سخنراني بختیار علی در مراسم اهداي جایزه نیلی زاکسِ
ادبيات در ميانه فاجعه
مایه بسی خوشحالی است که چنین فرصتی برایم مهیا شده تا از دیدار شما شادمان شوم. در آغاز میخواهم مراتب امتنان خود را از شما اعلام دارم، با اهدای جایزه نیلی زاکسِ امسال افتخار بزرگی را نصیب من کردید. آنچه باعث شد تا من از گرفتن این جایزه بیشتر سربلند و مفتخر باشم این است که پیشتر نویسندگان بزرگی مانند الیاس کانتی، اریک فروم و میلان کوندرا [این جایزه] نصیبشان شده است؛ نویسندگانی که من در مراحل گوناگون زندگیام مخاطب آنها بودهام. اما مهمتر از آن، من این جایزه را حاکی از اشارهای معنادار برای حمایت از ادبیات شرق میبینم. مهم است همه از این نکته آگاه باشیم که نویسندگان شرق بهویژه نویسندگان کرد، در شرایطی کاملاً متفاوت بزرگ شده و رشد کردهاند و تا بهامروز هم در شرایطی کاملاً متفاوت زندگی میکنند و مینویسند. در ارتباط با ادبیات کردی، لازم است توجه شما را به این موضوع جلب کنم که هنوز میلیونها کرد هستند که از اجازه تکلم به زبان مادری و بیان آزادانه برخوردار نیستند، نمیتوانند بدون مانع با زبان مادری خود تحصیل کنند و بنویسند. از همینرو جایزه نیلی زاکس حامل امید برای همه کسانی است که در راستای حفظ و نجات زبان خویش، کردها یا هر گروه دیگری، در تلاشند. بدونتردید من بهعنوان یک نویسنده همواره از آرزوهایی بزرگتر از این برخوردار بودهام که صرفا بهعنوان محافظ زبان نگریسته شوم. در جریان یکسالونیم گذشته فرصتی برایم پیش آمد تا جلسات نقدوبررسی و سخنرانیهایی ادبی را درباره رمانهایم در شهرهای کوچک و بزرگ آلمان، اتریش و سوئيس برگزار کنم. در تمام آن جلسات از من میپرسیدند: «در منطقه شما ادبیات از چه نقشی برخوردار است؟» یا بهبيان ديگر: «در میان اینهمه خونریزی و فاجعه، ادبیات میتواند چه دستآوردی برای شما داشته باشد؟». پرسشی که بجا و روا و در عینحال آزاردهنده است، زیرا چنین پرسشی در برابر دیگر نویسندگان مطرح نمیشود. آری ادبیات در میان خون و میدان جنگ بهراستی ميتواند چه نقشی را ایفا كند؟ در این رابطه هر نویسندهای از عقاید خاص خود برخوردار است و هیچگاه دو نویسنده پاسخ مشابهی نخواهند داشت. اینکه چرا ادبیات نوشته يا چگونه خوانده میشود، مربوط به تجربه شخصی هر آدمی است. سالها قبل از آنکه نوشتن را شروع کنم آنچه مرا بهسوی نوشتن سوق داد، شگفتی بیحدومرز من نسبت به انسانها بود، نسبت به توانایی انسانها برای خواستههاشان. من تا بهامروز نیز در متن اين افسون زندگی میکنم. برای نویسندهشدن باید در مقابل انسانها شگفتزده بود. تمام رمانهای من از این شگفتی نسبت به انسان سرچشمه میگیرد. تخیل و فانتزی همیشه ابزار من بوده است؛ تا از زیباییها سخن بگویم، داستان انسانهایی را بنویسم که در کانون جنگ، فاجعه و کشمکشها روح زنده خود و انسانیت را حفظ کرده و دیگران را نیز از یاد نمیبرند. نشاندادن این نکته برایم حائز اهمیت است که آدمی هرقدر هم از قدرت برخوردار باشد یا جنگآفرین و کینهتوز باشد، مخلوقی است که میتوان در درونش چیزی يافت که مایه شگفتی باشد. من اهل منطقهای هستم که جنگ و فجایع به تاروپود آن بدل شده است. هرگز نخواستهام ظاهر چیزي را زیبا نشان بدهم، از همینرو در آثارم نشانههایی از کینه و خشونت دیده میشود. هرگز در پی آفرینش امید کاذب برنیامدهام. من همواره از باور و حقیقتی دفاع کردهام: آدمی