|

مدیران متخصص، ارکان موفقیت شهرداری‌های کلانشهرها

شرق :چهارمین دوره انتخابات شورای اسلامی شهر با همه فرازونشیب‌ها و حرف و حدیث‌های آن به پایان رسید و مردم شهرهای مختلف، اعضای شورای شهر خود را برگزیدند؛ نمایندگانی که قرار است در چهارسال آینده تامین‌کننده و حافظ منافع شهروندان شهرشان باشند. اما قرار نیست مردم بعد از این رای به خانه روند و همه چیز را تا چهارسال دیگر به اعضای شورا واگذار کنند. آنها باید به‌طور مستمر شورای شهر را رصد کرده و مطالباتشان را از ایشان پیگیری کنند. بدون‌شک، یکی از مهم‌ترین این مطالبات انتخاب شهرداری شایسته است که بتواند امور شهر را به خوبی اداره کرده و باعث ارتقای رفاه شهروندان و جایگاه ملی و بین‌المللی شهرها شود. این مهم میسر نمی‌شود مگر اینکه مدیران ارشد شهرداری‌ها که توسط شهرداران آتی تعیین می‌شوند، افراد متخصص، متعهد و باتجربه‌ای باشند.
از میان سه ویژگی مذکور، اهمیت تخصص روزبه‌روز بیشتر بر همگان آشکار می‌شود، به‌خصوص در کلانشهرهای ایران که با مسایل و چالش‌های گوناگونی مواجهند که حل آنها جز با تخصص‌گرایی ممکن نیست. اینکه صرفا تجربه مدیریتی و تعهد ملاک انتخاب مدیران قرار گیرد و درصدد توجیه حضور افراد بدون تخصص دانشگاهی مرتبط در پست‌های کلیدی باشیم، به سخره‌گرفتن نظام آموزشی و کارکردهای آن در قرنی است که دانش نیروی انسانی در درجه اول اهمیت قرار گرفته و حرف اول و آخر را در توسعه شهرها می‌زند. در همین رابطه و در ایام تبلیغات انتخابات، مطلبی در ویژه‌نامه انتخاباتی روزنامه «شرق» (چهارشنبه، 22 خرداد) با عنوان «مدیریت موثر منابع انسانی، کلید پیشرفت شهر» منتشر شد که در آن به پیشرفت‌های سال‌های اخیر شهر مشهد در اثر فعالیت‌های شهرداری این شهر در مقایسه با اصفهان پرداخته و برای مثال به بهبود حمل‌‌و‌نقل عمومی، افتتاح مترو، مراکز تفریحی متعدد و المان‌های زیبای شهری اشاره شده بود. سپس نگارنده از میان عوامل متعدد موثر در عملکرد مثبت شهرداری مشهد به مدیریت موثر منابع انسانی اشاره کرده بود. نگارنده به‌درستی یکی از بارزترین شاخصه‌های تخصص‌گرایی را به‌کارگیری مدیران ارشدی (شامل شهردار، معاونان وی، مدیران‌عامل سازمان‌های وابسته و شهرداران مناطق) دانسته بود که تخصص دانشگاهی مرتبط با موضوع فعالیتشان داشته و در سطوح عالی تحصیلی باشند.
آنچه از نتیجه مقایسه به‌دست آمده بود، وضعیت مطلوب‌تر شهرداری مشهد در این عرصه است به‌طوری که گرچه شهرداری اصفهان دو دانش‌آموخته یا دانشجوی دکترای بیشتر از شهرداری مشهد دارد اما دانش‌آموختگان یا دانشجویان ارشد آن 12عدد کمتر از شهرداری مشهد با 24دانش‌آموخته یا دانشجوی ارشد است. همچنین میزان مرتبط‌بودن تخصص‌ها با سمت‌ها در شهرداری مشهد بیشتر است.
