|

راه برون‌رفت از بحران كردها

افشین غلامی: رابطه کردها و دولت‌های سوریه، در 80 سال اخیر پر از فراز و فرود بوده و مبارزات ملی‌گرایان کُرد برای احقاق حقوق‌شان در برابر افسران نظامی ناسیونالیست-عرب همواره به نفع خط نظامی عرب تمام شده است. اواخر دهه 60 میلادی و اوج جریان ناسیونالیستی عربی با پرچم‌داری جمال عبدالناصر در جهان عرب، سوریه و عراق را نیز وارد این دوران گذار کرد. رویه ناسیونالیستی با پس‌زمینه تفکرات سوسیالیستی افسران نظامی را به دنبال اصلاح و تغییر در این دو کشور کرد و از دل آن افرادی مانند حافظ اسد و صدام‌ حسین ظهور کردند. در‌این‌بین همراه با رشد ناسیونالیسم عربی، ناسیونالیسم کردی هم در عراق و سوریه به اوج خود رسیده بود؛ اما به دلیل صف‌آرایی نابرابر و برخورداری ملی‌گرایی عربی از عقبه پشتیبانی‌شده دولت‌های عربی و اتحادیه عرب، کردها فاقد چنین ضمانت‌های اجرائی بودند و در عمل ناسیونالیسم کردی در برابر ناسیونالیسم عربی در عراق و سوریه تن به شکست داد و از پسِ آن پروژه تعریب و کمربندی عربی در مناطق کردنشین عراق و سوریه آغاز شد و در دو دهه، ده‌ها‌ هزار نفر از اعراب را برای ایجاد مناطق حائل میان مناطق کردنشین برای گسست در نواحی کردنشین این دو کشور سکنا دادند. در‌این‌میان حافظ اسد، پدر بشار اسد، رئیس‌جمهور فعلی سوریه، سیاست دوگانه‌ای را در قبال کردهای عراق و سوریه در پیش می‌گرفت. از سویی خود را حامی برخی از جریان‌های کرد عراقی می‌دانست و از طرف دیگر کردهای ملی‌گرای سوری را سرکوب می‌کرد و در پروژه تعریب، تابعیت تعداد زیادی از شهروندان خود را لغو کرد؛ اقدامی که با آغاز درگیری‌ها در سوریه، فرزند او بشار اسد آن را بازبینی کرد و تابعیت را دوباره به این دسته از شهروندان سوری بازگرداند؛ اما اوج همکاری دولت حافظ اسد و کردها به مناقشه حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) برمی‌گردد و این زمانی بود که دولت ترکیه، سوریه را به تجهیز و اسکان این گروه چپ کُرد متهم می‌کرد و حتی در سال 1997 تا اقدام تمام‌عیار نظامی بین دو طرف پیش رفت که در نهایت دولت سوریه ناچار شد «عبدالله اوجالان»، رهبر حزب کارگران کردستان را به دلیل جلوگیری از آغاز جنگ بین دو کشور از این کشور «اخراج» کند.
اما با آغاز درگیری‌ها، کردها توانستند تبدیل به بازیگر محلی توانمندی در منازعات سوریه شوند و در توافق نانوشته با اسد، کنترل بخش‌های کردنشین کردستان سوریه را در دست بگیرند. کردها با اعلام اینکه خط سوم اتفاقات سوریه هستند، راه خود را از گروهای انقلابی-جهادی جدا کرده و رویه سیاسی دیگری را طی کردند و آن هم برخورد‌نکردن با دولت مرکزی و مبارزه با (النصره و القاعده) بود.
