كافه نظر
واژههای تازهای که باعث شوخی میشوند
شرق،سعید برآبادی: واژههای تازهای که فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای برخی واژههای خارجی پرکاربرد در زندگی روزمره، تعیین کرده اینروزها به نقل محافل طنز و شوخی بدل شده و مردم از هر فرصتی برای دست انداختن «برگک» بهجای «چیپس»، «دمابان» بهجای «فلاسک»، «رخجوش» بهجای «آکنه» و «زیرموشی» بهجای «موسپد» استفاده میکنند. تعداد بالای این کلمات و کاربردشان در حوزههای پرکار امروز همچون کامپیوتر، اینترنت، موبایل، فستفود و... باعثشده که این سوال میان مردم بهوجود بیاید که چه لزومی برای جایگزینکردن واژههایی که بیش از 10 سال از حضورشان در فرهنگ زبانی عامه میگذرد، وجود دارد. دامنه این انتقادها اما از سوی برخی از نویسندگان و چهرههای ادبی بیشتر بوده و فرهنگستان زبان و ادب فارسی را متهم کردهاند که اندکی با لجاجت بهدنبال ساخت واژههایی است که مردم را بخنداند! بهگفته زبانشناسان، 50درصد از زبان فارسی را واژههای فارسی ساختهاند، این در حالی است که بیش از 86درصد تبار واژههای زبان انگلیسی، غیرانگلیسی است ولی اصالت کمتر زبان انگلیسی باعث نشده حضور این زبان موثر در جهان کمتر از گذشته شود. با این حساب، این
سوال پیش میآید که چرا هنوز در ایران، برای ساخت واژههای جایگزین اینهمه اصرار و البته این همه تاخیر وجود دارد. سوالی که کارشناسان حوزههای زبانشناسی و ادبیات در کافه امروز به آن پاسخ دادهاند:
عبدالله کوثری مترجم
انتخابهایی که بهتازگی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی در حوزه واژهسازی برای برخی واژههای خارجی، انجام داده به نظر میرسد که با واکنشهای مختلفی همراه بوده، چون در همین زمان کم چندین مصاحبه بر له یا در دفاع از آن انجام شده و بسیاری از رسانهها هم با خود من در اینباره تماس گرفتهاند و من هم نظرم را اعلام کردهام. اگر قرار باشد در حوزه واژهسازی اشیا حرف بزنیم، بهنظرم چون تولید این اشیا و حتی برخی از اندیشهها در حوزه صنعت و علوم انسانی توسط ما صورت نمیگیرد، واژهسازی برای آن بسیار دشوار است و همیشه چالشهایی احساس میشود. اگر دوستان در فرهنگستان زبان و ادب فارسی هم احساس میکنند که با این روش فارسیکردن واژهها میتوانند ارتباط ایرانیها را با مفهوم اشیا یا برخی اندیشهها راحتتر کنند بهنظرم واکنش جامعه نشان میدهد که اینطور نیست! البته نگاهی به تاریخ فعالیتهای فرهنگستان نشان میدهد که ما صاحب واژههای خوبی هم شدهایم که امروز استفاده از آنها آنقدر معمول شده است که دیگر به شکل یک واژه ساختهشده به آنها نگاه نمیکنیم اما واقعیت این است که این حرکت خیلی بهکندی انجام شده بهطوری که حالا با آمدن
رسانههای قویتر، مثل ماهواره، اینترنت و حتی همین تکنولوژی گوشی همراه، عقب افتادهایم. اما راه جبران این عقبافتادگی وضع واژههایی چون «برگک» یا «بالگرد» نیست. ما باید دوباره مردم را با زبان فارسی آشتی دهیم و تنها راهش شناخت آثاری است که این ارزش را هنوز در دل خود دارند.
