|

ضرورت و فضیلت حضور فعال قدرت اجتماعی در قدرت سیاسی

ندا حسینی . دانشجوی دکترای علوم سیاسی

طرح موضوع و عزم سنجیده تشکیل حزب فراگیر که پس از انتخابات اخیر نخست از سوی دکتر عارف به‌عنوان بانی اصلاح‌طلب این طرح و سپس توسط نمایندگان دیگر طیف‌های سیاسی - فکری همچون آقایان ری شهری، ناطق نوری و دیگران، پیگیری شده است، پیامی فرخنده و دموکراتیک دارد که امید تحقق مطالبات مدنی جامعه و مشارکت فعال تمامی طیف‌ها و سلایق سیاسی - مدنی و اجتماعی را در ترسیم فردای ایران، پررنگ‌تر می‌‌کند. بدون شک تصویر و دورنمای آینده جامعه بدون مشارکت دایمی و اثرگذار کوشندگان و فعالان مدنی امکان‌پذیر نخواهد بود و توجه به اهمیت ترسیم نمای مشترک همه گروه‌های اجتماعی، ضمن قدرت‌بخشیدن به بدنه اصلی حاکمیت کشور به دلیل توزیع ریسک‌های سیاسی در سطحی وسیع، رفتاری استراتژیک و مبین عقلانیت حاکمیت است. نخبگان نظام به درستی به این جمع‌بندی رسیده‌اند که باید مردم در نمای آینده کشور جایی برای خود بیابند. باید گروه‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی جامعه دست‌کم بخشی از نمای آینده خود را در چشم‌انداز آینده حکومت ببینند و حاکمیت باید به صداهای جامعه خود خوب گوش دهد. یکی از کارویژه‌های اصلی احزاب نیز پویاشدن جامعه مدنی، توانمندسازی نهادها و نیروهای مدنی، همگرایی منافع و رسیدن به نمایی مشترک با دولت در جریان گفت‌وگوها و رفع برخی از اختلافات به آسانی و با اتخاذ روش‌هایی مانند مذاکره، گفت‌وگو و توافق دو جانبه با حفظ منافع متقابل است.
همان‌طور که «فرانتس نویمان» یکی از بزرگ‌ترین استادان، مشاوران و محققان سیاسی و از نخستین کسانی که به تصمیم حکومت نازیسم «هیتلر» از تابعیت کشورش محروم شد، نیز معتقد است؛ هرچه جامعه‌ای پیچیده‌تر و صنعتی‌تر می‌شود، اهمیت قدرت سیاسی در فرآیندهای اجتماعی آن فزونی می‌گیرد، در این صورت اگر تصلب و تمرکز قدرت اتفاق بیفتد جامعه هر روز بیشتر و بیشتر دچار تحجر شده و دستگاه حاکم کشور نیز در اثر این روند از حفظ تعادل خود باز‌می‌ماند. از این‌رو ترازمندی از دست‌رفته تنها از طریق دخالت فعال قدرت سیاسی و نظارت بر دستگاه دولتی امکان‌پذیر خواهد شد. اینجا دقیقا همان حوزه تاثیرپذیری قدرت سیاسی از قدرت اجتماعی است و حدفاصل میان قدرت سیاسی رسمی و قدرت سیاسی اجتماعی، غیررسمی و متکثر است. اگر به برداشت «هابزی» از قدرت سیاسی که شامل فعالیتی جداگانه در نهادی جداگانه به نام دولت و انحصار قوه الزام و اجبار در دست آن است، اشاره کنیم بازهم باید به این تعریف التزام ذاتی ارتباط این نهاد با جامعه و خدمت‌رسانی به جامعه را اضافه کرد. همانطور که «لاک» نیز همچون «هابز» و برخلاف «روسو»، قدرت سیاسی را از قدرت اجتماعی تفکیک و از سویی دیگر به آن پیوند داده است. «هابز» حتی فراتر از آن، مجوز در اختیارداشتن بالاترین حد از قدرت سیاسی را به دلیل افزایش خدمت به جامعه می‌داند و معتقد است اگر قدرت سیاسی از ایفای وظیفه اجتماعی خود بازبماند حذف و به اعتبار دیگر پیمان اجتماعی از درجه اعتبار ساقط خواهد شد.