در‌این‌میان دولت مرکزی سوریه هم به دلیل گسترش جبهه‌ها و حجم درگیری با گروه‌های مسلح مختلف، ناچار به پذیرش منطقه خودگردان کردستان سوریه شد. در این هفت سالی که از جنگ داخلی سوریه می‌گذرد، بنده به‌عنوان خبرنگار جنگ که چند باری به سوریه سفر کرده‌ام، مطلعم که هم کردها و هم دولت مرکزی بارها در مواقع مختلف به یکدیگر کمک رسانده‌اند و نمونه آن حضور نیروهای مدافع خلق در جنگ حلب بود که همراه با ارتش سوریه با تروریست‌ها می‌جنگیدند. اما امروز در سال 2018، شرایط هم برای دولت مرکزی و هم برای کردها تغییر کرده است. از سویی دولت مرکزی با کمک شرکایش توانسته است توان نظامی خود را بازیابد و بر 60 درصد از خاک سوریه احاطه یابد و از سوی دیگر کردها با نبردهای سخت، داعش را با کمک آمریکا از شرق فرات به عقب راندند و موفق شدند 30 درصد از خاک سوریه را در اختیار بگیرند؛ بنابراین به صورت بالقوه، این دو درحال‌حاضر هم می‌توانند یک شریک استراتژیک باشند و هم می‌توانند یک رقیب خطرناک برای یکدیگر باشند که این مسئله را تنها سازش و گفت‌وگوی سیاسی بین طرفین می‌تواند مشخص کند. امروز که ترکیه در مرزهای شمالی سوریه جنگ‌افروزی را آغاز کرده و قصد کنترل عفرین را دارد، موقعیت مناسبی است که دو طرف به یکدیگر نزدیک شوند و روند تفاهم سیاسی و نظامی را در قبال آینده سوریه ایجاد کنند. واقعیت این است که نه شرایط بین‌المللی و منطقه‌ای و نه واقعیت سرزمینی شمال سوریه اجازه هیچ‌گونه جدایی و انفکاک جغرافیایی را به کردها در سوریه نمی‌دهد، همچنان که در عراق نداد. از طرف دیگر خود کردهای سوری هم بارها همبستگی با سوریه واحد را اعلام کردند و حتی سیستم فکری آنها که معتقد به «برادری ملت‌ها»ی سوری است، خواهان این قضیه است؛ بنابراین اتحاد بین دولت مرکزی و کردها می‌تواند نقطه عطف حفظ یکپارچگی و اقتدار سوریه در برابر تجاوزات ترکیه باشد. درحال‌حاضر اختلافاتی بین دو طرف بر سر حضور آمریکایی‌ها در مناطق کردنشین و شرق فرات، موضوع انرژی و مسئله خودمختاری وجود دارد که موارد قابل بحثی است و طرفین می‌توانند در راستای استقرار هرچه سریع‌تر نظم و پایان جنگ در سوریه، بر سر آن به توافق برسند. با توجه به سابقه تاریخی و دوام این جنگ هفت‌ساله در هر دو طرف انعطاف این موضوع دیده می‌شود که برای پایان‌دادن به موجودیت تروریسم و جلوگیری از بلندپروازی‌های ترکیه در خاک سوریه، به توافق استراتژیک و راهبرد همکاری برسند و این مستلزم آن است که نیم‌نگاهی هم به توافقات صورت‌گرفته در نشست‌هایی از قبیل آستانه و سوچی هم داشته باشند.

افشین غلامی: رابطه کردها و دولت‌های سوریه، در 80 سال اخیر پر از فراز و فرود بوده و مبارزات ملی‌گرایان کُرد برای احقاق حقوق‌شان در برابر افسران نظامی ناسیونالیست-عرب همواره به نفع خط نظامی عرب تمام شده است. اواخر دهه 60 میلادی و اوج جریان ناسیونالیستی عربی با پرچم‌داری جمال عبدالناصر در جهان عرب، سوریه و عراق را نیز وارد این دوران گذار کرد. رویه ناسیونالیستی با پس‌زمینه تفکرات سوسیالیستی افسران نظامی را به دنبال اصلاح و تغییر در این دو کشور کرد و از دل آن افرادی مانند حافظ اسد و صدام‌ حسین ظهور کردند. در‌این‌بین همراه با رشد ناسیونالیسم عربی، ناسیونالیسم کردی هم در عراق و سوریه به اوج خود رسیده بود؛ اما به دلیل صف‌آرایی نابرابر و برخورداری ملی‌گرایی عربی از عقبه پشتیبانی‌شده دولت‌های عربی و اتحادیه عرب، کردها فاقد چنین ضمانت‌های اجرائی بودند و در عمل ناسیونالیسم کردی در برابر ناسیونالیسم عربی در عراق و سوریه تن به شکست داد و از پسِ آن پروژه تعریب و کمربندی عربی در مناطق کردنشین عراق و سوریه آغاز شد و در دو دهه، ده‌ها‌ هزار نفر از اعراب را برای ایجاد مناطق حائل میان مناطق کردنشین برای گسست در نواحی کردنشین این دو کشور سکنا دادند. در‌این‌میان حافظ اسد، پدر بشار اسد، رئیس‌جمهور فعلی سوریه، سیاست دوگانه‌ای را در قبال کردهای عراق و سوریه در پیش می‌گرفت. از سویی خود را حامی برخی از جریان‌های کرد عراقی می‌دانست و از طرف دیگر کردهای ملی‌گرای سوری را سرکوب می‌کرد و در پروژه تعریب، تابعیت تعداد زیادی از شهروندان خود را لغو کرد؛ اقدامی که با آغاز درگیری‌ها در سوریه، فرزند او بشار اسد آن را بازبینی کرد و تابعیت را دوباره به این دسته از شهروندان سوری بازگرداند؛ اما اوج همکاری دولت حافظ اسد و کردها به مناقشه حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) برمی‌گردد و این زمانی بود که دولت ترکیه، سوریه را به تجهیز و اسکان این گروه چپ کُرد متهم می‌کرد و حتی در سال 1997 تا اقدام تمام‌عیار نظامی بین دو طرف پیش رفت که در نهایت دولت سوریه ناچار شد «عبدالله اوجالان»، رهبر حزب کارگران کردستان را به دلیل جلوگیری از آغاز جنگ بین دو کشور از این کشور «اخراج» کند.
