|

جامعه‌شناسی انتخابات یازدهم

رضا علیزاده

انتخابات یازدهم در حالی به پایان رسید که بحث‌های مختلفی پیرامون چگونگی پیدایش و شکل‌گیری روند انتخاب آقای دکتر روحانی در جامعه و به‌ویژه روشنفکران و دانشگاهیان در گرفته است که هرکدام از افراد و گروه‌ها از منظری به این رویداد می‌نگرند. این نوشته سعی دارد از منظر جامعه‌شناسانه چند نکته بسیار مهم را مورد تامل بیشتری قرار دهد:
1- هدایت سیاسی: نیکلاس لومان جامعه‌شناس آلمانی اعتقاد دارد در جامعه پیچیده امروز که هر سیستم از خرده‌سیستم‌های گوناگون مثل حقوق، علم، فرهنگ، هنر، سیاست و... تشکیل شده است و هیچ‌کدام بر دیگری برتری ندارند و محوریت بی‌معناست، هدایت سیاسی بی‌معنا خواهد بود. انتخابات سال 1392 که حتی تا دو هفته قبل از آن، برای بسیاری، نتایجش کاملا مشهود بود، یعنی برتری یک چهره اصولگرا و نداشتن وزن رقابتی در اردوگاه رقیب، تا جایی‌که حتی گاهی اصولگرایان تصور دایمی‌بودن این پست را برای خود از ذهن دور نمی‌کردند، نشان داد که آنالیزکردن انتخابات و جهت‌دهی از طرق سازمان‌های تحت‌نظر و دست‌کم‌گرفتن حریف، چه تبعات سهمگینی، برای آنها خواهد داشت، تا جایی‌که در سخنان بسیاری از چهره‌های اصولگرا در دو روز مانده به انتخابات، ناراحتی و عصبانیت مانند پاسخگویی کاندیداهای اصولگرا در نزد خداوند در روز قیامت هم شنیده می‌شد. به این ‌ترتیب داشتن قدرت اقتصادی، سیاسی و... ضمانتی برای پیروزی و هدایت افکار به یک طیف یا جریان خاص نیست.
2- تن‌دادن به خرد جمعی: یکی از نقدهایی که همیشه به جامعه ایرانی می‌شود، فقدان کار و خرد جمعی است (که در درستی این امر جای شک‌وتردید وجود دارد). انتخابات یازدهم نشان داد که می‌توان به خرد جمعی تن داد و سود فردی را فدای یک امر جمعی کرد. به همین دلیل، مشارکت گروهی نه توده‌ای، از نقاط عطف این انتخابات بود. حضور دکتر عارف در هیبت یک کاندیدا از جناح اصلاح‌طلبان و کناررفتن به نفع کاندیدایی که حداقل به اسم و عنوان، به اردوگاه اصلاح‌طلبان تعلق نداشت، کاری بود جالب و ماندگار. از سوی دیگر، بسیاری از شهروندان در انتخابات اخیر، صرفا رای‌دهنده نبودند، بلکه کنشگر سیاسی بودند. هرچند در ظاهر خیابان‌ها، ستادها و بنرها در دست اصولگرایان بود، لیکن، یکی از عوامل تسریع در موج رای‌آوری آقای دکتر روحانی، تلاش بسیاری از رای‌دهندگان با استفاده از شبکه‌های پیامکی و اینترنتی برای ترغیب تحریم‌کنندگان به‌عنوان یک کنشگر فعال، نه صرفا درنظرگرفتن خود به عنوان یک فرد با یک رای در انتخابات، بود. این امر را می‌توان از دعوت‌های پیامکی به شرکت در انتخابات در دو روز مانده به انتخابات جست‌وجو کرد.
3- پذیرش مخالفین: یکی دیگر از نکات برجسته انتخابات اخیر، توجه به کشور، فارغ از علایق، سلایق و دسته‌بندی‌‌های سیاسی است. شاید احساس خطر برای همه ایرانیان که حتی در بسیاری از نظرسنجی‌های شش‌ماه اخیر که توسط پاسخگویان بیان می‌شد، همه را به این فکر انداخت که مشارکت افراد، فارغ از جناح‌بندی‌های سیاسی برای ضمانت کشور مثمرثمر خواهد بود که اوج این امر، در سخنرانی 22خرداد رهبری کاملا مشهود است و ایشان همه، حتی آنانی که دل در گروی نظام جمهوری اسلامی نداشته را به شرکت در انتخابات دعوت کردند، به این ‌ترتیب آنانی که حتی با نظام جمهوری اسلامی زاویه داشتند، در انتخابات شرکت کردند و به صندوق رای به‌عنوان عامل تغییر و توسعه، صحه گذاشتند (هرچند عدم مشارکت 3/27 درصد از مردم، یعنی بالغ بر 15میلیون نفر باید به صورت مجزا، مورد تحلیل جامعه‌شناسانه قرار گیرد).
