نقاط عطف اسلامهراسی رسانهای
عباس عیسیزاده
درک صحیح نقاط عطف و زمینههای بروز اسلامهراسی رسانهای معاصر، مستلزم بررسی سیر تاریخی توجه رسانهها به اسلام و همچنین مرور وقایع و رویدادهایی است که در نیمقرن اخیر، بهانه هجوم به اسلام و مسلمانان را فراهم کردهاند. در ادامه به رویداد مهمی میپردازیم که متعاقب آن، اسلام هدف تهاجم (تا آن زمان) بیسابقه رسانههای غربی قرار گرفت.
ماجرای سفارت آمریکا در تهران
سال 1357 شمسی، انقلاب اسلامی ایران - جنبشی که در چنین مقیاس وسیعی، از اکتبر 1917 م. (انقلاب بلشویکی روسیه) به این سو، نظیر نداشت- به رهبری امام خمینی(ره) و با مشارکت و خروش عظیم مردم، رژیم شاهنشاهی را سرنگون کرد؛ حکومتی که تحت حمایت و پشتیبانی آمریکا قرار داشت و مهمترین متحد آن در منطقه بهشمار میرفت. اتفاق دیگری که چند ماه بعد از پیروزی انقلاب به وقوع پیوست و برای آمریکا اهمیت بسیاری پیدا کرد، اشغال سفارتخانه این کشور در تهران بود... به تعبیر ادوارد سعید، متفکر و منتقد پرآوازه فلسطینی: «تا پیش از این حوادث، هرگز آمریکاییها چنین فلج و در جهت اقدام و جلوگیری از وقوع حوادث دراماتیک پیاپی، تااین حد فاقد قدرت و درمانده نبودهاند». در نتیجه، این مسئله ضعف و ناتوانی ایالات متحده را بر جهانیان آشکار کرد و جایگاه این کشور را بهعنوان ابر قدرت جهانی به چالش کشید. از سوی دیگر، اشغال غیرمعمول و غافلگیرکننده سفارت و همچنین توجه ویژه و متمرکز رسانهها به این واقعه، عواطف و احساسات میلیونها آمریکایی را جریحهدار کرد؛ زیرا شهروندان آمریکا، افزون بر اینکه میدیدند دیپلماتهای هموطنشان در کشوری خارجی محبوس شدهاند و
در ظاهر، دولت نیز قادر به آزادکردن آنها نیست، جزئیات و حواشی (بعضا ساختگی) این حادثه را شب و روز و لحظهبهلحظه در برنامههای پربیننده تلویزیونی مشاهده میکردند. بیدرنگ پس از تصرف سفارت، بخش اعظم برنامههای اخبار شبانه در رسانههای آمریکا، به «ایران» اختصاص داده شد. برای نمونه، شبکه ABC برای چند ماه پیاپی، ویژهبرنامهای را به نام «آمریکا در گروگان» پخش میکرد و دیگر شبکهها نیز به سهم خود برنامههای متنوعی را به این موضوع اختصاص داده بودند. پوشش رسانهای ماجرای سفارت، چنان گسترده بود که هودینگ کارتر، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا، به دلیل مصاحبههای مکرر، در دو هفته به شهرتی مانند ستارگان هالیوود رسید.
با وجود کمّیت بالای اخبار، اطلاعات چندان وثیقی از ایران مخابره نمیشد. از دید جک شاهین، استاد مطرح علوم ارتباطات دانشگاه ایلینوی: «آنچه شبکههای تلویزیونی به صورت شبانهروزی برای مردم دنیا پخش میکردند، تصویر [بسیار عمیقی!] از ایران انقلابی بود که در آن هواداران متعصب آیتالله خمینی خشمگینانه شعار «مرگ بر آمریکا» سر میدادند و این کشور را شیطان بزرگ میخواندند و حتی پرچم آمریکا را همراه با تمثال «عمو سم» منقش روی آن، به آتش میکشیدند[!]». در این مقطع بحرانی، تصاویر امام خمینی(ره) وسایل ارتباط جمعی غرب را قبضه کرده بود؛ اما رسانهها بدون اینکه مطلب درخور توجهی راجع به شخصیت و ماهیت انقلاب ایشان انتشار دهند، همواره با نگاهی سطحی، او را فردی سختدل، لجوج و عمیقا عصبانی از سیاستهای آمریکا معرفی میکردند.
