|

تحقیر و دسیسه

برای آن‌ها که «مجموعه نقاب»، مجموعه رمان‌های پلیسی انتشارات جهان کتاب، را دنبال می‌کنند، فردریک دار نامی آشناست و تاکنون آثار زیادی از این پلیسی‌نویس فرانسوی در مجموعه نقاب منتشر شده است. «قتل عمد؟» یکی از تازه‌ترین این آثار است که با ترجمه عباس آگاهی به چاپ رسیده است. فردریک دار در این رمان به قول مترجم کتاب در یادداشت آغاز ترجمه فارسی آن، یک «دسیسه‌چینی شیطانی» را پیشِ روی مخاطب خود گذاشته است. دسیسه‌ای که انگیزه اصلی آن واکنش به تحقیر و سرکوب است و تلاش برای برون‌آمدن از تنگنایی که شخصیت رمان به آن گرفتار است. ماجرا از این قرار است که برنار چندسالی است به دوست ثروتمندش، استفان بدهکار است. بدهی او بابت وام‌هایی که گرفته و بهره و جریمه دیرکردشان رقم چشمگیری شده است. استفان با دوست بدهکارش رفتاری متکبرانه و از سر تفرعن دارد و مدام او را به‌خاطر بی‌کفایتی و شکست پیاپی در کار و زندگیش تحقیر می‌کند. برنار که این تحقیرها برایش گران تمام می‌شود تصمیم می‌گیرد به هر قیمت به این وضعیت پایان دهد. او می‌خواهد از مرزهای محقر زندگی سرکوب‌شده‌اش گامی فراتر بگذارد و ازاین‌رو دسیسه‌ای تدارک می‌بیند و ماجرای رمان «قتل عمد؟» این‌گونه رقم می‌خورد. راوی این رمان برنار است، یعنی همان دوستِ بدهکار که تحقیر شده و دسیسه‌ می‌چیند. رمان از همان آغاز با مواجهه‌ای بین برنار و استفان، همان دوست ثروتمند و متفرعن، آغاز می‌شود. برنار در حال گفت‌وگو با خود است و پیش خود تکرار می‌کند: «من باغی پاییزی‌ام. باید همه این ریشه‌هایی را که در وجودم می‌گندد زیر خاک کنم، تا آینده‌ام بارور شود.» گویی می‌خواهد با تلقین این فکر به خود اراده‌ای در خویش بدمد و کاری صورت دهد. بعد از تکرار این عبارات، می‌گوید: «از این عبارت خوشم می‌آمد. جمله‌ای بسیار پرطمطراق بود که می‌شد آن را صدبار پردازش کنی. یکی از این جمله‌هایی که در نهایت مبدل به قطار کلماتی عالمانه می‌شوند و مفهوم کلی را از بین می‌برند.» در همین حین کسی برنار را صدا می‌زند و این شخص استفان است. کمی بعد راوی از احساسات پیچیده‌اش به این دوست متمول خود این‌گونه سخن می‌گوید: «به محض این‌که قدم به مِلک بزرگش در موسو می‌گذاشتی، به طرز عجیبی احساس امنیت مطلق می‌کردی. در آن‌جا همه چیز طوری بود که انگار قرار است تا ابد دوام یابد. استفان در باغش گیاهان زهرآگین نداشت! او روی چمنی صاف و یک‌دست زندگی می‌کرد! معلوم بود که اطرافش را پول فراگرفته است. ثروتش، بی‌آنکه خودنمایی کند، همه‌جا در این اقامتگاه به چشم می‌خورد. نمی‌توانستم جلوی خودم را بگیرم و این مرد جوان را تحسین نکنم، گرچه از ته دل از او نفرت داشتم. او جوان و قدرتمند بود و مانند مردان قرون گذشته، باشکوه! و من، به‌خصوص به همین سبب به او کینه می‌ورزیدم. همیشه تک‌مضراب‌هایش غرورم را جریحه‌دار می‌کرد.» آمیزه‌ای از تحسین و نفرت، مرعوب‌شدگی دربرابر ثروت و قدرت دیگری و کینه‌ورزیدن به او درست به دلیل همین مرعوب‌شدگی و حقارت برآمده از