4- مطالبه‌خواهی نه سهم‌خواهی: یکی از ممیزهای مدرن‌شدن جامعه، تاکید بر مطالبات و خواسته‌هاست تا افراد. انتخابات اخیر نشان داد که بسیاری از استان‌ها بر مطالبه تاکید دارند، نه یک فرد خاص. این مهم، هم قبل از رای‌گیری و هم بعد از محرزشدن رییس‌جمهور منتخب، موکدا اعلام شد. اجماع اصلاح‌طلبان و میانه‌روها بر دستیابی به مطالبات مردمی، رای‌آوری آقای دکتر روحانی در شهری که حس می‌شد آقایان قالیباف و جلیلی به عنوان خاستگاه و محل تولد (مشهد) در آن حایز اکثریت آرا هستند، یا جایی‌که حس می‌شد که آقای قالیباف در آن، چند سال منشا اثر و خدمات شهری بوده (تهران) و از سایر رقبا پیش است یا شهری که به‌عنوان پایگاه دینی مردم بوده (قم) و به‌طور سنتی گرایش به اصوگرایان دارد و همگی آنها؛ حاکی از غلبه گفتمان بر فرد و قومیت است، البته در برخی استان‌ها، رای‌آوری کاندیداها، منشا قومیتی داشته، که می‌توان رای‌آوری آقای دکتر رضایی در برخی استان‌ها را اینگونه تحلیل کرد.
5- پذیرش قاعده بازی توسط رقبا: بسیاری، یکی از مشخصه‌های فرهنگ را سازش تعامل‌پذیر دانسته‌اند، یعنی اینکه انسان با توسعه جامعه، راه‌های برون‌رفت از اختلاف‌نظر را نیز پیدا کرده است، مانند رای‌گیری و همدردی. در دوره اخیر یکی از جلوه‌های جالب و قابل‌تامل، برخورد رقبا بعد از پیروزی آقای دکتر روحانی بود. پذیرش شکست از یک‌سو و تبریک و اعلان همکاری توسط رقبا از سوی دیگر -هرچند ممکن است در ادامه کنار یکدیگر در درون دولت نباشند- کاری که در بسیاری از کشورهای پیشرفته و مدرن دنیا مثل فرانسه و آمریکا در انتخابات چند سال اخیر مشاهده شده و مرسوم است، نوعی پذیرش قاعده بازی سیاست است. البته نباید از نظر دور داشت، برخورد حسابگرانه دستگاه‌های اجرایی و نظارتی به این قضیه نیز کمک کرد. ضمن آنکه اصولگرایان واقع‌بین با قبول ضعف‌های خود در عدم رای‌آوری، تحلیل‌های مستدل‌تری پیرامون دلایل شکست خود داشته و سعی کردند فارغ از هیاهو و شعارزدگی، باخت خود را در انتخابات پذیرفته و به آینده امیدوار باشند.
6- بازگشت سرمایه اجتماعی: هرچه دموکراسی در یک جامعه از شفافیت بالایی برخودار باشد، میزان اعتماد بین شهروندان و حاکمیت، افزایش پیدا می‌کند و از بسیاری شکاف‌های اجتماعی و سیاسی جلوگیری می‌کند. بنابراین سرمایه اجتماعی، اعتماد به همکاری و کنش جمعی برای نیل به دستیابی به سود همگانی است. به‌نظر نگارنده، انتخابات اخیر توانست تا حدی از زوال بیش‌ازاندازه سرمایه اجتماعی و به‌طور ویژه مفهوم اعتماد، جلوگیری کند و سدی باشد بر یکی از مهمترین مولفه‌های عصر جدید. ورود شخصیت‌های سیاسی فاقد رسانه و حمایت از کاندیداتوری آقای دکتر روحانی، اقبال مردم به آنها، اطمینان‌دادن نظام جمهوری اسلامی به همه برای صیانت از آرای‌شان، کم‌رنگ‌بودن توهین و تخریب در جریان فعالیت‌های تبلیغاتی، شادی و خوشحالی مردم پس از رای‌آوردن آقای دکتر روحانی و عدم خط‌ونشان کشیدن آقای دکتر روحانی بعد از پیروزی را می‌توان شاهد مثال‌های احیای سرمایه و اعتماد اجتماعی در بین شهروندان دانست.