تحول مهم دیگری که وقایع یادشده در نحوه بازنمایی اسلام به وجود آورد، این بود که کلیشههای منفی مرتبط با اسلام (و ایران بهمثابه نماینده تمامعیار اسلام در آن برهه) دستخوش تغییر شدند. برای مثال، «بازنماییهای سنتی شرقشناسانه مانند «شیوخ هوسران»، «رقاصههای عربی» و «بربرهای بیابانی»، جای خود را به تصویر جدید «متعصبان مذهبی» دادند». بنابراین، ماحصل اتفاقات انقلاب ایران برای رسانههای غربی، اضافهشدن کاریکاتوری جدید از «تودههای انبوه مسلمانان تندرو، متعصب و خشمگین که در حال شعاردادن و تظاهرات هستند»، به مجموعه کلیشههای منفی پیشین بود که گفتمان اسلامی رسانهها را شکل میدادند. ادوارد سعید که کتابی مفصل درباره «بازنمایی حوادث انقلاب اسلامی بهویژه ماجرای سفارت، در رسانههای تصویری آمریکا» نگاشته است، ضمن تأیید مطلب یادشده، در جمعبندی خود از این رویداد میافزاید: «اشغال سفارت کاری جسورانه، غیرمتعارف و از لحاظ سیاسی در کوتاهمدت برای ایران سودمند بود. اما در بلندمدت برای این کشور بیهوده، هدردهنده سرمایهها و به صورتی کاملا عملی موجب «بحران آگاهی» در ایالات متحده خصوصا راجع به اسلام شد». البته سعید در تحلیل
عوامل مختلف ایجاد و استمرار این «بحران آگاهی»، بیش از همه به نقش مؤثر و بیبدیل وسایل ارتباط جمعی آمریکا اشاره میکند. در مجموع در نیم قرن اخیر، رسانههای جمعی غرب به بهانه وقوع برخی حوادث خاص، تصویری مخدوش و منفی از اسلام و پیروان آن منعکس کردهاند. انقلاب اسلامی ایران (همچنین تسخیر لانه جاسوسی) را میتوان نخستین و از جهاتی مهمترین رویدادی بهشمار آورد که دستمایه «اسلامهراسی رسانهای» قرار گرفته است؛ حربهای رایج در فضای رسانهای غرب که در قالب آن، اسلام و مسلمانان در هالهای از ترس، تهدید و هراس جنونآمیز پوشش داده میشوند.
درک صحیح نقاط عطف و زمینههای بروز اسلامهراسی رسانهای معاصر، مستلزم بررسی سیر تاریخی توجه رسانهها به اسلام و همچنین مرور وقایع و رویدادهایی است که در نیمقرن اخیر، بهانه هجوم به اسلام و مسلمانان را فراهم کردهاند. در ادامه به رویداد مهمی میپردازیم که متعاقب آن، اسلام هدف تهاجم (تا آن زمان) بیسابقه رسانههای غربی قرار گرفت.
ماجرای سفارت آمریکا در تهران
سال 1357 شمسی، انقلاب اسلامی ایران - جنبشی که در چنین مقیاس وسیعی، از اکتبر 1917 م. (انقلاب بلشویکی روسیه) به این سو، نظیر نداشت- به رهبری امام خمینی(ره) و با مشارکت و خروش عظیم مردم، رژیم شاهنشاهی را سرنگون کرد؛ حکومتی که تحت حمایت و پشتیبانی آمریکا قرار داشت و مهمترین متحد آن در منطقه بهشمار میرفت. اتفاق دیگری که چند ماه بعد از پیروزی انقلاب به وقوع پیوست و برای آمریکا اهمیت بسیاری پیدا کرد، اشغال سفارتخانه این کشور در تهران بود... به تعبیر ادوارد سعید، متفکر و منتقد پرآوازه فلسطینی: «تا پیش از این حوادث، هرگز آمریکاییها چنین فلج و در جهت اقدام و جلوگیری از وقوع حوادث دراماتیک پیاپی، تااین حد فاقد قدرت و درمانده نبودهاند». در نتیجه، این مسئله ضعف و ناتوانی ایالات متحده را بر جهانیان آشکار کرد و جایگاه این کشور را بهعنوان ابر قدرت جهانی به چالش کشید. از سوی دیگر، اشغال غیرمعمول و غافلگیرکننده سفارت و همچنین توجه ویژه و متمرکز رسانهها به این واقعه، عواطف و احساسات میلیونها آمریکایی را جریحهدار کرد؛ زیرا شهروندان آمریکا، افزون بر اینکه میدیدند دیپلماتهای هموطنشان در کشوری خارجی محبوس شدهاند و
در ظاهر، دولت نیز قادر به آزادکردن آنها نیست، جزئیات و حواشی (بعضا ساختگی) این حادثه را شب و روز و لحظهبهلحظه در برنامههای پربیننده تلویزیونی مشاهده میکردند. بیدرنگ پس از تصرف سفارت، بخش اعظم برنامههای اخبار شبانه در رسانههای آمریکا، به «ایران» اختصاص داده شد. برای نمونه، شبکه ABC برای چند ماه پیاپی، ویژهبرنامهای را به نام «آمریکا در گروگان» پخش میکرد و دیگر شبکهها نیز به سهم خود برنامههای متنوعی را به این موضوع اختصاص داده بودند. پوشش رسانهای ماجرای سفارت، چنان گسترده بود که هودینگ کارتر، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا، به دلیل مصاحبههای مکرر، در دو هفته به شهرتی مانند ستارگان هالیوود رسید.