آن و طعنه‌هایی که دیگری به پشتگرمی ثروت و قدرتش به راوی می‌زند... این‌ها که در همان چند سطرِ ذکرشده، به‌صورت فشرده و موجز از قول راوی بیان شده است موتور محرک رمان است و زمینه‌ساز دسیسه‌ای که راوی علیه استفان می‌چیند. آن‌چه می‌خوانید سطرهایی دیگر است از این رمان که بازگوکننده گوشه‌ای دیگر از احساسات راوی است هم نسبت به استفان و هم نسبت به وضعیت خود؛ او اکنون گرفتار شده است می‌گوید: «نمی‌توانستم با این فکر که کسی راز مرا می‌داند، زندگی کنم! حتی اگر هیچ خطری نتواند از ناحیه او تهدیدم کند! این باغ پنهانی خودم بود. با خاکش، با جوانه‌های تازه‌اش و یک علف هرز غیرمعمول... وقتی از این اسباب‌چینی قضایی خودم را خلاص می‌کردم، وقتی تبرئه می‌شدم یا محکومیت سبکی را که احتمالا شاملم می‌شد، پشت‌سر می‌گذاشتم، راهم را می‌گرفتم و از همه دور می‌شدم... از اصل‌ونسب روستایی‌ام، نوعی حسرت فضاهای بزرگ و تنهایی درونم مانده بود. شاید چون بیش از اندازه سعی کردم، زندگی‌ام را خراب کرده بودم؟ شاید ساخته شده بودم که زمین مزرعه‌ای واقعی را شخم بزنم، به‌جای اینکه خاک بیمار باغچه کذایی‌ام را زیرورو کنم؟ من همیشه یک مهاجر، یک دهاتی بوده‌ام! در حقیقت، استفان به همین سبب تحقیرم می‌کرد. او بااصل‌ونسب بود... من، به‌رغم همه تلاش‌هایم، نتوانسته بودم از حد خودم فراتر بروم... تخت کفش‌هایم و حتی حرف‌هایم آغشته به کود بودند... هیچ‌گاه بوی طویله از من دور نمی‌شد... هرچه می‌کردم!»

برای آن‌ها که «مجموعه نقاب»، مجموعه رمان‌های پلیسی انتشارات جهان کتاب، را دنبال می‌کنند، فردریک دار نامی آشناست و تاکنون آثار زیادی از این پلیسی‌نویس فرانسوی در مجموعه نقاب منتشر شده است. «قتل عمد؟» یکی از تازه‌ترین این آثار است که با ترجمه عباس آگاهی به چاپ رسیده است. فردریک دار در این رمان به قول مترجم کتاب در یادداشت آغاز ترجمه فارسی آن، یک «دسیسه‌چینی شیطانی» را پیشِ روی مخاطب خود گذاشته است. دسیسه‌ای که انگیزه اصلی آن واکنش به تحقیر و سرکوب است و تلاش برای برون‌آمدن از تنگنایی که شخصیت رمان به آن گرفتار است. ماجرا از این قرار است که برنار چندسالی است به دوست ثروتمندش، استفان بدهکار است. بدهی او بابت وام‌هایی که گرفته و بهره و جریمه دیرکردشان رقم چشمگیری شده است. استفان با دوست بدهکارش رفتاری متکبرانه و از سر تفرعن دارد و مدام او را به‌خاطر بی‌کفایتی و شکست پیاپی در کار و زندگیش تحقیر می‌کند. برنار که این تحقیرها برایش گران تمام می‌شود تصمیم می‌گیرد به هر قیمت به این وضعیت پایان دهد. او می‌خواهد از مرزهای محقر زندگی سرکوب‌شده‌اش گامی فراتر بگذارد و ازاین‌رو دسیسه‌ای تدارک می‌بیند و ماجرای رمان «قتل عمد؟» این‌گونه رقم می‌خورد. راوی این رمان برنار است، یعنی همان دوستِ بدهکار که تحقیر شده و دسیسه‌ می‌چیند. رمان از همان آغاز با مواجهه‌ای بین برنار و استفان، همان دوست ثروتمند و متفرعن، آغاز می‌شود. برنار در حال گفت‌وگو با خود است و پیش خود تکرار می‌کند: «من باغی