حسن ذوالفقاري مدیرگروه آموزش فرهنگستان زبان و ادب فارسی
از یاد نبریم که ممکن است یک واژه برای مردم تازه و عجیب به نظر برسد اما اگر مورد اقبال عمومی قرار بگیرد، به مرور در فرهنگ عامه بهصورت یک واژه معمولی درخواهد آمد چرا که قرار نیست یک چیز عجیب تا ابد عجیب بماند. نمونههایش هم فراوان است، «دانشگاه»، «فرودگاه» و «کاروانسرا» عمر چندان طولانیای در زبان ما ندارند و شاید زمانی که بهجای واژههای غربیشان پیشنهاد شده بودند برای مردم عجیب بودند! اگر قرار است واژهای در میان مردم با استقبال مواجه شود از یک طرف وظیفه سنگینی بر دوش فرهنگستان و متخصصان واژهسازیاش است و از سوی دیگر، نیاز به نگرش مثبت جامعه به این کار داریم. در حال حاضر متاسفانه استفاده از واژههای بیگانه یکطور کلاس شده و مردم چندان روی خوشی به واژههای تصویبشده نشان نمیدهند اما رسانهها، خصوصا صداوسیما میتوانند در این زمینه، در فرهنگ عمومی تاثیرگذار باشند. در خاطر دارم وقتی که واژه «یارانه» بهجای «سوبسید» به تصویب رسید، همان شب مرحوم دکتر حبیبی در سخنرانیشان در تلویزیون از «یارانه» استفاده کرد و همین موضوع باعث شد که این واژه جدید خیلی راحت و زود جای معادل بیگانهاش را بگیرد. حالا هم وضع به
همین منوال است. سه دوره از فرهنگستان زبان و ادب فارسی میگذرد و در این عمر چنددههای بیش از 30هزار واژه ساخته شده و نمیتوان گفت که مساله تازهای است. گروههای واژهسازی از چندین کارگروه تخصصی تشکیل شدهاند و برای هر واژهسازی، این کارگروهها تحقیقات مفصلی انجام میدهند اما بهطور کلی در این مقوله مهمترین مساله و معیار مردم هستند؛ باید واژههای جدید ساخته و به مردم معرفی شوند تا ببینیم که آیا واژهای را ذهن جمعی جامعه میپذیرد یا خیر. در کنار آن، متخصصان، مترجمان و اهالی فن هم باید به نقد آن واژه جدید بپردازند چرا که معرفی هر واژه جدید از سوی فرهنگستان زبان فارسی مخالفان و موافقانی هم دارد که این مساله کاملا طبیعی است اما باید پذیرفت که در ایران نيز همچون دیگر کشورهای جهان، نهادی برای مراقبت از زبان فارسی در برابر واژگان بیگانه وجود دارد.
ابراهیم خدایار استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه
تجربه نشان داده واژهسازی میتواند موثر باشد و اتفاقا به مرور مورد استقبال مردم هم قرار بگیرد. برای تقویت این ادعا به سه واژه «عدلیه»، «نظمیه» و «بلدیه» اشاره میکنم. آنموقع که قرار شد در فرهنگستان اول واژههای جدیدی بهجای آنها استفاده شود، موجی از نارضایتی از سوی مردم به راه افتاد اما اکنون کسی نیست که بهجای واژه شهرداری که واژهسازی بود، از «بلدیه» استفاده کند. پس ما جنبه فرهنگی این تغییر را داریم و باید بپذیریم و اعتقاد داشته باشیم که زبانمان این توانایی را دارد که بعد از گذشت زمان، با واژههای تازه قرابت پیدا کرده و آن را بپذیرد. یک اصل زبانشناسی هست که بر اساس آن همچنان که نژاد پاک نداریم، زبان پاک هم نداریم. آنهایی که مخالف واژهسازیهای فرهنگستان ادب هستند، با این اصل زبانشناسی ناآشنایند و با یک پیشفرض غلط، تصمیمی غلط میگیرند. این موضوع «زبانپاک» به همان اندازه آسیبزاست که عدم توجه به آن هم میتواند به زبان یک کشور آسیب برساند. تنوع در ذات بشر است و زبان هم از این قضیه مستثنی نیست و معتقدم واژهسازی فرهنگستان نوعی همسویی با همان فطرت بشر است. اما اصل اساسی آن است که تا جایی که ظرفیت
هست باید به سراغ واژهسازی برویم.
قاسمعلی فراست نویسنده و پژوهشگر
ما نمیتوانیم در وضع یک واژه جدید، واژهای غریب را جایگزین واژهای کنیم که مردم بهخوبی آن را میشناسند. مثلا واژه «دمابان» بیشتر آدم را یاد دماسنج میاندازد تا «فلاسک چای». علاوه بر آشنایی مخاطب با واژه جدید، این واژه باید مفهوم را بهتر از واژه فرنگی خود به مخاطب انتقال دهد و در این انتقال زیبا عمل کند. اگرچه کسی منکر تلاش فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیست، من فکر میکنم نویسندگان ما نیز باید درزمینه واژههای جدید تلاش کنند. در قدیم هم یکی از اصلیترین وظیفههای یک نویسنده خوب، طراحی، ساخت و حتی کشف کلمههای تازه بوده که در فرهنگهای بومی و مردمی ایران کهن بهخوبی جا افتاده و معنایی روشنتر از معناهای وارداتی میدهد. بهعنوان مثال در الموت به «ترسان لرزان آمد» میگویند، «پاترس آمد». این واژهها دیگر نیاز به تعبیر مجدد ندارند و راحتتر در میان مردم به کار خواهند رفت بدون آنکه نیاز به بخشنامه، اعلامیه یا چیز دیگری داشته باشد.
