|

تحلیل یوسف مولایی از آینده توافق هسته‌ای

اراده ترامپ نمی‌تواند برجام را تغییر دهد

آیا دونالد ترامپ برای خروج از توافق برجام با موانع سیاسی روبه‌رو بود یا با موانع حقوقی؟
اولا ترامپ با موانع حقوقی روبه‌روست؛ برجام سند مورد توافق چند کشور است و فراتر از آن در قالب قطع‌نامه شورای امنیت ظاهر شده است. قطع‌نامه شورای امنیت به تمام جامعه بین‌الملل یا حداقل تمام اعضای سازمان ملل مربوط است. اگر کشوری مثل آمریکا بخواهد از این توافق به‌تنهایی خارج شود، نقض تعهدات است و مانع حقوقی‌ در اینجا وجود دارد. اطرافیان ترامپ، به‌ویژه دستگاه دیپلماسی او حتماً مشورت‌هایی با شرکای دیگر خود به‌ویژه با اروپایی‌ها انجام داده است. بدون شک همه کشورهای اروپا به‌خصوص در رأس آنها مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، خانم موگرینی به او گفته‌اند که به‌لحاظ حقوقی شما نمی‌توانید به‌صورت یک‌جانبه به این سند بین‌المللی لطمه‌ای وارد بکنید. بنابراین، این محدودیت نهایتاً ترامپ و دستگاه دیپلماسی او را به سمت یک واقع‌بینی هدایت کرده است.
‌ آیا خروج ترامپ از این توافق ممکن است؛ ضمانت اجرائی برجام چیست؟
در ساختار جامعه جهانی ضمانت اجرای قوی‌ای مانند ضمانت اجرائی که در حقوق داخلی وجود دارد، موجود نیست اما با توجه به ماهیت این مناسبات که دولت‌ها سعی می‌کنند در عرصه بین‌المللی با جذب حداکثر اعتبار و شأن و داشتن نقش در تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی سعی می‌کنند از منافع ملی خودشان به‌خوبی دفاع و حمایت کنند. کشورهای قدرتمند معمولاً در تمام معاهدات بین‌المللی حضور فعال دارند و می‌خواهند تصمیمات جهانی را به سمت‌وسویی هدایت کنند که منافع آنها تأمین شود. آمریکا هم این موضوع را در تصمیمات خود دخیل می‌کند و اگر تعهدی مانند برجام را نقض کند، شاید در کوتاه‌مدت هیچ آسیبی به او نرسد اما در درازمدت به ضرر او خواهد بود. از سوی دیگر هرچند ایران سعی خواهد کرد از ظرفیت شورای امنیت استفاده کند ولی آمریکا آنجا حق وتو دارد؛ بنابراین شاید آنجا جای مناسبی برای شکایت نباشد. از طرفی یک نهاد بین‌المللی مثل دیوان بین‌المللی دادگستری نیز چون صلاحیت اجباری در رسیدگی به اختلافات کشورها ندارد، مراجعه به چنین نهادی هم برای ما مقدور نیست. پس نکته باقی‌مانده بحث شرمنده‌سازی کشورهاست. وقتی کشوری آشکارا یک توافق بین‌المللی را نقض می‌کند، همه دولت‌ها و کشورها، جامعه جهانی و افکار عمومی آن کشور را سرزنش می‌کنند. این سرزنش‌ها بی‌هزینه نیست. همه اینها ضمانت اجرائی هستند و تأثیرگذارند.
‌ آیا افزودن بند یا ماده‌ای به برجام از لحاظ حقوقی ممکن است؟
این یک بحث شکلی و یک بحث محتوایی دارد. بحث شکلی تابعی از بحث ماهیتی است. بحث ماهیتی یعنی اینکه اراده سیاسی امضاکنندگان این سند به اتفاق یا به اجماع تعلق بگیرد و تغییر و اصلاح شود. هر سندی را که تعدادی از دولت‌ها امضا می‌کنند، قابلیت این را دارد که اصلاح شود و تغییر کند، اما شرط آن این است که اراده سیاسی به‌صورت جمعی وجود داشته باشد. اگر این اراده باشد، باید از مکانیسم خود برجام استفاده شود. کمیسیونی برای نظارت بر حسن اجرا از وزرای خارجی کشورها تشکیل شده است و درواقع باید از طریق هیئت‌هایی که آنجا در نظر گرفته شده اختلافات را حل کرد. ایران می‌گوید به‌هیچ‌وجه حاضر نیست در برجام تغییر ایجاد شود، اگر موضع ایران برای همیشه و به‌صورت قاطع همین بماند، پس راه برای تغییر و اصلاح بسته خواهد بود. اگر فضایی ایجاد شود که کشورهای امضاکننده به این نتیجه برسند که در مجموع با بعضی از تغییرات موافق هستند، این تغییر و اصلاح ممکن است. البته پیشنهادهای ترامپ، درخواست‌های یک‌جانبه است که تماما در جهت تأمین منافع آمریکا و به‌هم‌زدن استحکام برجام است و قطعا بیشتر کشورهای امضاکننده برجام از چنین پیشنهادی استقبال نمی‌کنند. خواسته‌های ترامپ در چارچوب متنی که امضا شده است هیچ‌کدام نمی‌تواند اجرائی شود.