اما نکته آخر، حال که فضای امید به کشور بازگشته است، با درنظرگرفتن بسیاری از مسایل، باید به نکات زیر توجه شایان کرد:
1- همان‌گونه که دکتر روحانی تاکید داشتند، ایشان امروز، رییس‌جمهور ایران است، اما در یک کشور دموکراتیک، درنظرگرفتن مطالبات اکثریت رای‌دهنده با حفظ حقوق اقلیت، از نکات رشد و بالندگی آن جامعه است، بنابراین توجه به این نکته بسیار ضروری است.
2- توجه به شایسته‌سالاری در چینش کابینه، در کنار حرکت به سمت برآوردن مطالبات مردم، میسر است. بنابراین لازم است دکتر روحانی توجه به ظرفیت و توان را فارغ از دعوا‌های سیاسی در نظر گرفته و برای خوشحالی یا سکوت گروهی به چیدمان کابینه نپردازد. زیرا در اسرع وقت این چهار سال به سر خواهد آمد و همین رای‌دهندگان فعلی در سال 1396 به ارزیابی عملکردها خواهند پرداخت.
3- یکی دیگر از فعالیت‌های دولت آینده باید توسعه و گسترش نهادهای حد واسط مردم و حکومت یا نهادسازی باشد. مشارکت جوانان و مردم در توسعه کشور مستلزم داشتن برنامه است، لذا لازم است فعالیت‌های حزبی، صنفی و مدنی در کشور تقویت شود. به این ‌ترتیب رییس‌جمهور و گروه برنامه‌ریز به «شدن» فکر کنند نه «بودن»، به «روندها» توجه کنند نه «پروژه‌ها».
انتخابات یازدهم در حالی به پایان رسید که بحث‌های مختلفی پیرامون چگونگی پیدایش و شکل‌گیری روند انتخاب آقای دکتر روحانی در جامعه و به‌ویژه روشنفکران و دانشگاهیان در گرفته است که هرکدام از افراد و گروه‌ها از منظری به این رویداد می‌نگرند. این نوشته سعی دارد از منظر جامعه‌شناسانه چند نکته بسیار مهم را مورد تامل بیشتری قرار دهد:
1- هدایت سیاسی: نیکلاس لومان جامعه‌شناس آلمانی اعتقاد دارد در جامعه پیچیده امروز که هر سیستم از خرده‌سیستم‌های گوناگون مثل حقوق، علم، فرهنگ، هنر، سیاست و... تشکیل شده است و هیچ‌کدام بر دیگری برتری ندارند و محوریت بی‌معناست، هدایت سیاسی بی‌معنا خواهد بود. انتخابات سال 1392 که حتی تا دو هفته قبل از آن، برای بسیاری، نتایجش کاملا مشهود بود، یعنی برتری یک چهره اصولگرا و نداشتن وزن رقابتی در اردوگاه رقیب، تا جایی‌که حتی گاهی اصولگرایان تصور دایمی‌بودن این پست را برای خود از ذهن دور نمی‌کردند، نشان داد که آنالیزکردن انتخابات و جهت‌دهی از طرق سازمان‌های تحت‌نظر و دست‌کم‌گرفتن حریف، چه تبعات سهمگینی، برای آنها خواهد داشت، تا جایی‌که در سخنان بسیاری از چهره‌های اصولگرا در دو روز مانده به انتخابات، ناراحتی و عصبانیت مانند پاسخگویی کاندیداهای اصولگرا در نزد خداوند در روز قیامت هم شنیده می‌شد. به این ‌ترتیب داشتن قدرت اقتصادی، سیاسی و... ضمانتی برای پیروزی و هدایت افکار به یک طیف یا جریان خاص نیست.