اما با آغاز درگیری‌ها، کردها توانستند تبدیل به بازیگر محلی توانمندی در منازعات سوریه شوند و در توافق نانوشته با اسد، کنترل بخش‌های کردنشین کردستان سوریه را در دست بگیرند. کردها با اعلام اینکه خط سوم اتفاقات سوریه هستند، راه خود را از گروهای انقلابی-جهادی جدا کرده و رویه سیاسی دیگری را طی کردند و آن هم برخورد‌نکردن با دولت مرکزی و مبارزه با (النصره و القاعده) بود.
در‌این‌میان دولت مرکزی سوریه هم به دلیل گسترش جبهه‌ها و حجم درگیری با گروه‌های مسلح مختلف، ناچار به پذیرش منطقه خودگردان کردستان سوریه شد. در این هفت سالی که از جنگ داخلی سوریه می‌گذرد، بنده به‌عنوان خبرنگار جنگ که چند باری به سوریه سفر کرده‌ام، مطلعم که هم کردها و هم دولت مرکزی بارها در مواقع مختلف به یکدیگر کمک رسانده‌اند و نمونه آن حضور نیروهای مدافع خلق در جنگ حلب بود که همراه با ارتش سوریه با تروریست‌ها می‌جنگیدند. اما امروز در سال 2018، شرایط هم برای دولت مرکزی و هم برای کردها تغییر کرده است. از سویی دولت مرکزی با کمک شرکایش توانسته است توان نظامی خود را بازیابد و بر 60 درصد از خاک سوریه احاطه یابد و از سوی دیگر کردها با نبردهای سخت، داعش را با کمک آمریکا از شرق فرات به عقب راندند و موفق شدند 30 درصد از خاک سوریه را در اختیار بگیرند؛ بنابراین به صورت بالقوه، این دو درحال‌حاضر هم می‌توانند یک شریک استراتژیک باشند و هم می‌توانند یک رقیب خطرناک برای یکدیگر باشند که این مسئله را تنها سازش و گفت‌وگوی سیاسی بین طرفین می‌تواند مشخص کند. امروز که ترکیه در مرزهای شمالی سوریه جنگ‌افروزی را آغاز کرده و قصد کنترل عفرین را دارد، موقعیت مناسبی است که دو طرف به یکدیگر نزدیک شوند و روند تفاهم سیاسی و نظامی را در قبال آینده سوریه ایجاد کنند. واقعیت این است که نه شرایط بین‌المللی و منطقه‌ای و نه واقعیت سرزمینی شمال سوریه اجازه هیچ‌گونه جدایی و انفکاک جغرافیایی را به کردها در سوریه نمی‌دهد، همچنان که در عراق نداد. از طرف دیگر خود کردهای سوری هم بارها همبستگی با سوریه واحد را اعلام کردند و حتی سیستم فکری آنها که معتقد به «برادری ملت‌ها»ی سوری است، خواهان این قضیه است؛ بنابراین اتحاد بین دولت مرکزی و کردها می‌تواند نقطه عطف حفظ یکپارچگی و اقتدار سوریه در برابر تجاوزات ترکیه باشد. درحال‌حاضر اختلافاتی بین دو طرف بر سر حضور آمریکایی‌ها در مناطق کردنشین و شرق فرات، موضوع انرژی و مسئله خودمختاری وجود دارد که موارد قابل بحثی است و طرفین می‌توانند در راستای استقرار هرچه سریع‌تر نظم و پایان جنگ در سوریه، بر سر آن به توافق برسند. با توجه به سابقه تاریخی و دوام این جنگ هفت‌ساله در هر دو طرف انعطاف این موضوع دیده می‌شود که برای پایان‌دادن به موجودیت تروریسم و جلوگیری از بلندپروازی‌های ترکیه در خاک سوریه، به توافق استراتژیک و راهبرد همکاری برسند و این مستلزم آن است که نیم‌نگاهی هم به توافقات صورت‌گرفته در نشست‌هایی از قبیل آستانه و سوچی هم داشته باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.