار توجه به نقش زنان را از کسانی که عملا به روزگار دیگری تعلق داشتند و چنین توجهی در محدوده جهان آنها نمی‌گنجیده است ـ نظر به اینکه جنبش زنان حتی در غرب هم اتفاق جدیدی است ـ صحیح می‌دانید؟
فعالیت‌های زنان توسط مورخان و حتی بستگان زنان ثبت نشده زیرا چنین اقدامات، شرم‌آور تلقی می‌شد. از زنان انتظار می‌رود که ازدواج کنند، بچه بیاورند و از شوهر خود مراقبت کنند. برای تعداد قابل توجهی از زنان فعال، این قالب‌های سنتی مناسب نیست. آنها مجرد ماندند یا طلاق گرفتند. سفر کردند، شغل گرفتند و مقاله نوشتند. همه اینها برای خانواده‌شان منشا شرم بود. من در لس‌آنجلس زندگی می‌کنم و حتی اینجا پس از یک‌قرن کماکان این را می‌بینید. در وقایع خانواده اغلب چند زن جوان بسیار موفقی با درجات ممتاز، پزشکان، وکلا و ... وجود دارد که کارهای مهمی انجام می‌دهند اما هیچ‌کس تاکنون در مورد دستاوردهایشان صحبت نکرده است. فقط کسانی که در جوانی شوهر داده شده‌اند و بچه دارند مورد تعریف و تمجید قرار می‌گیرند.
‌ با همه تاکیدات مقدمه در دوری گرفتن از تعین اقتصادی، کار خود را در فصل اول، همچون سایر تاریخ‌نگاران چپ با «تغییرات اقتصادی ایران در قرن نوزدهم» آغاز می‌کنید در نهایت نقش عامل اقتصادی را در نسبت با سایر عواملی نظیر سیاست، فکر و فرهنگ چگونه ارزیابی می‌کنید؟ در تاریخ‌نگاری خود به کدام‌یک از این عوامل بیشتر اهمیت می‌دهید؟
بله، ما به عوامل فرهنگی و اجتماعی توجه می‌کنیم اما اقتصاد هنوز هم بسیار عمده و مهم است. به مصر امروز بنگرید؛ قیام امروز (سوم ژوییه، 2013) تنها مخالفت با سیاست‌های ایدئولوژیک مرسی نبود. بلکه ریشه در این واقعیت هم داشت که سیاست‌های مرسی منبع اصلی اقتصاد مصر یعنی گردشگری را نابود کرده. البته در ایران وضعیت متفاوت است. چون درآمد حکومت به نفت متکی است.
‌ از آنجا که در جامعه‌شناسی سیاسی، دهقانان عموما نیروهای محافظه‌کار و گذشته‌گرایی محسوب می‌شوند فکر نمی‌کنید که تکریم خواست‌های این گروه‌ها نیز پروژه تجددخواهی را تحریف می‌کرد؟
برای ایجاد دموکراسی، شما به یک طبقه متوسط قوی مالیات‌پرداز نیاز دارید. آنچه شما نیاز دارید توزیع زمین است. شورش‌های دهقانی برای اصلاحات ارضی، یک واقعیت مستندشده توسط منابع مختلف آن زمان بود. البته این به آن معنا نیست که دهقانان از حقوق زنان پشتیبانی می‌کردند.
‌ مساله «ائتلاف شکننده» مبنی بر اینکه پیروزی‌های تاریخ معاصر ایران از جمله مشروطه حاصل ائتلاف‌های لرزان گروه‌های ناهمگن است در اثر شما نیز همچون کتاب «جان فوران» مورد تاکید قرار گرفته. به نظر این مساله تا چه حد در مورد مسایل امروز (پیروزی روحانی) نیز صدق می‌کند؟
در بررسی‌های اخیر انجام شده در دانشگاه‌مان، ما به این نتیجه رسیدیم که اکثریت ملت ایران ارزش‌های دینی را قویا حفظ می‌کنند. اما بخشی هم خواهان جدایی دین و دولت هستند. یک فرد مذهبی با ارزش‌های مترقی می‌تواند به این معامله کمک کند. من نمی‌دانم که آیا روحانی آن شخص است، من واقعا او را نمی‌شناسم. بنابراین برای قضاوت احتیاط می‌کنم.