2- تن‌دادن به خرد جمعی: یکی از نقدهایی که همیشه به جامعه ایرانی می‌شود، فقدان کار و خرد جمعی است (که در درستی این امر جای شک‌وتردید وجود دارد). انتخابات یازدهم نشان داد که می‌توان به خرد جمعی تن داد و سود فردی را فدای یک امر جمعی کرد. به همین دلیل، مشارکت گروهی نه توده‌ای، از نقاط عطف این انتخابات بود. حضور دکتر عارف در هیبت یک کاندیدا از جناح اصلاح‌طلبان و کناررفتن به نفع کاندیدایی که حداقل به اسم و عنوان، به اردوگاه اصلاح‌طلبان تعلق نداشت، کاری بود جالب و ماندگار. از سوی دیگر، بسیاری از شهروندان در انتخابات اخیر، صرفا رای‌دهنده نبودند، بلکه کنشگر سیاسی بودند. هرچند در ظاهر خیابان‌ها، ستادها و بنرها در دست اصولگرایان بود، لیکن، یکی از عوامل تسریع در موج رای‌آوری آقای دکتر روحانی، تلاش بسیاری از رای‌دهندگان با استفاده از شبکه‌های پیامکی و اینترنتی برای ترغیب تحریم‌کنندگان به‌عنوان یک کنشگر فعال، نه صرفا درنظرگرفتن خود به عنوان یک فرد با یک رای در انتخابات، بود. این امر را می‌توان از دعوت‌های پیامکی به شرکت در انتخابات در دو روز مانده به انتخابات جست‌وجو کرد.
3- پذیرش مخالفین: یکی دیگر از نکات برجسته انتخابات اخیر، توجه به کشور، فارغ از علایق، سلایق و دسته‌بندی‌‌های سیاسی است. شاید احساس خطر برای همه ایرانیان که حتی در بسیاری از نظرسنجی‌های شش‌ماه اخیر که توسط پاسخگویان بیان می‌شد، همه را به این فکر انداخت که مشارکت افراد، فارغ از جناح‌بندی‌های سیاسی برای ضمانت کشور مثمرثمر خواهد بود که اوج این امر، در سخنرانی 22خرداد رهبری کاملا مشهود است و ایشان همه، حتی آنانی که دل در گروی نظام جمهوری اسلامی نداشته را به شرکت در انتخابات دعوت کردند، به این ‌ترتیب آنانی که حتی با نظام جمهوری اسلامی زاویه داشتند، در انتخابات شرکت کردند و به صندوق رای به‌عنوان عامل تغییر و توسعه، صحه گذاشتند (هرچند عدم مشارکت 3/27 درصد از مردم، یعنی بالغ بر 15میلیون نفر باید به صورت مجزا، مورد تحلیل جامعه‌شناسانه قرار گیرد).
4- مطالبه‌خواهی نه سهم‌خواهی: یکی از ممیزهای مدرن‌شدن جامعه، تاکید بر مطالبات و خواسته‌هاست تا افراد. انتخابات اخیر نشان داد که بسیاری از استان‌ها بر مطالبه تاکید دارند، نه یک فرد خاص. این مهم، هم قبل از رای‌گیری و هم بعد از محرزشدن رییس‌جمهور منتخب، موکدا اعلام شد. اجماع اصلاح‌طلبان و میانه‌روها بر دستیابی به مطالبات مردمی، رای‌آوری آقای دکتر روحانی در شهری که حس می‌شد آقایان قالیباف و جلیلی به عنوان خاستگاه و محل تولد (مشهد) در آن حایز اکثریت آرا هستند، یا جایی‌که حس می‌شد که آقای قالیباف در آن، چند سال منشا اثر و خدمات شهری بوده (تهران) و از سایر رقبا پیش است یا شهری که به‌عنوان پایگاه دینی مردم بوده (قم) و به‌طور سنتی گرایش به اصوگرایان دارد و همگی آنها؛ حاکی از غلبه گفتمان بر فرد و قومیت است، البته در برخی استان‌ها، رای‌آوری کاندیداها، منشا قومیتی داشته، که می‌توان رای‌آوری آقای دکتر رضایی در برخی استان‌ها را اینگونه تحلیل کرد.