حساس‌ترین و حیاتی‌ترین کارکرد و کارویژه احزاب، اصل تبدیل قدرت اجتماعی به قدرت سیاسی است. به عبارت دیگر احزاب سیاسی یکی از مهم‌ترین وسایل تبدیل قدرت اجتماعی به قدرت سیاسی هستند چرا که حزب این امکان را فراهم می‌کند تا منافع خاص به مصالح ملی تبدیل و ملبس شوند و در عین حال از سیطره و تسلط کامل منافع خاص بر مصالح ملی جلوگیری می‌کند. در فرآیند دموکراتیزه‌کردن و بر اساس ماهیت دموکراسی، هر گروه باید منافع خاص و خودخواهانه خود را به صورت مصالح عام و ملی عرضه کند. نکته‌ای که به وضوح از سوی «نویمان» مطرح شده این است که مشکل امروز دموکراسی بیش از آنکه محدودکردن قدرت سیاسی باشد، استفاده عقلانی از آن و فراهم آوردن موجبات مشارکت توده مردم در اعمال قدرت سیاسی است. از این‌رو در جامعه‌ای نظیر جامعه کنونی و معاصر ایران که همپای صنعتی‌شدن و پیچیده‌ترشدن هرچه بیشتر جامعه، دچار دگرگونی‌های ساختاری شده تا جایی که بر اساس رای و نظر اکثر جامعه‌شناسان و نظریه‌پردازان علوم سیاسی پس از انتخابات حماسه‌آفرین 24 خرداد، پرورش و تولید نظریه‌ای جامع که قادر به تبیین میزان، عمق و دورنمای این دگرگونی‌ها باشد، نیازمند زمان بیشتری است، تنها تغییر معتدلی که قادر باشد فرآیند تاریخی تغییر نگرش‌ها نسبت به قدرت اجتماعی و بروز رفتارهای متفاوت سیاسی - مدنی را سامان دهد، حضور و فعالیت احزاب است. به علاوه برای رادیکالیسم‌زدایی و زدودن عرصه‌های سیاسی و فرهنگی کشور از افراط‌گرایی و تندروی‌، حضور احزاب می‌تواند ضمن پاکسازی و تلطیف فضای سیاسی، بنیادهای فکری، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی رادیکالیسم را در گذر زمان بخشکاند. به نظر می‌رسد در ایران با نظام ارزشی جدیدی در جامعه مواجه هستیم که در خلال سال‌های اخیر فراگیر شده و ریشه‌های نضج و گسترش آن به زمانی پیش‌تر، جایی حوالی نهضت مشروطه، نهضت ملی‌شدن صنعت نفت، انقلاب 57، خرداد 76 و تولد نخستین دولت اصلاحات و بیش از پیش دهه اخیر بازمی‌گردد و اینک روح راستین همبستگی اجتماعی در نهاد مدنی انتخابات و پس از آن مطالبه تشکیل احزاب بازنمود می‌شود که گواه و نشانی از ظهور خودآگاهی ملی ایرانیان از میزان قدرت و اهمیت حضور خود در تعیین و تعریف سرنوشت خود و ترسیم آینده کشور است.
طرح موضوع و عزم سنجیده تشکیل حزب فراگیر که پس از انتخابات اخیر نخست از سوی دکتر عارف به‌عنوان بانی اصلاح‌طلب این طرح و سپس توسط نمایندگان دیگر طیف‌های سیاسی - فکری همچون آقایان ری شهری، ناطق نوری و دیگران، پیگیری شده است، پیامی فرخنده و دموکراتیک دارد که امید تحقق مطالبات مدنی جامعه و مشارکت فعال تمامی طیف‌ها و سلایق سیاسی - مدنی و اجتماعی را در ترسیم فردای ایران، پررنگ‌تر می‌‌کند. بدون شک تصویر و دورنمای آینده جامعه بدون مشارکت دایمی و اثرگذار کوشندگان و فعالان مدنی امکان‌پذیر نخواهد بود و توجه به اهمیت ترسیم نمای مشترک همه گروه‌های اجتماعی، ضمن قدرت‌بخشیدن به بدنه اصلی حاکمیت کشور به دلیل توزیع ریسک‌های سیاسی در سطحی وسیع، رفتاری استراتژیک و مبین عقلانیت حاکمیت است. نخبگان نظام به درستی به این جمع‌بندی رسیده‌اند که باید مردم در نمای آینده کشور جایی برای خود بیابند. باید گروه‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی جامعه دست‌کم بخشی از نمای آینده خود را در چشم‌انداز آینده حکومت ببینند و حاکمیت باید به صداهای جامعه خود خوب گوش دهد. یکی از کارویژه‌های اصلی احزاب نیز پویاشدن جامعه مدنی، توانمندسازی نهادها و نیروهای مدنی، همگرایی منافع و رسیدن به نمایی مشترک با دولت در جریان گفت‌وگوها و رفع برخی از اختلافات به آسانی و با اتخاذ روش‌هایی مانند مذاکره، گفت‌وگو و توافق دو جانبه با حفظ منافع متقابل است.