آیا دونالد ترامپ برای خروج از توافق برجام با موانع سیاسی روبه‌رو بود یا با موانع حقوقی؟
اولا ترامپ با موانع حقوقی روبه‌روست؛ برجام سند مورد توافق چند کشور است و فراتر از آن در قالب قطع‌نامه شورای امنیت ظاهر شده است. قطع‌نامه شورای امنیت به تمام جامعه بین‌الملل یا حداقل تمام اعضای سازمان ملل مربوط است. اگر کشوری مثل آمریکا بخواهد از این توافق به‌تنهایی خارج شود، نقض تعهدات است و مانع حقوقی‌ در اینجا وجود دارد. اطرافیان ترامپ، به‌ویژه دستگاه دیپلماسی او حتماً مشورت‌هایی با شرکای دیگر خود به‌ویژه با اروپایی‌ها انجام داده است. بدون شک همه کشورهای اروپا به‌خصوص در رأس آنها مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، خانم موگرینی به او گفته‌اند که به‌لحاظ حقوقی شما نمی‌توانید به‌صورت یک‌جانبه به این سند بین‌المللی لطمه‌ای وارد بکنید. بنابراین، این محدودیت نهایتاً ترامپ و دستگاه دیپلماسی او را به سمت یک واقع‌بینی هدایت کرده است.
‌ آیا خروج ترامپ از این توافق ممکن است؛ ضمانت اجرائی برجام چیست؟
در ساختار جامعه جهانی ضمانت اجرای قوی‌ای مانند ضمانت اجرائی که در حقوق داخلی وجود دارد، موجود نیست اما با توجه به ماهیت این مناسبات که دولت‌ها سعی می‌کنند در عرصه بین‌المللی با جذب حداکثر اعتبار و شأن و داشتن نقش در تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی سعی می‌کنند از منافع ملی خودشان به‌خوبی دفاع و حمایت کنند. کشورهای قدرتمند معمولاً در تمام معاهدات بین‌المللی حضور فعال دارند و می‌خواهند تصمیمات جهانی را به سمت‌وسویی هدایت کنند که منافع آنها تأمین شود. آمریکا هم این موضوع را در تصمیمات خود دخیل می‌کند و اگر تعهدی مانند برجام را نقض کند، شاید در کوتاه‌مدت هیچ آسیبی به او نرسد اما در درازمدت به ضرر او خواهد بود. از سوی دیگر هرچند ایران سعی خواهد کرد از ظرفیت شورای امنیت استفاده کند ولی آمریکا آنجا حق وتو دارد؛ بنابراین شاید آنجا جای مناسبی برای شکایت نباشد. از طرفی یک نهاد بین‌المللی مثل دیوان بین‌المللی دادگستری نیز چون صلاحیت اجباری در رسیدگی به اختلافات کشورها ندارد، مراجعه به چنین نهادی هم برای ما مقدور نیست. پس نکته باقی‌مانده بحث شرمنده‌سازی کشورهاست. وقتی کشوری آشکارا یک توافق بین‌المللی را نقض می‌کند، همه دولت‌ها و کشورها، جامعه جهانی و افکار عمومی آن کشور را سرزنش می‌کنند. این سرزنش‌ها بی‌هزینه نیست. همه اینها ضمانت اجرائی هستند و تأثیرگذارند.
‌ آیا افزودن بند یا ماده‌ای به برجام از لحاظ حقوقی ممکن است؟
این یک بحث شکلی و یک بحث محتوایی دارد. بحث شکلی تابعی از بحث ماهیتی است. بحث ماهیتی یعنی اینکه اراده سیاسی امضاکنندگان این سند به اتفاق یا به اجماع تعلق بگیرد و تغییر و اصلاح شود. هر سندی را که تعدادی از دولت‌ها امضا می‌کنند، قابلیت این را دارد که اصلاح شود و تغییر کند، اما شرط آن این است که اراده سیاسی به‌صورت جمعی وجود داشته باشد. اگر این اراده باشد، باید از مکانیسم خود برجام استفاده شود. کمیسیونی برای نظارت بر حسن اجرا از وزرای خارجی کشورها تشکیل شده است و درواقع باید از طریق هیئت‌هایی که آنجا در نظر گرفته شده اختلافات را حل کرد. ایران می‌گوید به‌هیچ‌وجه حاضر نیست در برجام تغییر ایجاد شود، اگر موضع ایران برای همیشه و به‌صورت قاطع همین بماند، پس راه برای تغییر و اصلاح بسته خواهد بود. اگر فضایی ایجاد شود که کشورهای امضاکننده به این نتیجه برسند که در مجموع با بعضی از تغییرات موافق هستند، این تغییر و اصلاح ممکن است. البته پیشنهادهای ترامپ، درخواست‌های یک‌جانبه است که تماما در جهت تأمین منافع آمریکا و به‌هم‌زدن استحکام برجام است و قطعا بیشتر کشورهای امضاکننده برجام از چنین پیشنهادی استقبال نمی‌کنند. خواسته‌های ترامپ در چارچوب متنی که امضا شده است هیچ‌کدام نمی‌تواند اجرائی شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.