واژههای تازهای که باعث شوخی میشوند
شرق،سعید برآبادی: واژههای تازهای که فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای برخی واژههای خارجی پرکاربرد در زندگی روزمره، تعیین کرده اینروزها به نقل محافل طنز و شوخی بدل شده و مردم از هر فرصتی برای دست انداختن «برگک» بهجای «چیپس»، «دمابان» بهجای «فلاسک»، «رخجوش» بهجای «آکنه» و «زیرموشی» بهجای «موسپد» استفاده میکنند. تعداد بالای این کلمات و کاربردشان در حوزههای پرکار امروز همچون کامپیوتر، اینترنت، موبایل، فستفود و... باعثشده که این سوال میان مردم بهوجود بیاید که چه لزومی برای جایگزینکردن واژههایی که بیش از 10 سال از حضورشان در فرهنگ زبانی عامه میگذرد، وجود دارد. دامنه این انتقادها اما از سوی برخی از نویسندگان و چهرههای ادبی بیشتر بوده و فرهنگستان زبان و ادب فارسی را متهم کردهاند که اندکی با لجاجت بهدنبال ساخت واژههایی است که مردم را بخنداند! بهگفته زبانشناسان، 50درصد از زبان فارسی را واژههای فارسی ساختهاند، این در حالی است که بیش از 86درصد تبار واژههای زبان انگلیسی، غیرانگلیسی است ولی اصالت کمتر زبان انگلیسی باعث نشده حضور این زبان موثر در جهان کمتر از گذشته شود. با این حساب، این
سوال پیش میآید که چرا هنوز در ایران، برای ساخت واژههای جایگزین اینهمه اصرار و البته این همه تاخیر وجود دارد. سوالی که کارشناسان حوزههای زبانشناسی و ادبیات در کافه امروز به آن پاسخ دادهاند:
عبدالله کوثری مترجم
انتخابهایی که بهتازگی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی در حوزه واژهسازی برای برخی واژههای خارجی، انجام داده به نظر میرسد که با واکنشهای مختلفی همراه بوده، چون در همین زمان کم چندین مصاحبه بر له یا در دفاع از آن انجام شده و بسیاری از رسانهها هم با خود من در اینباره تماس گرفتهاند و من هم نظرم را اعلام کردهام. اگر قرار باشد در حوزه واژهسازی اشیا حرف بزنیم، بهنظرم چون تولید این اشیا و حتی برخی از اندیشهها در حوزه صنعت و علوم انسانی توسط ما صورت نمیگیرد، واژهسازی برای آن بسیار دشوار است و همیشه چالشهایی احساس میشود. اگر دوستان در فرهنگستان زبان و ادب فارسی هم احساس میکنند که با این روش فارسیکردن واژهها میتوانند ارتباط ایرانیها را با مفهوم اشیا یا برخی اندیشهها راحتتر کنند بهنظرم واکنش جامعه نشان میدهد که اینطور نیست! البته نگاهی به تاریخ فعالیتهای فرهنگستان نشان میدهد که ما صاحب واژههای خوبی هم شدهایم که امروز استفاده از آنها آنقدر معمول شده است که دیگر به شکل یک واژه ساختهشده به آنها نگاه نمیکنیم اما واقعیت این است که این حرکت خیلی بهکندی انجام شده بهطوری که حالا با آمدن
رسانههای قویتر، مثل ماهواره، اینترنت و حتی همین تکنولوژی گوشی همراه، عقب افتادهایم. اما راه جبران این عقبافتادگی وضع واژههایی چون «برگک» یا «بالگرد» نیست. ما باید دوباره مردم را با زبان فارسی آشتی دهیم و تنها راهش شناخت آثاری است که این ارزش را هنوز در دل خود دارند.