همان‌طور که «فرانتس نویمان» یکی از بزرگ‌ترین استادان، مشاوران و محققان سیاسی و از نخستین کسانی که به تصمیم حکومت نازیسم «هیتلر» از تابعیت کشورش محروم شد، نیز معتقد است؛ هرچه جامعه‌ای پیچیده‌تر و صنعتی‌تر می‌شود، اهمیت قدرت سیاسی در فرآیندهای اجتماعی آن فزونی می‌گیرد، در این صورت اگر تصلب و تمرکز قدرت اتفاق بیفتد جامعه هر روز بیشتر و بیشتر دچار تحجر شده و دستگاه حاکم کشور نیز در اثر این روند از حفظ تعادل خود باز‌می‌ماند. از این‌رو ترازمندی از دست‌رفته تنها از طریق دخالت فعال قدرت سیاسی و نظارت بر دستگاه دولتی امکان‌پذیر خواهد شد. اینجا دقیقا همان حوزه تاثیرپذیری قدرت سیاسی از قدرت اجتماعی است و حدفاصل میان قدرت سیاسی رسمی و قدرت سیاسی اجتماعی، غیررسمی و متکثر است. اگر به برداشت «هابزی» از قدرت سیاسی که شامل فعالیتی جداگانه در نهادی جداگانه به نام دولت و انحصار قوه الزام و اجبار در دست آن است، اشاره کنیم بازهم باید به این تعریف التزام ذاتی ارتباط این نهاد با جامعه و خدمت‌رسانی به جامعه را اضافه کرد. همانطور که «لاک» نیز همچون «هابز» و برخلاف «روسو»، قدرت سیاسی را از قدرت اجتماعی تفکیک و از سویی دیگر به آن پیوند داده است. «هابز» حتی فراتر از آن، مجوز در اختیارداشتن بالاترین حد از قدرت سیاسی را به دلیل افزایش خدمت به جامعه می‌داند و معتقد است اگر قدرت سیاسی از ایفای وظیفه اجتماعی خود بازبماند حذف و به اعتبار دیگر پیمان اجتماعی از درجه اعتبار ساقط خواهد شد.
حساس‌ترین و حیاتی‌ترین کارکرد و کارویژه احزاب، اصل تبدیل قدرت اجتماعی به قدرت سیاسی است. به عبارت دیگر احزاب سیاسی یکی از مهم‌ترین وسایل تبدیل قدرت اجتماعی به قدرت سیاسی هستند چرا که حزب این امکان را فراهم می‌کند تا منافع خاص به مصالح ملی تبدیل و ملبس شوند و در عین حال از سیطره و تسلط کامل منافع خاص بر مصالح ملی جلوگیری می‌کند. در فرآیند دموکراتیزه‌کردن و بر اساس ماهیت دموکراسی، هر گروه باید منافع خاص و خودخواهانه خود را به صورت مصالح عام و ملی عرضه کند. نکته‌ای که به وضوح از سوی «نویمان» مطرح شده این است که مشکل امروز دموکراسی بیش از آنکه محدودکردن قدرت سیاسی باشد، استفاده عقلانی از آن و فراهم آوردن موجبات مشارکت توده مردم در اعمال قدرت سیاسی است. از این‌رو در جامعه‌ای نظیر جامعه کنونی و معاصر ایران که همپای صنعتی‌شدن و پیچیده‌ترشدن هرچه بیشتر جامعه، دچار دگرگونی‌های ساختاری شده تا جایی که بر اساس رای و نظر اکثر جامعه‌شناسان و نظریه‌پردازان علوم سیاسی پس از انتخابات حماسه‌آفرین 24 خرداد، پرورش و تولید نظریه‌ای جامع که قادر به تبیین میزان، عمق و دورنمای این دگرگونی‌ها باشد، نیازمند زمان بیشتری است، تنها تغییر معتدلی که قادر باشد فرآیند تاریخی تغییر نگرش‌ها نسبت به قدرت اجتماعی و بروز رفتارهای متفاوت سیاسی - مدنی را سامان دهد، حضور و فعالیت احزاب است. به علاوه برای رادیکالیسم‌زدایی و زدودن عرصه‌های سیاسی و فرهنگی کشور از افراط‌گرایی و تندروی‌، حضور احزاب می‌تواند ضمن پاکسازی و تلطیف فضای سیاسی، بنیادهای فکری، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی رادیکالیسم را در گذر زمان بخشکاند. به نظر می‌رسد در ایران با نظام ارزشی جدیدی در جامعه مواجه هستیم که در خلال سال‌های اخیر فراگیر شده و ریشه‌های نضج و گسترش آن به زمانی پیش‌تر، جایی حوالی نهضت مشروطه، نهضت ملی‌شدن صنعت نفت، انقلاب 57، خرداد 76 و تولد نخستین دولت اصلاحات و بیش از پیش دهه اخیر بازمی‌گردد و اینک روح راستین همبستگی اجتماعی در نهاد مدنی انتخابات و پس از آن مطالبه تشکیل احزاب بازنمود می‌شود که گواه و نشانی از ظهور خودآگاهی ملی ایرانیان از میزان قدرت و اهمیت حضور خود در تعیین و تعریف سرنوشت خود و ترسیم آینده کشور است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.