‌ در بحث تاریخ‌نگاری چه نسبتی بین تئوری و تاریخ وجود دارد در پایان سخنرانی‌ای که چند سال قبل در دانشگاه الزهرا با عنوان «فوکو و تاریخ‌نگاری جنسیتی» داشتید گفته‌اید «از فوکو باید مانند ادویه برای غذا استفاده کرد». در مقابل دیدگاه شما عده‌ای معتقدند پژوهشگر اجازه ندارد چنین برخوردی سس‌گونه با آنها داشته باشد. در این‌باره بیشتر توضیح دهید.
بهتر است از مفهوم «جعبه ابزار» استفاده شود. از نظریه‌ها باید به عنوان جعبه ابزار استفاده شود. مورخان باید از آنها آگاه باشند و کشف کنند که کدام بهتر به کشف پازل تاریخی کمک می‌کند. مقصود من هشداردادن در برابر روند فعلی بود. (درواقع نه‌فقط در حال حاضر بلکه در مدت 20سال گذشته) روند خمیده‌کردن تاریخ باید انجام گیرد تا متناسب یک قالب نظری خاص شود. بنابراین با بهره‌برداری از وقایع شما قادرید خوانش فوکویی یا مارکسیستی از وقایع تاریخی را تصنیف کنید و بعد جاروکردن بقیه به زیر قالیچه.
«اگر می‌خواهیم گذشته را بفهمیم باید بکوشیم دیدگاه‌های فرودستان را بازسازی کنیم» این گزاره آغازین کتاب انقلاب مشروطه خانم ژانت آفاری حاکی از تعلق او به نسل جدیدی از تاریخ‌نگاران ایران است که با تاکید بر چندگانگی ابعاد فرهنگی و ایدئولوژیک انقلاب مشروطه چشم‌انداز جدیدی را در این زمینه گشوده است. علاوه بر توجه به اقشار حاشیه‌ای همچون نقش دهقانان و جنبش زنان، توجه به رابطه‌های حوزه‌های مختلف جامعه از ابتکارات این تاریخ‌نگار بود. او با تمثیلی طنزآمیز خوانش‌های نظریه‌محور تاریخ (مارکسیستی، فوکویی) را به جاروکردن واقعیت‌ها به زیر قالیچه متهم می‌کند. آفاری در مصاحبه پیش‌رو که به زبان انگلیسی انجام شد تنها درگذشته نمانده و به حال ایران نیز پل می‌زند.

‌ شما اثر خود را با نقل‌قولی از کریستوفر هیل آغاز کرده‌اید که نشان از باور شما به بازسازی دیدگاه فرودستان در تاریخ‌نگاری دارد. در جای دیگری هم گفته‌اید: «کار تاریخ‌نویس این است که به سراغ صداهای ناشنیده برود». خوب این سبک تاریخ‌نگاری امر جدیدی است. چه تحولی باعث شد به چنین دغدغه‌هایی برسید؟
هنگامی که شما به حوادث جهان امروز نگاه کنید، می‌بینید آنچه که در ایران در سال 2009 اتفاق افتاده، بهار عربی و به نوبه خود انقلابی در تونس را تحت‌تاثیر خود قرار داده و همین‌طور جنبش اشغال در غرب را. در گذشته هم به همین شکل بود. همچنان‌که مورخان انقلاب مشروطه ایرانی، که تنها بر بعد ملی این رخداد تمرکز کردند این رابطه‌ها
(connections) را ندیدند. به همین ترتیب در هر جامعه‌ای، رابطه‌هایی وجود دارد. تغییرات در اقتصاد بر طبقه بازار تاثیر می‌گذارد. مهاجرت به روسیه در میان دهقانان که به کارگر تبدیل شده بودند، آگاهی بیشتری ایجاد کرد. دسترسی زنان شهری طبقه بالا به مجلاتی از غرب آنها را تحت تاثیر قرار داد. نگارش تاریخ اجتماعی و فرهنگی خوب شامل قراردادن تقریبی خود در آن دوره زمانی و تسخیر این رابطه‌هاست. این هرگز نمی‌تواند به‌طور کامل انجام ‌شود، اما باید سعی کنید.