تحصیلات عالی و مرتبط یک شرط لازم و البته نه کافی برای احراز صلاحیت و شایستگی تصدی هر سمتی هستند که در کنار تجربه و تخصص سه ضلع مثلث شایسته‌سالاری در مدیریت شهری را تشکیل می‌دهند و هیچ‌یک نمی‌تواند جای دیگری را پر کند. با الهام‌گرفتن از مقاله فوق، در مقاله حاضر سعی شده مدرک تحصیلی شهردار و معاونان شهرداری‌های برخی کلانشهرهای مهم ایران با یکدیگر مقایسه شده و سطح تحصیلات و میزان ارتباط تخصص آنها با وظایفی که در این جایگاه دارند، بررسی شود. این مقایسه از این منظر اهمیت دارد که شهردار و معاونان وی، کلید‌ی‌ترین افراد تصمیم‌گیر در سیستم شهرداری هستند. به‌خصوص اینکه معاونت‌ها به‌عنوان بخش‌های ستادی سیستم شهرداری نقش سیاستگذاری کلان در امور شهری را برعهده دارند و فعالیت‌های سازمان‌ها و شهرداری‌های مناطق شهرداری به‌طور مستقیم و غیرمستقیم تحت تاثیر این سیاست‌هاست. بدیهی است هر چقدر هم که سایر مدیران شهرداری همچون مدیران میانی معاونت‌ها، مدیران‌عامل سازمان‌ها و شهرداران مناطق متخصص باشند، باز هم گلوگاه تصمیم‌گیری، شهردار و معاونانش هستند. بنابراین نتیجه مقایسه صورت‌گرفته می‌تواند هدایتگر انتخاب شهرداران آتی و تاثیرگذاری بر انتصاب معاونان ایشان توسط منتخبان شورای شهر در برخی کلانشهرها و انتظارات شهروندان از نمایندگانشان در این زمینه باشد. برای انجام مقایسه، معاونت‌های مشابه بین شهرداری کلانشهرهای اصفهان، تبریز، تهران، شیراز و مشهد انتخاب شدند. در انتخاب معاونت‌های مشابه، شرح مشابهت وظایف این معاونت‌ها ملاک اصلی بوده و در برخی موارد تفاوت‌هایی اندک در نام آنها وجود دارد. سپس اطلاعات مربوط به مدرک تحصیلی شهرداران و معاونان ایشان از طریق مراجعه به سایت شهرداری‌ها، تماس با بخش‌های مربوط و پرس‌و‌جو از افراد مطلع به دست آمده است و سعی شده آخرین مدرک تحصیلی افراد نامبرده مشخص شود. لازم به ذکر است با وجود اینکه انتظار می‌رفت شهرداری‌های کلانشهرها در این زمینه اطلاع‌رسانی شفافی داشته باشند، در برخی موارد هیچ‌گونه اطلاعاتی وجود نداشت و پیگیری‌های تلفنی نیز با پاسخ منفی و گاهی کتمان مواجه می‌شد. در مرحله بعد، طبق نظر افراد خبره، بر اساس اینکه تخصص دانشگاهی شهردار و معاونان وی به چه میزان مرتبط با شرح وظایف ایشان است، جدول یک تکمیل شد.
همچنین میزان تخصص‌های مرتبط، نیمه‌مرتبط و نامرتبط بر حسب درصد در نمودار 1 و تعداد مقاطع مختلف تحصیلی برحسب درصد برای هر یک از کلانشهرها در نمودار دو قابل مشاهده است. این نمودارها صرفا بر اساس سمت‌هایی که اطلاعات آنها موجود بوده تهیه شده‌اند. در پایان نیز از ترکیب امتیاز میزان مرتبط‌بودن تخصص با سمت و امتیاز سطح تحصیلات، امتیاز ترکیبی هر شهر به‌دست آمد. به این‌صورت که برای تحصیلات نامرتبط، نیمه‌مرتبط و مرتبط با سمت به‌ترتیب امتیازات یک، سه و پنج و برای مقاطع کارشناسی، کارشناسی‌ارشد و دکترا نیز همین ترتیب امتیازات در نظر گرفته شد (همچنین دانشجوی هر مقطع با دانش‌آموخته آن مقطع معادل در نظر گرفته شد). سپس برای هر شهرداری، ضریب مقطع تحصیلی هر مدیر ارشد (مثلا پنج برای دکترا) در ضریب ارتباط تخصص آن مدیر با سمتش (مثلا سه برای نیمه‌مرتبط) ضرب شد. در نهایت از مجموع امتیازات شهردار و معاونانش، امتیاز ترکیبی تخصص - مقطع تحصیلی برای آن شهرداری به‌دست آمد (نمودار سه).
نتیجه بررسی مذکور نشان می‌دهد در میان کلانشهرهای مورد بررسی، ‌شهر اصفهان بیشترین تخصص دانشگاهی نامرتبط و ‌شهر مشهد بیشترین تخصص دانشگاهی مرتبط با سمت را دارد. نتیجه قابل توجه دیگر، جایگاه اصفهان (که همیشه به داشتن مدیران کارآمد مشهور بوده) در قعر رتبه‌بندی امتیاز ترکیبی تخصص - مقطع تحصیلی و رتبه نخست مشهد در این زمینه است. جایگاه اصفهان به حدی پایین است که حتی خطاهای احتمالی در داده‌های گردآوری‌شده بعید است تغییری در آن ایجاد ‌کند. با دقت در نمودارهای ارایه‌شده نتایج دیگری نیز به‌دست می‌آید که مجال ذکر آن نیست.