میتواند از میان دوزخ عبور کرده اما همچون یک انسان از آن خارج شود. قدرت میتواند آدمی را به موجودی سنگدل و کینهتوز بدل کند، اما این امید همچنان باقی خواهد ماند که آدمی دیگرباره دگرگون شود؛آری این امید همیشه باقی است. من آثاری درباره قدرت و تواناییهای درونی انسان نوشتهام، در راستای مقاومت در مقابل بیتوجهی و فراموشی قلم زدهام. حیرانی من نسبت به انسان از یک تعریف سرچشمه میگیرد: انسان میداند تعهد و رسالتی داشته و باید بار مسئولیت را بر دوش بكشد. احساس چنین مسئولیتی یک وظیفه سیاسی نیست، از قوانین سرچشمه نگرفته یا زاده دستور و عقاید خاصی نیست، بلکه مستقیماً از تعهد و مسئولیت انسان در برابر انسان سرچشمه میگیرد. مسئولیت اصلی این است که در مواجهه با انسانهای دیگر انسانی برخورد کند. چنین مسئولیتی در برهههای طبیعی حیات به محک آزمون کشیده نمیشود، دیده نمیشود. باید در اوج دهشت و گرفتاری خود را به اثبات برساند، آنگاه که انسانبودن برای خودِ آدمی مخاطره است و انسان بهخاطر انسانبودنش با مشکلات و رنج روبهرو میشود، تنها در اوج ناامیدی تسلیمنشدن انسان معنا مییابد. مخاطبان من نباید هرگز این را فراموش کنند که من از روزگاری مینویسم که حاکی از وحشت است و انسانماندن بسی دشوار است. بههمین خاطر خواستهام در آثارم، در بطن جنگ و فجایع به ضعف آدمی هم احترام بگذارم. تلاش کردهام نشان دهم با تمام خشونتی که وجود دارد همیشه عنصری در وجود آدمی هست که شایسته احترام و شگفتی است. بسیاری این شگفتی برای تواناییهای بیحدوحصر انسان را بهسان تخیل و فانتزی درمییابند، اما چنين نيست. بدون اعتقاد به نیروی انسان نمیتوانستم جملهای بنویسم. انسانها بهعنوان فرد، بهعنوان کسانی که از دنیای سیاست و اجتماع سر برآوردهاند میتوانند ما را ناامید کنند و از خیالپردازی بازدارند، میتوانند سنگدل باشند، اما ما نباید هرگز اعتقادمان را نسبت به انسانیت از کف بدهيم. سیاست و جنگ در شرق همیشه ما را گمراه میکند تا آدمی را ناقص دیده و از او دوری کنیم. آثار من تلاشی برای تصحیح این تصویر اشتباه از آدمی است، تلاشی برای رسیدن به آن گوهر انسانی که در درون ما وجود داشته، پیش از اینکه قدرت و سياست آن را از میان بردارند. من یافتن این عنصر انسانی را مانند راهی برای رهایی درك ميكنم.
هر انسانی حتی آنهایی که با تمامی ابزارها و تکنیکهای سنگدلانه پرورش مییابند، در گوهر خود بخشی از آن مخلوق هوشیار و آگاه را دارند، مخلوقی که نوعی از زیبایی را به ما مینمایاند و ما آن زیبایی را «انسان» مینامیم. همان انسانی که من آثارم را برای او مینویسم. من برای آنها مینویسم، آنهایی که در جنگ و بدبختیهای بزرگ زیستهاند. شاید درک و فهم بسیاری از آثارم برای مخاطبان اروپایی سخت باشد، چراکه من درباره بخشی از دنیا مینویسم، رخدادهایی را روایت میکنم، از فجایع تاریخی و سیاسی، و از چیزهایی سخن میگویم که بهراستی ادبیات تاکنون جایگاه شایستهای را به آنها اختصاص نداده است. اما امروز حضور من در این جايگاه و درمقابل شما نشاندهنده نکاتی است، نشانههایی برای اینکه ادبیات همیشه از ابعادی جهانی برخوردار بوده و هیچ مرزی نميشناسد. من تلاش کردهام و اکنون نیز در تلاشم که در درک بهتر ابعاد جهانی خلق کرد مشارکتی داشته باشم، تا همواره کردها در راستای امور مشترک در حال جستجو بوده و هیچگاه در درون مرزهای خود به ورطه سکون در نیفتند.