حسن ذوالفقاري مدیرگروه آموزش فرهنگستان زبان و ادب فارسی
از یاد نبریم که ممکن است یک واژه برای مردم تازه و عجیب به نظر برسد اما اگر مورد اقبال عمومی قرار بگیرد، به مرور در فرهنگ عامه بهصورت یک واژه معمولی درخواهد آمد چرا که قرار نیست یک چیز عجیب تا ابد عجیب بماند. نمونههایش هم فراوان است، «دانشگاه»، «فرودگاه» و «کاروانسرا» عمر چندان طولانیای در زبان ما ندارند و شاید زمانی که بهجای واژههای غربیشان پیشنهاد شده بودند برای مردم عجیب بودند! اگر قرار است واژهای در میان مردم با استقبال مواجه شود از یک طرف وظیفه سنگینی بر دوش فرهنگستان و متخصصان واژهسازیاش است و از سوی دیگر، نیاز به نگرش مثبت جامعه به این کار داریم. در حال حاضر متاسفانه استفاده از واژههای بیگانه یکطور کلاس شده و مردم چندان روی خوشی به واژههای تصویبشده نشان نمیدهند اما رسانهها، خصوصا صداوسیما میتوانند در این زمینه، در فرهنگ عمومی تاثیرگذار باشند. در خاطر دارم وقتی که واژه «یارانه» بهجای «سوبسید» به تصویب رسید، همان شب مرحوم دکتر حبیبی در سخنرانیشان در تلویزیون از «یارانه» استفاده کرد و همین موضوع باعث شد که این واژه جدید خیلی راحت و زود جای معادل بیگانهاش را بگیرد. حالا هم وضع به
همین منوال است. سه دوره از فرهنگستان زبان و ادب فارسی میگذرد و در این عمر چنددههای بیش از 30هزار واژه ساخته شده و نمیتوان گفت که مساله تازهای است. گروههای واژهسازی از چندین کارگروه تخصصی تشکیل شدهاند و برای هر واژهسازی، این کارگروهها تحقیقات مفصلی انجام میدهند اما بهطور کلی در این مقوله مهمترین مساله و معیار مردم هستند؛ باید واژههای جدید ساخته و به مردم معرفی شوند تا ببینیم که آیا واژهای را ذهن جمعی جامعه میپذیرد یا خیر. در کنار آن، متخصصان، مترجمان و اهالی فن هم باید به نقد آن واژه جدید بپردازند چرا که معرفی هر واژه جدید از سوی فرهنگستان زبان فارسی مخالفان و موافقانی هم دارد که این مساله کاملا طبیعی است اما باید پذیرفت که در ایران نيز همچون دیگر کشورهای جهان، نهادی برای مراقبت از زبان فارسی در برابر واژگان بیگانه وجود دارد.
ابراهیم خدایار استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه
تجربه نشان داده واژهسازی میتواند موثر باشد و اتفاقا به مرور مورد استقبال مردم هم قرار بگیرد. برای تقویت این ادعا به سه واژه «عدلیه»، «نظمیه» و «بلدیه» اشاره میکنم. آنموقع که قرار شد در فرهنگستان اول واژههای جدیدی بهجای آنها استفاده شود، موجی از نارضایتی از سوی مردم به راه افتاد اما اکنون کسی نیست که بهجای واژه شهرداری که واژهسازی بود، از «بلدیه» استفاده کند. پس ما جنبه فرهنگی این تغییر را داریم و باید بپذیریم و اعتقاد داشته باشیم که زبانمان این توانایی را دارد که بعد از گذشت زمان، با واژههای تازه قرابت پیدا کرده و آن را بپذیرد. یک اصل زبانشناسی هست که بر اساس آن همچنان که نژاد پاک نداریم، زبان پاک هم نداریم. آنهایی که مخالف واژهسازیهای فرهنگستان ادب هستند، با این اصل زبانشناسی ناآشنایند و با یک پیشفرض غلط، تصمیمی غلط میگیرند. این موضوع «زبانپاک» به همان اندازه آسیبزاست که عدم توجه به آن هم میتواند به زبان یک کشور آسیب برساند. تنوع در ذات بشر است و زبان هم از این قضیه مستثنی نیست و معتقدم واژهسازی فرهنگستان نوعی همسویی با همان فطرت بشر است. اما اصل اساسی آن است که تا جایی که ظرفیت
هست باید به سراغ واژهسازی برویم.
قاسمعلی فراست نویسنده و پژوهشگر
ما نمیتوانیم در وضع یک واژه جدید، واژهای غریب را جایگزین واژهای کنیم که مردم بهخوبی آن را میشناسند. مثلا واژه «دمابان» بیشتر آدم را یاد دماسنج میاندازد تا «فلاسک چای». علاوه بر آشنایی مخاطب با واژه جدید، این واژه باید مفهوم را بهتر از واژه فرنگی خود به مخاطب انتقال دهد و در این انتقال زیبا عمل کند. اگرچه کسی منکر تلاش فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیست، من فکر میکنم نویسندگان ما نیز باید درزمینه واژههای جدید تلاش کنند. در قدیم هم یکی از اصلیترین وظیفههای یک نویسنده خوب، طراحی، ساخت و حتی کشف کلمههای تازه بوده که در فرهنگهای بومی و مردمی ایران کهن بهخوبی جا افتاده و معنایی روشنتر از معناهای وارداتی میدهد. بهعنوان مثال در الموت به «ترسان لرزان آمد» میگویند، «پاترس آمد». این واژهها دیگر نیاز به تعبیر مجدد ندارند و راحتتر در میان مردم به کار خواهند رفت بدون آنکه نیاز به بخشنامه، اعلامیه یا چیز دیگری داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.