با توجه به نتایج فوق، انتظار شهروندان این خواهد بود که کاستی‌های تخصصی موجود در میان شهرداران و معاونان آنها برطرف شود، به‌خصوص در شهرهایی که وضعیت نامطلوب‌تری در سطح مدیریت ارشد نسبت به سایرین دارند و اثر آن در توسعه شهر مشخص شده یا خواهد شد. بنابراین اعضای شورای شهر آتی این کلانشهرها، باید در راستای مسوولیت سنگینی که شهروندان به آنها محول کرده‌اند، اولین گام را در جهت منافع شهر، محکم برداشته و علاوه بر انتخاب شهرداری شایسته (که البته وجهه سیاسی پررنگی دارد)، نسبت به معاونان وی نیز حساسیت لازم را به‌خرج دهند تا مدیران ارشد این شهرداری‌ها در قرن 21 افرادی با تخصص لازم در عرصه مسوولیت خود باشند. به خصوص اینکه معاونت‌های شهرداری به‌طور ماهوی به جز معاونت فرهنگی - اجتماعی، باید کمترین تاثیر را از جهت‌گیری‌های سیاسی و جناجی بپذیرند و بنابراین انتخاب افراد شایسته برای قرارگرفتن در راس مدیریت آنها سهل‌تر است.
پیچیدگی اداره شهرهای بزرگ بسیار بیشتر از بنای یک ساختمان چندطبقه یا جراحی قلب است. بنابراین همان‌طور که طراحی ساختمان بر عهده مهندس معمار است و نه فرضا مهندس شیمی و جراحی قلب در حوزه تخصص جراح متخصص قلب است و نه پزشک زنان، سمت شهردار و معاونت‌های شهرداری نیز باید به افرادی با تخصص مرتبط و سطح تحصیلات عالی سپرده شود؛ مطالبه‌ای که هم‌اکنون باید در دستور کار شهروندان کلانشهرهای ایران باشد. بی‌شک چنین خواستی از اعضای منتخب شورای شهر در ‌شهرهایی با این همه نیروی کارآمد و نخبه، انتظاری دور از واقعیت نیست.
شرق :چهارمین دوره انتخابات شورای اسلامی شهر با همه فرازونشیب‌ها و حرف و حدیث‌های آن به پایان رسید و مردم شهرهای مختلف، اعضای شورای شهر خود را برگزیدند؛ نمایندگانی که قرار است در چهارسال آینده تامین‌کننده و حافظ منافع شهروندان شهرشان باشند. اما قرار نیست مردم بعد از این رای به خانه روند و همه چیز را تا چهارسال دیگر به اعضای شورا واگذار کنند. آنها باید به‌طور مستمر شورای شهر را رصد کرده و مطالباتشان را از ایشان پیگیری کنند. بدون‌شک، یکی از مهم‌ترین این مطالبات انتخاب شهرداری شایسته است که بتواند امور شهر را به خوبی اداره کرده و باعث ارتقای رفاه شهروندان و جایگاه ملی و بین‌المللی شهرها شود. این مهم میسر نمی‌شود مگر اینکه مدیران ارشد شهرداری‌ها که توسط شهرداران آتی تعیین می‌شوند، افراد متخصص، متعهد و باتجربه‌ای باشند.
از میان سه ویژگی مذکور، اهمیت تخصص روزبه‌روز بیشتر بر همگان آشکار می‌شود، به‌خصوص در کلانشهرهای ایران که با مسایل و چالش‌های گوناگونی مواجهند که حل آنها جز با تخصص‌گرایی ممکن نیست. اینکه صرفا تجربه مدیریتی و تعهد ملاک انتخاب مدیران قرار گیرد و درصدد توجیه حضور افراد بدون تخصص دانشگاهی مرتبط در پست‌های کلیدی باشیم، به سخره‌گرفتن نظام آموزشی و کارکردهای آن در قرنی است که دانش نیروی انسانی در درجه اول اهمیت قرار گرفته و حرف اول و آخر را در توسعه شهرها می‌زند. در همین رابطه و در ایام تبلیغات انتخابات، مطلبی در ویژه‌نامه انتخاباتی روزنامه «شرق» (چهارشنبه، 22 خرداد) با عنوان «مدیریت موثر منابع انسانی، کلید پیشرفت شهر» منتشر شد که در آن به پیشرفت‌های سال‌های اخیر شهر مشهد در اثر فعالیت‌های شهرداری این شهر در مقایسه با اصفهان پرداخته و برای مثال به بهبود حمل‌‌و‌نقل عمومی، افتتاح مترو، مراکز تفریحی متعدد و المان‌های زیبای شهری اشاره شده بود. سپس نگارنده از میان عوامل متعدد موثر در عملکرد مثبت شهرداری مشهد به مدیریت موثر منابع انسانی اشاره کرده بود. نگارنده به‌درستی یکی از بارزترین شاخصه‌های تخصص‌گرایی را به‌کارگیری مدیران ارشدی (شامل شهردار، معاونان وی، مدیران‌عامل سازمان‌های وابسته و شهرداران مناطق) دانسته بود که تخصص دانشگاهی مرتبط با موضوع فعالیتشان داشته و در سطوح عالی تحصیلی باشند.