‌ کتاب شما انباشته از جزییات سودمند درباره موقعیت و نقش فرودستان، دهقانان، زنان، اقلیت‌ها و به‌طورکلی اقشار حاشیه‌ای است و آگاهی‌های مفیدی در این‌باره به مخاطب ارایه می‌دهد. از آنجا که گفته می‌شود در تاریخ ما آرشیوهای قابل اتکایی ـ همچون غرب ـ وجود ندارد مشتاقم بدانم منابع پژوهش خود را چگونه یا از چه طریقی فراهم می‌کردید.
برای جزییات بیشتر در مورد تاریخ اجتماعی، به چندین روزنامه ایرانی، فرانسوی، آذری و همچنین بریتانیا و در صورت امکان به اسناد وزارت امورخارجه و تعداد زیادی از منابع اولیه و ثانویه موجود در زبان فارسی و زبان‌های دیگر تکیه کردم. در اغلب موارد هم، مسایلی را که توسط چندین منبع نامرتبط مستند بودند گزارش می‌کردم.
‌ خانم آفاری شما برخلاف سایر تاریخ نگاران عصر مشروطه در فصلی مجزا به شرح پیدایش و تحول جنبش مدرن زنان در ایران در طول این سال‌ها پرداختید. نقش زنان را در این جنبش چگونه ارزیابی می‌کنید؟
من خودم پس از آنکه به یک طرفدار حقوق زنان تبدیل شدم، نسبت به مسایل زنان حساس شدم. مورخ باید چنین حساسیتی را گسترش دهد پیش از آنکه آنها بتوانند این رابطه‌ها را مشاهده کنند. کارهای زیادی درباره جنسیت، نژاد (به‌عنوان برده‌داری) و روابط با اقلیت‌ها وجود دارد که لازم است انجام شود. این تمام آن چیزهای مربوط به مورخ است که با دید درست به آن می‌نگرد.
‌ در جایی از این اثر شما از بی‌توجهی سایر مورخان به نقش زنان شکوه می‌کنید. آیا انتظار توجه به نقش زنان را از کسانی که عملا به روزگار دیگری تعلق داشتند و چنین توجهی در محدوده جهان آنها نمی‌گنجیده است ـ نظر به اینکه جنبش زنان حتی در غرب هم اتفاق جدیدی است ـ صحیح می‌دانید؟
فعالیت‌های زنان توسط مورخان و حتی بستگان زنان ثبت نشده زیرا چنین اقدامات، شرم‌آور تلقی می‌شد. از زنان انتظار می‌رود که ازدواج کنند، بچه بیاورند و از شوهر خود مراقبت کنند. برای تعداد قابل توجهی از زنان فعال، این قالب‌های سنتی مناسب نیست. آنها مجرد ماندند یا طلاق گرفتند. سفر کردند، شغل گرفتند و مقاله نوشتند. همه اینها برای خانواده‌شان منشا شرم بود. من در لس‌آنجلس زندگی می‌کنم و حتی اینجا پس از یک‌قرن کماکان این را می‌بینید. در وقایع خانواده اغلب چند زن جوان بسیار موفقی با درجات ممتاز، پزشکان، وکلا و ... وجود دارد که کارهای مهمی انجام می‌دهند اما هیچ‌کس تاکنون در مورد دستاوردهایشان صحبت نکرده است. فقط کسانی که در جوانی شوهر داده شده‌اند و بچه دارند مورد تعریف و تمجید قرار می‌گیرند.