با وجود کمّیت بالای اخبار، اطلاعات چندان وثیقی از ایران مخابره نمیشد. از دید جک شاهین، استاد مطرح علوم ارتباطات دانشگاه ایلینوی: «آنچه شبکههای تلویزیونی به صورت شبانهروزی برای مردم دنیا پخش میکردند، تصویر [بسیار عمیقی!] از ایران انقلابی بود که در آن هواداران متعصب آیتالله خمینی خشمگینانه شعار «مرگ بر آمریکا» سر میدادند و این کشور را شیطان بزرگ میخواندند و حتی پرچم آمریکا را همراه با تمثال «عمو سم» منقش روی آن، به آتش میکشیدند[!]». در این مقطع بحرانی، تصاویر امام خمینی(ره) وسایل ارتباط جمعی غرب را قبضه کرده بود؛ اما رسانهها بدون اینکه مطلب درخور توجهی راجع به شخصیت و ماهیت انقلاب ایشان انتشار دهند، همواره با نگاهی سطحی، او را فردی سختدل، لجوج و عمیقا عصبانی از سیاستهای آمریکا معرفی میکردند.
تحول مهم دیگری که وقایع یادشده در نحوه بازنمایی اسلام به وجود آورد، این بود که کلیشههای منفی مرتبط با اسلام (و ایران بهمثابه نماینده تمامعیار اسلام در آن برهه) دستخوش تغییر شدند. برای مثال، «بازنماییهای سنتی شرقشناسانه مانند «شیوخ هوسران»، «رقاصههای عربی» و «بربرهای بیابانی»، جای خود را به تصویر جدید «متعصبان مذهبی» دادند». بنابراین، ماحصل اتفاقات انقلاب ایران برای رسانههای غربی، اضافهشدن کاریکاتوری جدید از «تودههای انبوه مسلمانان تندرو، متعصب و خشمگین که در حال شعاردادن و تظاهرات هستند»، به مجموعه کلیشههای منفی پیشین بود که گفتمان اسلامی رسانهها را شکل میدادند. ادوارد سعید که کتابی مفصل درباره «بازنمایی حوادث انقلاب اسلامی بهویژه ماجرای سفارت، در رسانههای تصویری آمریکا» نگاشته است، ضمن تأیید مطلب یادشده، در جمعبندی خود از این رویداد میافزاید: «اشغال سفارت کاری جسورانه، غیرمتعارف و از لحاظ سیاسی در کوتاهمدت برای ایران سودمند بود. اما در بلندمدت برای این کشور بیهوده، هدردهنده سرمایهها و به صورتی کاملا عملی موجب «بحران آگاهی» در ایالات متحده خصوصا راجع به اسلام شد». البته سعید در تحلیل
عوامل مختلف ایجاد و استمرار این «بحران آگاهی»، بیش از همه به نقش مؤثر و بیبدیل وسایل ارتباط جمعی آمریکا اشاره میکند. در مجموع در نیم قرن اخیر، رسانههای جمعی غرب به بهانه وقوع برخی حوادث خاص، تصویری مخدوش و منفی از اسلام و پیروان آن منعکس کردهاند. انقلاب اسلامی ایران (همچنین تسخیر لانه جاسوسی) را میتوان نخستین و از جهاتی مهمترین رویدادی بهشمار آورد که دستمایه «اسلامهراسی رسانهای» قرار گرفته است؛ حربهای رایج در فضای رسانهای غرب که در قالب آن، اسلام و مسلمانان در هالهای از ترس، تهدید و هراس جنونآمیز پوشش داده میشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.