آنچه از نتیجه مقایسه به‌دست آمده بود، وضعیت مطلوب‌تر شهرداری مشهد در این عرصه است به‌طوری که گرچه شهرداری اصفهان دو دانش‌آموخته یا دانشجوی دکترای بیشتر از شهرداری مشهد دارد اما دانش‌آموختگان یا دانشجویان ارشد آن 12عدد کمتر از شهرداری مشهد با 24دانش‌آموخته یا دانشجوی ارشد است. همچنین میزان مرتبط‌بودن تخصص‌ها با سمت‌ها در شهرداری مشهد بیشتر است.
تحصیلات عالی و مرتبط یک شرط لازم و البته نه کافی برای احراز صلاحیت و شایستگی تصدی هر سمتی هستند که در کنار تجربه و تخصص سه ضلع مثلث شایسته‌سالاری در مدیریت شهری را تشکیل می‌دهند و هیچ‌یک نمی‌تواند جای دیگری را پر کند. با الهام‌گرفتن از مقاله فوق، در مقاله حاضر سعی شده مدرک تحصیلی شهردار و معاونان شهرداری‌های برخی کلانشهرهای مهم ایران با یکدیگر مقایسه شده و سطح تحصیلات و میزان ارتباط تخصص آنها با وظایفی که در این جایگاه دارند، بررسی شود. این مقایسه از این منظر اهمیت دارد که شهردار و معاونان وی، کلید‌ی‌ترین افراد تصمیم‌گیر در سیستم شهرداری هستند. به‌خصوص اینکه معاونت‌ها به‌عنوان بخش‌های ستادی سیستم شهرداری نقش سیاستگذاری کلان در امور شهری را برعهده دارند و فعالیت‌های سازمان‌ها و شهرداری‌های مناطق شهرداری به‌طور مستقیم و غیرمستقیم تحت تاثیر این سیاست‌هاست. بدیهی است هر چقدر هم که سایر مدیران شهرداری همچون مدیران میانی معاونت‌ها، مدیران‌عامل سازمان‌ها و شهرداران مناطق متخصص باشند، باز هم گلوگاه تصمیم‌گیری، شهردار و معاونانش هستند. بنابراین نتیجه مقایسه صورت‌گرفته می‌تواند هدایتگر انتخاب شهرداران آتی و تاثیرگذاری بر انتصاب معاونان ایشان توسط منتخبان شورای شهر در برخی کلانشهرها و انتظارات شهروندان از نمایندگانشان در این زمینه باشد. برای انجام مقایسه، معاونت‌های مشابه بین شهرداری کلانشهرهای اصفهان، تبریز، تهران، شیراز و مشهد انتخاب شدند. در انتخاب معاونت‌های مشابه، شرح مشابهت وظایف این معاونت‌ها ملاک اصلی بوده و در برخی موارد تفاوت‌هایی اندک در نام آنها وجود دارد. سپس اطلاعات مربوط به مدرک تحصیلی شهرداران و معاونان ایشان از طریق مراجعه به سایت شهرداری‌ها، تماس با بخش‌های مربوط و پرس‌و‌جو از افراد مطلع به دست آمده است و سعی شده آخرین مدرک تحصیلی افراد نامبرده مشخص شود. لازم به ذکر است با وجود اینکه انتظار می‌رفت شهرداری‌های کلانشهرها در این زمینه اطلاع‌رسانی شفافی داشته باشند، در برخی موارد هیچ‌گونه اطلاعاتی وجود نداشت و پیگیری‌های تلفنی نیز با پاسخ منفی و گاهی کتمان مواجه می‌شد. در مرحله بعد، طبق نظر افراد خبره، بر اساس اینکه تخصص دانشگاهی شهردار و معاونان وی به چه میزان مرتبط با شرح وظایف ایشان است، جدول یک تکمیل شد.