‌ با همه تاکیدات مقدمه در دوری گرفتن از تعین اقتصادی، کار خود را در فصل اول، همچون سایر تاریخ‌نگاران چپ با «تغییرات اقتصادی ایران در قرن نوزدهم» آغاز می‌کنید در نهایت نقش عامل اقتصادی را در نسبت با سایر عواملی نظیر سیاست، فکر و فرهنگ چگونه ارزیابی می‌کنید؟ در تاریخ‌نگاری خود به کدام‌یک از این عوامل بیشتر اهمیت می‌دهید؟
بله، ما به عوامل فرهنگی و اجتماعی توجه می‌کنیم اما اقتصاد هنوز هم بسیار عمده و مهم است. به مصر امروز بنگرید؛ قیام امروز (سوم ژوییه، 2013) تنها مخالفت با سیاست‌های ایدئولوژیک مرسی نبود. بلکه ریشه در این واقعیت هم داشت که سیاست‌های مرسی منبع اصلی اقتصاد مصر یعنی گردشگری را نابود کرده. البته در ایران وضعیت متفاوت است. چون درآمد حکومت به نفت متکی است.
‌ از آنجا که در جامعه‌شناسی سیاسی، دهقانان عموما نیروهای محافظه‌کار و گذشته‌گرایی محسوب می‌شوند فکر نمی‌کنید که تکریم خواست‌های این گروه‌ها نیز پروژه تجددخواهی را تحریف می‌کرد؟
برای ایجاد دموکراسی، شما به یک طبقه متوسط قوی مالیات‌پرداز نیاز دارید. آنچه شما نیاز دارید توزیع زمین است. شورش‌های دهقانی برای اصلاحات ارضی، یک واقعیت مستندشده توسط منابع مختلف آن زمان بود. البته این به آن معنا نیست که دهقانان از حقوق زنان پشتیبانی می‌کردند.
‌ مساله «ائتلاف شکننده» مبنی بر اینکه پیروزی‌های تاریخ معاصر ایران از جمله مشروطه حاصل ائتلاف‌های لرزان گروه‌های ناهمگن است در اثر شما نیز همچون کتاب «جان فوران» مورد تاکید قرار گرفته. به نظر این مساله تا چه حد در مورد مسایل امروز (پیروزی روحانی) نیز صدق می‌کند؟
در بررسی‌های اخیر انجام شده در دانشگاه‌مان، ما به این نتیجه رسیدیم که اکثریت ملت ایران ارزش‌های دینی را قویا حفظ می‌کنند. اما بخشی هم خواهان جدایی دین و دولت هستند. یک فرد مذهبی با ارزش‌های مترقی می‌تواند به این معامله کمک کند. من نمی‌دانم که آیا روحانی آن شخص است، من واقعا او را نمی‌شناسم. بنابراین برای قضاوت احتیاط می‌کنم.
‌ در بحث تاریخ‌نگاری چه نسبتی بین تئوری و تاریخ وجود دارد در پایان سخنرانی‌ای که چند سال قبل در دانشگاه الزهرا با عنوان «فوکو و تاریخ‌نگاری جنسیتی» داشتید گفته‌اید «از فوکو باید مانند ادویه برای غذا استفاده کرد». در مقابل دیدگاه شما عده‌ای معتقدند پژوهشگر اجازه ندارد چنین برخوردی سس‌گونه با آنها داشته باشد. در این‌باره بیشتر توضیح دهید.
بهتر است از مفهوم «جعبه ابزار» استفاده شود. از نظریه‌ها باید به عنوان جعبه ابزار استفاده شود. مورخان باید از آنها آگاه باشند و کشف کنند که کدام بهتر به کشف پازل تاریخی کمک می‌کند. مقصود من هشداردادن در برابر روند فعلی بود. (درواقع نه‌فقط در حال حاضر بلکه در مدت 20سال گذشته) روند خمیده‌کردن تاریخ باید انجام گیرد تا متناسب یک قالب نظری خاص شود. بنابراین با بهره‌برداری از وقایع شما قادرید خوانش فوکویی یا مارکسیستی از وقایع تاریخی را تصنیف کنید و بعد جاروکردن بقیه به زیر قالیچه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.