پاییزی‌ام. باید همه این ریشه‌هایی را که در وجودم می‌گندد زیر خاک کنم، تا آینده‌ام بارور شود.» گویی می‌خواهد با تلقین این فکر به خود اراده‌ای در خویش بدمد و کاری صورت دهد. بعد از تکرار این عبارات، می‌گوید: «از این عبارت خوشم می‌آمد. جمله‌ای بسیار پرطمطراق بود که می‌شد آن را صدبار پردازش کنی. یکی از این جمله‌هایی که در نهایت مبدل به قطار کلماتی عالمانه می‌شوند و مفهوم کلی را از بین می‌برند.» در همین حین کسی برنار را صدا می‌زند و این شخص استفان است. کمی بعد راوی از احساسات پیچیده‌اش به این دوست متمول خود این‌گونه سخن می‌گوید: «به محض این‌که قدم به مِلک بزرگش در موسو می‌گذاشتی، به طرز عجیبی احساس امنیت مطلق می‌کردی. در آن‌جا همه چیز طوری بود که انگار قرار است تا ابد دوام یابد. استفان در باغش گیاهان زهرآگین نداشت! او روی چمنی صاف و یک‌دست زندگی می‌کرد! معلوم بود که اطرافش را پول فراگرفته است. ثروتش، بی‌آنکه خودنمایی کند، همه‌جا در این اقامتگاه به چشم می‌خورد. نمی‌توانستم جلوی خودم را بگیرم و این مرد جوان را تحسین نکنم، گرچه از ته دل از او نفرت داشتم. او جوان و قدرتمند بود و مانند مردان قرون گذشته، باشکوه! و من، به‌خصوص به همین سبب به او کینه می‌ورزیدم. همیشه تک‌مضراب‌هایش غرورم را جریحه‌دار می‌کرد.» آمیزه‌ای از تحسین و نفرت، مرعوب‌شدگی دربرابر ثروت و قدرت دیگری و کینه‌ورزیدن به او درست به دلیل همین مرعوب‌شدگی و حقارت برآمده از آن و طعنه‌هایی که دیگری به پشتگرمی ثروت و قدرتش به راوی می‌زند... این‌ها که در همان چند سطرِ ذکرشده، به‌صورت فشرده و موجز از قول راوی بیان شده است موتور محرک رمان است و زمینه‌ساز دسیسه‌ای که راوی علیه استفان می‌چیند. آن‌چه می‌خوانید سطرهایی دیگر است از این رمان که بازگوکننده گوشه‌ای دیگر از احساسات راوی است هم نسبت به استفان و هم نسبت به وضعیت خود؛ او اکنون گرفتار شده است می‌گوید: «نمی‌توانستم با این فکر که کسی راز مرا می‌داند، زندگی کنم! حتی اگر هیچ خطری نتواند از ناحیه او تهدیدم کند! این باغ پنهانی خودم بود. با خاکش، با جوانه‌های تازه‌اش و یک علف هرز غیرمعمول... وقتی از این اسباب‌چینی قضایی خودم را خلاص می‌کردم، وقتی تبرئه می‌شدم یا محکومیت سبکی را که احتمالا شاملم می‌شد، پشت‌سر می‌گذاشتم، راهم را می‌گرفتم و از همه دور می‌شدم... از اصل‌ونسب روستایی‌ام، نوعی حسرت فضاهای بزرگ و تنهایی درونم مانده بود. شاید چون بیش از اندازه سعی کردم، زندگی‌ام را خراب کرده بودم؟ شاید ساخته شده بودم که زمین مزرعه‌ای واقعی را شخم بزنم، به‌جای اینکه خاک بیمار باغچه کذایی‌ام را زیرورو کنم؟ من همیشه یک مهاجر، یک دهاتی بوده‌ام! در حقیقت، استفان به همین سبب تحقیرم می‌کرد. او بااصل‌ونسب بود... من، به‌رغم همه تلاش‌هایم، نتوانسته بودم از حد خودم فراتر بروم... تخت کفش‌هایم و حتی حرف‌هایم آغشته به کود بودند... هیچ‌گاه بوی طویله از من دور نمی‌شد... هرچه می‌کردم!»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.