همچنین میزان تخصص‌های مرتبط، نیمه‌مرتبط و نامرتبط بر حسب درصد در نمودار 1 و تعداد مقاطع مختلف تحصیلی برحسب درصد برای هر یک از کلانشهرها در نمودار دو قابل مشاهده است. این نمودارها صرفا بر اساس سمت‌هایی که اطلاعات آنها موجود بوده تهیه شده‌اند. در پایان نیز از ترکیب امتیاز میزان مرتبط‌بودن تخصص با سمت و امتیاز سطح تحصیلات، امتیاز ترکیبی هر شهر به‌دست آمد. به این‌صورت که برای تحصیلات نامرتبط، نیمه‌مرتبط و مرتبط با سمت به‌ترتیب امتیازات یک، سه و پنج و برای مقاطع کارشناسی، کارشناسی‌ارشد و دکترا نیز همین ترتیب امتیازات در نظر گرفته شد (همچنین دانشجوی هر مقطع با دانش‌آموخته آن مقطع معادل در نظر گرفته شد). سپس برای هر شهرداری، ضریب مقطع تحصیلی هر مدیر ارشد (مثلا پنج برای دکترا) در ضریب ارتباط تخصص آن مدیر با سمتش (مثلا سه برای نیمه‌مرتبط) ضرب شد. در نهایت از مجموع امتیازات شهردار و معاونانش، امتیاز ترکیبی تخصص - مقطع تحصیلی برای آن شهرداری به‌دست آمد (نمودار سه).
نتیجه بررسی مذکور نشان می‌دهد در میان کلانشهرهای مورد بررسی، ‌شهر اصفهان بیشترین تخصص دانشگاهی نامرتبط و ‌شهر مشهد بیشترین تخصص دانشگاهی مرتبط با سمت را دارد. نتیجه قابل توجه دیگر، جایگاه اصفهان (که همیشه به داشتن مدیران کارآمد مشهور بوده) در قعر رتبه‌بندی امتیاز ترکیبی تخصص - مقطع تحصیلی و رتبه نخست مشهد در این زمینه است. جایگاه اصفهان به حدی پایین است که حتی خطاهای احتمالی در داده‌های گردآوری‌شده بعید است تغییری در آن ایجاد ‌کند. با دقت در نمودارهای ارایه‌شده نتایج دیگری نیز به‌دست می‌آید که مجال ذکر آن نیست.
با توجه به نتایج فوق، انتظار شهروندان این خواهد بود که کاستی‌های تخصصی موجود در میان شهرداران و معاونان آنها برطرف شود، به‌خصوص در شهرهایی که وضعیت نامطلوب‌تری در سطح مدیریت ارشد نسبت به سایرین دارند و اثر آن در توسعه شهر مشخص شده یا خواهد شد. بنابراین اعضای شورای شهر آتی این کلانشهرها، باید در راستای مسوولیت سنگینی که شهروندان به آنها محول کرده‌اند، اولین گام را در جهت منافع شهر، محکم برداشته و علاوه بر انتخاب شهرداری شایسته (که البته وجهه سیاسی پررنگی دارد)، نسبت به معاونان وی نیز حساسیت لازم را به‌خرج دهند تا مدیران ارشد این شهرداری‌ها در قرن 21 افرادی با تخصص لازم در عرصه مسوولیت خود باشند. به خصوص اینکه معاونت‌های شهرداری به‌طور ماهوی به جز معاونت فرهنگی - اجتماعی، باید کمترین تاثیر را از جهت‌گیری‌های سیاسی و جناجی بپذیرند و بنابراین انتخاب افراد شایسته برای قرارگرفتن در راس مدیریت آنها سهل‌تر است.
پیچیدگی اداره شهرهای بزرگ بسیار بیشتر از بنای یک ساختمان چندطبقه یا جراحی قلب است. بنابراین همان‌طور که طراحی ساختمان بر عهده مهندس معمار است و نه فرضا مهندس شیمی و جراحی قلب در حوزه تخصص جراح متخصص قلب است و نه پزشک زنان، سمت شهردار و معاونت‌های شهرداری نیز باید به افرادی با تخصص مرتبط و سطح تحصیلات عالی سپرده شود؛ مطالبه‌ای که هم‌اکنون باید در دستور کار شهروندان کلانشهرهای ایران باشد. بی‌شک چنین خواستی از اعضای منتخب شورای شهر در ‌شهرهایی با این همه نیروی کارآمد و نخبه، انتظاری دور از واقعیت نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.