مایه بسی خوشحالی است که چنین فرصتی برایم مهیا شده تا از دیدار شما شادمان شوم. در آغاز میخواهم مراتب امتنان خود را از شما اعلام دارم، با اهدای جایزه نیلی زاکسِ امسال افتخار بزرگی را نصیب من کردید. آنچه باعث شد تا من از گرفتن این جایزه بیشتر سربلند و مفتخر باشم این است که پیشتر نویسندگان بزرگی مانند الیاس کانتی، اریک فروم و میلان کوندرا [این جایزه] نصیبشان شده است؛ نویسندگانی که من در مراحل گوناگون زندگیام مخاطب آنها بودهام. اما مهمتر از آن، من این جایزه را حاکی از اشارهای معنادار برای حمایت از ادبیات شرق میبینم. مهم است همه از این نکته آگاه باشیم که نویسندگان شرق بهویژه نویسندگان کرد، در شرایطی کاملاً متفاوت بزرگ شده و رشد کردهاند و تا بهامروز هم در شرایطی کاملاً متفاوت زندگی میکنند و مینویسند. در ارتباط با ادبیات کردی، لازم است توجه شما را به این موضوع جلب کنم که هنوز میلیونها کرد هستند که از اجازه تکلم به زبان مادری و بیان آزادانه برخوردار نیستند، نمیتوانند بدون مانع با زبان مادری خود تحصیل کنند و بنویسند. از همینرو جایزه نیلی زاکس حامل امید برای همه کسانی است که در راستای حفظ و نجات زبان خویش، کردها یا هر گروه دیگری، در تلاشند. بدونتردید من بهعنوان یک نویسنده همواره از آرزوهایی بزرگتر از این برخوردار بودهام که صرفا بهعنوان محافظ زبان نگریسته شوم. در جریان یکسالونیم گذشته فرصتی برایم پیش آمد تا جلسات نقدوبررسی و سخنرانیهایی ادبی را درباره رمانهایم در شهرهای کوچک و بزرگ آلمان، اتریش و سوئيس برگزار کنم. در تمام آن جلسات از من میپرسیدند: «در منطقه شما ادبیات از چه نقشی برخوردار است؟» یا بهبيان ديگر: «در میان اینهمه خونریزی و فاجعه، ادبیات میتواند چه دستآوردی برای شما داشته باشد؟». پرسشی که بجا و روا و در عینحال آزاردهنده است، زیرا چنین پرسشی در برابر دیگر نویسندگان مطرح نمیشود. آری ادبیات در میان خون و میدان جنگ بهراستی ميتواند چه نقشی را ایفا كند؟ در این رابطه هر نویسندهای از عقاید خاص خود برخوردار است و هیچگاه دو نویسنده پاسخ مشابهی نخواهند داشت. اینکه چرا ادبیات نوشته يا چگونه خوانده میشود، مربوط به تجربه شخصی هر آدمی است. سالها قبل از آنکه نوشتن را شروع کنم آنچه مرا بهسوی نوشتن سوق داد، شگفتی بیحدومرز من نسبت به انسانها بود، نسبت به توانایی انسانها برای خواستههاشان. من تا بهامروز نیز در متن اين افسون زندگی میکنم. برای نویسندهشدن باید در مقابل انسانها شگفتزده بود. تمام رمانهای من از این شگفتی نسبت به انسان سرچشمه میگیرد. تخیل و فانتزی همیشه ابزار من بوده است؛ تا از زیباییها سخن بگویم، داستان انسانهایی را بنویسم که در کانون جنگ، فاجعه و کشمکشها روح زنده خود و انسانیت را حفظ کرده و دیگران را نیز از یاد نمیبرند. نشاندادن این نکته برایم حائز اهمیت است که آدمی هرقدر هم از قدرت برخوردار باشد یا جنگآفرین و کینهتوز باشد، مخلوقی است که میتوان در درونش چیزی يافت که مایه شگفتی باشد. من اهل منطقهای هستم که جنگ و فجایع به تاروپود آن بدل شده است. هرگز نخواستهام ظاهر چیزي را زیبا نشان بدهم، از همینرو در آثارم نشانههایی از کینه و خشونت دیده میشود. هرگز در پی آفرینش امید کاذب برنیامدهام. من همواره از باور و حقیقتی دفاع کردهام: آدمی میتواند از میان دوزخ عبور کرده اما همچون یک انسان از آن خارج