5- پذیرش قاعده بازی توسط رقبا: بسیاری، یکی از مشخصه‌های فرهنگ را سازش تعامل‌پذیر دانسته‌اند، یعنی اینکه انسان با توسعه جامعه، راه‌های برون‌رفت از اختلاف‌نظر را نیز پیدا کرده است، مانند رای‌گیری و همدردی. در دوره اخیر یکی از جلوه‌های جالب و قابل‌تامل، برخورد رقبا بعد از پیروزی آقای دکتر روحانی بود. پذیرش شکست از یک‌سو و تبریک و اعلان همکاری توسط رقبا از سوی دیگر -هرچند ممکن است در ادامه کنار یکدیگر در درون دولت نباشند- کاری که در بسیاری از کشورهای پیشرفته و مدرن دنیا مثل فرانسه و آمریکا در انتخابات چند سال اخیر مشاهده شده و مرسوم است، نوعی پذیرش قاعده بازی سیاست است. البته نباید از نظر دور داشت، برخورد حسابگرانه دستگاه‌های اجرایی و نظارتی به این قضیه نیز کمک کرد. ضمن آنکه اصولگرایان واقع‌بین با قبول ضعف‌های خود در عدم رای‌آوری، تحلیل‌های مستدل‌تری پیرامون دلایل شکست خود داشته و سعی کردند فارغ از هیاهو و شعارزدگی، باخت خود را در انتخابات پذیرفته و به آینده امیدوار باشند.
6- بازگشت سرمایه اجتماعی: هرچه دموکراسی در یک جامعه از شفافیت بالایی برخودار باشد، میزان اعتماد بین شهروندان و حاکمیت، افزایش پیدا می‌کند و از بسیاری شکاف‌های اجتماعی و سیاسی جلوگیری می‌کند. بنابراین سرمایه اجتماعی، اعتماد به همکاری و کنش جمعی برای نیل به دستیابی به سود همگانی است. به‌نظر نگارنده، انتخابات اخیر توانست تا حدی از زوال بیش‌ازاندازه سرمایه اجتماعی و به‌طور ویژه مفهوم اعتماد، جلوگیری کند و سدی باشد بر یکی از مهمترین مولفه‌های عصر جدید. ورود شخصیت‌های سیاسی فاقد رسانه و حمایت از کاندیداتوری آقای دکتر روحانی، اقبال مردم به آنها، اطمینان‌دادن نظام جمهوری اسلامی به همه برای صیانت از آرای‌شان، کم‌رنگ‌بودن توهین و تخریب در جریان فعالیت‌های تبلیغاتی، شادی و خوشحالی مردم پس از رای‌آوردن آقای دکتر روحانی و عدم خط‌ونشان کشیدن آقای دکتر روحانی بعد از پیروزی را می‌توان شاهد مثال‌های احیای سرمایه و اعتماد اجتماعی در بین شهروندان دانست.
اما نکته آخر، حال که فضای امید به کشور بازگشته است، با درنظرگرفتن بسیاری از مسایل، باید به نکات زیر توجه شایان کرد:
1- همان‌گونه که دکتر روحانی تاکید داشتند، ایشان امروز، رییس‌جمهور ایران است، اما در یک کشور دموکراتیک، درنظرگرفتن مطالبات اکثریت رای‌دهنده با حفظ حقوق اقلیت، از نکات رشد و بالندگی آن جامعه است، بنابراین توجه به این نکته بسیار ضروری است.
2- توجه به شایسته‌سالاری در چینش کابینه، در کنار حرکت به سمت برآوردن مطالبات مردم، میسر است. بنابراین لازم است دکتر روحانی توجه به ظرفیت و توان را فارغ از دعوا‌های سیاسی در نظر گرفته و برای خوشحالی یا سکوت گروهی به چیدمان کابینه نپردازد. زیرا در اسرع وقت این چهار سال به سر خواهد آمد و همین رای‌دهندگان فعلی در سال 1396 به ارزیابی عملکردها خواهند پرداخت.
3- یکی دیگر از فعالیت‌های دولت آینده باید توسعه و گسترش نهادهای حد واسط مردم و حکومت یا نهادسازی باشد. مشارکت جوانان و مردم در توسعه کشور مستلزم داشتن برنامه است، لذا لازم است فعالیت‌های حزبی، صنفی و مدنی در کشور تقویت شود. به این ‌ترتیب رییس‌جمهور و گروه برنامه‌ریز به «شدن» فکر کنند نه «بودن»، به «روندها» توجه کنند نه «پروژه‌ها».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.