شود. قدرت میتواند آدمی را به موجودی سنگدل و کینهتوز بدل کند، اما این امید همچنان باقی خواهد ماند که آدمی دیگرباره دگرگون شود؛آری این امید همیشه باقی است. من آثاری درباره قدرت و تواناییهای درونی انسان نوشتهام، در راستای مقاومت در مقابل بیتوجهی و فراموشی قلم زدهام. حیرانی من نسبت به انسان از یک تعریف سرچشمه میگیرد: انسان میداند تعهد و رسالتی داشته و باید بار مسئولیت را بر دوش بكشد. احساس چنین مسئولیتی یک وظیفه سیاسی نیست، از قوانین سرچشمه نگرفته یا زاده دستور و عقاید خاصی نیست، بلکه مستقیماً از تعهد و مسئولیت انسان در برابر انسان سرچشمه میگیرد. مسئولیت اصلی این است که در مواجهه با انسانهای دیگر انسانی برخورد کند. چنین مسئولیتی در برهههای طبیعی حیات به محک آزمون کشیده نمیشود، دیده نمیشود. باید در اوج دهشت و گرفتاری خود را به اثبات برساند، آنگاه که انسانبودن برای خودِ آدمی مخاطره است و انسان بهخاطر انسانبودنش با مشکلات و رنج روبهرو میشود، تنها در اوج ناامیدی تسلیمنشدن انسان معنا مییابد. مخاطبان من نباید هرگز این را فراموش کنند که من از روزگاری مینویسم که حاکی از وحشت است و انسانماندن بسی دشوار است. بههمین خاطر خواستهام در آثارم، در بطن جنگ و فجایع به ضعف آدمی هم احترام بگذارم. تلاش کردهام نشان دهم با تمام خشونتی که وجود دارد همیشه عنصری در وجود آدمی هست که شایسته احترام و شگفتی است. بسیاری این شگفتی برای تواناییهای بیحدوحصر انسان را بهسان تخیل و فانتزی درمییابند، اما چنين نيست. بدون اعتقاد به نیروی انسان نمیتوانستم جملهای بنویسم. انسانها بهعنوان فرد، بهعنوان کسانی که از دنیای سیاست و اجتماع سر برآوردهاند میتوانند ما را ناامید کنند و از خیالپردازی بازدارند، میتوانند سنگدل باشند، اما ما نباید هرگز اعتقادمان را نسبت به انسانیت از کف بدهيم. سیاست و جنگ در شرق همیشه ما را گمراه میکند تا آدمی را ناقص دیده و از او دوری کنیم. آثار من تلاشی برای تصحیح این تصویر اشتباه از آدمی است، تلاشی برای رسیدن به آن گوهر انسانی که در درون ما وجود داشته، پیش از اینکه قدرت و سياست آن را از میان بردارند. من یافتن این عنصر انسانی را مانند راهی برای رهایی درك ميكنم.
هر انسانی حتی آنهایی که با تمامی ابزارها و تکنیکهای سنگدلانه پرورش مییابند، در گوهر خود بخشی از آن مخلوق هوشیار و آگاه را دارند، مخلوقی که نوعی از زیبایی را به ما مینمایاند و ما آن زیبایی را «انسان» مینامیم. همان انسانی که من آثارم را برای او مینویسم. من برای آنها مینویسم، آنهایی که در جنگ و بدبختیهای بزرگ زیستهاند. شاید درک و فهم بسیاری از آثارم برای مخاطبان اروپایی سخت باشد، چراکه من درباره بخشی از دنیا مینویسم، رخدادهایی را روایت میکنم، از فجایع تاریخی و سیاسی، و از چیزهایی سخن میگویم که بهراستی ادبیات تاکنون جایگاه شایستهای را به آنها اختصاص نداده است. اما امروز حضور من در این جايگاه و درمقابل شما نشاندهنده نکاتی است، نشانههایی برای اینکه ادبیات همیشه از ابعادی جهانی برخوردار بوده و هیچ مرزی نميشناسد. من تلاش کردهام و اکنون نیز در تلاشم که در درک بهتر ابعاد جهانی خلق کرد مشارکتی داشته باشم، تا همواره کردها در راستای امور مشترک در حال جستجو بوده و هیچگاه در درون مرزهای خود به ورطه سکون در نیفتند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.